Nhiều người Việt có thói quen hãm trà khởi tử (câu kỷ tử), ngâm rượu hoặc nấu canh bổ dưỡng nhằm bồi bổ sức khỏe và làm sáng mắt. Tuy nhiên, đối với người đang dùng thuốc chống đông máu warfarin, loại quả quen thuộc này có thể biến thành mối hiểm họa khôn lường. Một câu hỏi quan trọng thường được đặt ra: Đang uống thuốc chống đông máu có nên dùng khởi tử hay không?
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa hiện tại là người đang sử dụng warfarin không nên dùng khởi tử [1]. Sự kết hợp giữa vị thuốc này và thuốc chống đông máu có thể gây tương tác nghiêm trọng, làm loãng máu quá mức và làm tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát [3, 7].
Nguy cơ loãng máu quá mức khi kết hợp
Warfarin là thuốc chống đông máu đường uống được kê đơn phổ biến cho các bệnh nhân có van tim nhân tạo, rung nhĩ, thuyên tắc phổi hoặc huyết khối tĩnh mạch [2]. Thuốc hoạt động nhằm ngăn ngừa hình thành cục máu đông gây đột quỵ hoặc tắc mạch [2]. Bác sĩ quản lý liều dùng warfarin dựa trên chỉ số xét nghiệm đông máu gọi là tỷ số chuẩn hóa quốc tế (INR) [2].
Khoảng an toàn của INR rất hẹp [4, 7]. Nếu chỉ số INR thấp hơn ngưỡng mục tiêu điều trị, bệnh nhân đối mặt với nguy cơ hình thành cục máu đông [2]. Ngược lại, nếu chỉ số INR tăng vọt cao hơn ngưỡng mục tiêu, nguy cơ xuất huyết tự phát sẽ tăng lên rất nhiều [2]. Tương tác giữa warfarin và các loại thảo mộc, thực phẩm như khởi tử làm tăng giá trị INR, đẩy người bệnh vào tình thế nguy hiểm [2, 7].
Cơ chế tương tác giữa khởi tử và warfarin
Khởi tử, có tên khoa học là Lycium barbarum L. thuộc họ Cà (Solanaceae), vốn là dược liệu thường dùng [2, 5]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm giải thích rằng cơ chế tương tác bắt nguồn từ việc khởi tử tác động vào con đường chuyển hóa và hấp thu thuốc trong cơ thể [3].
Một nghiên cứu trong ống nghiệm trên microsome gan người chỉ ra trà khởi tử có khả năng ức chế chuyển hóa đồng phân S-warfarin thông qua việc ức chế yếu men gan CYP2C9 [2, 5]. Nghiên cứu năm 2001 đo được hằng số phân ly (Ki) là 3,4 mg/mL [1]. Do mức ức chế men này chỉ ở mức độ yếu, các nhà khoa học cho rằng tương tác còn liên quan tới nhiều cơ chế khác ngoài hệ enzym chuyển hóa CYP450 [2, 5].
Các nhà nghiên cứu công bố năm 2021 phát hiện thêm các chất chuyển hóa của khởi tử có thể đẩy warfarin ra khỏi vị trí gắn kết với protein huyết tương, dẫn đến tăng nồng độ thuốc tự do và đẩy chỉ số INR lên cao [3]. Thử nghiệm trên mô hình tế bào Caco-2 còn chứng minh chuỗi phân tử đường đa (polysaccharide) trong khởi tử ở nồng độ cao ức chế hệ thống vận chuyển P-glycoprotein, làm giảm đào thải thuốc qua màng ruột, từ đó tăng hấp thu và gia tăng nồng độ warfarin trong máu [3]. Ngoài ra, bản thân thảo mộc này cũng có thể mang hoạt tính kháng đông độc lập [3].
Ghi nhận thực tế từ các ca lâm sàng
Bằng chứng rõ ràng nhất về sự nguy hại của tương tác này đến từ các báo cáo trường hợp bệnh nhân thực tế tại các bệnh viện.
Năm 2001, một báo cáo mô tả trường hợp người phụ nữ gốc Hoa 61 tuổi đang điều trị duy trì ổn định bằng warfarin với chỉ số INR trong mức 2,0–3,0 [1]. Sau 4 ngày uống trà thảo mộc nấu từ quả khởi tử đậm đặc với liều lượng 3–4 ly mỗi ngày, chỉ số INR của bà đã tăng vọt lên mức 4,1 dù không có bất kỳ thay đổi nào về lối sống hay các loại thuốc dùng kèm [1]. Bệnh nhân được chỉ định dừng warfarin trong 1 ngày, ngưng hẳn việc uống trà khởi tử rồi tiếp tục dùng lại warfarin với liều thấp hơn; 7 ngày sau đó chỉ số INR đã hạ về mức 2,4 và duy trì an toàn trong dải 2,0–2,5 ở các lần tái khám tiếp theo [1].
Đến năm 2008, một báo cáo lâm sàng khác ghi nhận một cụ bà 80 tuổi người Trung Quốc đang dùng warfarin với liều ổn định lâu năm đã trải qua 2 đợt tăng vọt chỉ số INR sau khi uống trà thảo mộc chứa khởi tử [4]. Tác giả nhấn mạnh việc tra hỏi tiền sử sử dụng thảo mộc là khâu vô cùng thiết yếu trong việc quản lý dùng thuốc chống đông [4].
Mức độ nguy hiểm tăng lên đáng kể trong báo cáo năm 2012 tại Mỹ về một phụ nữ 71 tuổi gốc Ecuador bắt đầu dùng warfarin sau phẫu thuật khớp gối khoảng 3 tháng [5]. Bệnh nhân uống nước ép quả khởi tử (goji juice) liên tục trong 4 ngày trước khi nhập viện cấp cứu với các biểu hiện xuất huyết gồm chảy máu cam, bầm tím dưới da và chảy máu trực tràng [5]. Xét nghiệm tại viện cho thấy thời gian prothrombin kéo dài trên 120 giây và chỉ số INR tăng vọt đến mức không xác định được [5]. Bệnh nhân phải dừng uống warfarin, ngưng nước ép khởi tử và được tiêm vitamin K1 (phytonadione) để cấp cứu, sau 2 ngày chỉ số INR mới giảm xuống mức an toàn là 2,6 [5]. Thang điểm Naranjo đánh giá biến cố có hại của thuốc đạt 6 điểm, khẳng định khả năng rất cao biến cố chảy máu bắt nguồn từ tương tác giữa warfarin và khởi tử [5].
Năm 2015, y văn tiếp tục ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 65 tuổi người Trung Quốc dùng warfarin liều duy trì thời gian dài bị tăng chỉ số INR và xuất huyết sau khi uống rượu ngâm quả khởi tử [2]. Báo cáo kết luận việc dùng khởi tử với liều lượng cao, vượt quá mức 6–12 g, có thể làm tăng mạnh tác dụng chống đông của warfarin [2].
Nghiên cứu cập nhật năm 2021 tiếp tục ghi nhận thêm trường hợp một phụ nữ 75 tuổi có tiền sử thay van hai lá 3 năm trước, vốn đang kiểm soát chỉ số INR rất ổn định trong khoảng mục tiêu 2,5–3,5 [3]. Khi dùng thêm trà khởi tử với lượng 1–2 cốc mỗi ngày nhằm mục đích tăng sức đề kháng phòng ngừa virus corona mới, bệnh nhân đã rơi vào tình trạng quá liều warfarin khiến INR tăng vọt [3].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Hiện tượng tương tác giữa warfarin và khởi tử đã được ghi nhận nhất quán qua nhiều báo cáo ca bệnh độc lập [1, 2, 3, 5, 7]. Tuy vậy, người đọc cũng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu.
Tổng quan hệ thống phân tích các tương tác giữa thuốc và thực phẩm với warfarin cho thấy phần lớn các tài liệu công bố (86%) là các báo cáo ca bệnh riêng lẻ trên từng cá nhân và chất lượng phương pháp còn nhiều hạn chế [6]. Dữ liệu hiện có về khởi tử chủ yếu dừng lại ở các báo cáo ca bệnh lâm sàng và nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn [2, 5, 6]. Dù vậy, đối với một thuốc có khoảng điều trị hẹp và dễ đe dọa tính mạng như warfarin, các tín hiệu cảnh báo từ ca lâm sàng này mang giá trị cảnh báo an toàn tối cao [7].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Một hiểu lầm rất tai hại trong cộng đồng là cho rằng các loại thảo dược tự nhiên, đồ bổ từ đông y thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ [2]. Khởi tử trong y học cổ truyền đúng là vị thuốc bổ can thận, ích tinh, sáng mắt và thường được quảng bá như thực phẩm chống lão hóa [5, 6]. Tuy nhiên, dược tính tự nhiên vẫn chứa các hoạt chất sinh học mạnh có thể can thiệp vào quá trình đào thải và chuyển hóa thuốc tây y [2, 5]. Tự nhiên hoàn toàn không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối khi kết hợp cùng dược phẩm điều trị bệnh lý tim mạch [2].
Nhóm đối tượng cần thận trọng tối đa
Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông máu warfarin vì bất kỳ lý do gì—như mang van tim nhân tạo, mắc chứng rung nhĩ, từng bị huyết khối tĩnh mạch hay thuyên tắc mạch phổi—đều là nhóm đối tượng phải cẩn trọng [2].
Bệnh nhân thuộc nhóm này tuyệt đối tránh tự ý bổ sung khởi tử dưới mọi hình thức bào chế, từ quả khô hãm trà, nước ép cô đặc đến rượu ngâm thảo mộc [2, 3, 7]. Cần lưu ý, dữ liệu về tương tác nguy hiểm này được ghi nhận cụ thể trên thuốc warfarin; các nghiên cứu được trích dẫn chưa đánh giá tác động của khởi tử trên các loại thuốc chống đông máu thế hệ mới hoặc nhóm người dùng khác [1, 2, 3, 4, 5, 7].
Lời khuyên thực tế để bảo vệ an toàn bản thân
Đối với người đang dùng warfarin, phòng ngừa biến chứng xuất huyết là ưu tiên số một. Việc nắm rõ các nguyên tắc ăn uống hàng ngày quyết định trực tiếp đến hiệu quả điều trị.
Khi được bác sĩ chỉ định dùng warfarin, người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc đông y, thực phẩm chức năng hoặc rượu ngâm đang sử dụng tại nhà [3, 7]. Cần kiêng cữ hoàn toàn các sản phẩm nước ép, quả khô hay trà chứa khởi tử [2, 3].
Nếu vô tình sử dụng khởi tử hoặc các sản phẩm từ loại quả này trong khi uống warfarin, người bệnh cần theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết như: chảy máu cam, chảy máu chân răng khó cầm, xuất hiện vết bầm tím bất thường dưới da hoặc phân có màu đen, có máu [3, 4]. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, bệnh nhân phải đến cơ sở y tế ngay lập tức để kiểm tra chỉ số INR và xử trí cấp cứu kịp thời [5].
Khởi tử là một vị thuốc, thực phẩm bổ dưỡng cho sức khỏe tổng thể của nhiều người [5, 6]. Nhưng với người bệnh đang sử dụng thuốc chống đông warfarin, việc dùng chung khởi tử có thể dẫn tới những hậu quả xuất huyết nguy hiểm [3, 7]. Hãy luôn duy trì chế độ dinh dưỡng ổn định và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào đi kèm thuốc điều trị [2].
