Phụ nữ mang thai có nên dùng mã biên thảo? Chuyên gia khuyến cáo

Nhiều thai phụ thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược truyền thống với niềm tin chúng lành tính, tự nhiên và không gây hại cho thai nhi. Trong số các loại cây được lưu truyền gần đây, mã biên thảo (danh pháp khoa học: Lespedeza cuneata) thỉnh thoảng được nhắc tới với nhiều công dụng truyền miệng. Tuy nhiên, việc sử dụng thảo dược trong giai đoạn nhạy cảm này liệu có thực sự an toàn?

Câu trả lời dứt khoát từ các chuyên gia là: Phụ nữ mang thai không nên sử dụng mã biên thảo. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh dược liệu này an toàn cho thai kỳ, và hồ sơ độc tính sinh sản của cây vẫn còn là khoảng trống lớn trong y học hiện đại.

Khoảng trống dữ liệu an toàn thai kỳ của mã biên thảo

Giai đoạn thai kỳ đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt đối với bất kỳ hợp chất nào đưa vào cơ thể, bởi hàng rào nhau thai có thể cho phép các hoạt chất sinh học đi qua và tác động trực tiếp lên sự phát triển của thai nhi. Với mã biên thảo, hiện tại chưa có nghiên cứu trên nhóm phụ nữ mang thai; toàn bộ dữ liệu an toàn thực tế và hồ sơ độc tính thai kỳ hoàn toàn chưa được xác định.

Các nguy cơ tiềm ẩn như khả năng kích thích co bóp tử cung, nguy cơ gây xuất huyết, sảy thai hoặc tác động xấu đến quá trình tạo hình cơ quan của thai nhi đều chưa được khảo sát khoa học. Do đó, việc tự ý sắc uống hoặc dùng các chế phẩm cô đặc từ loài thảo dược này tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho cả mẹ và thai nhi.

Khoa học thực tế đã nghiên cứu những gì về mã biên thảo?

Khi tra cứu các tài liệu y sinh học chính thống, các nghiên cứu thực tế về Lespedeza cuneata không hề đề cập đến sức khỏe sinh sản hay công dụng bồi bổ cho thai kỳ. Thay vào đó, dữ liệu hiện có chủ yếu xoay quanh đặc tính kháng khuẩn tại chỗ trong nha khoa hoặc nghiên cứu nông nghiệp, sinh thái.

Cụ thể, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2023 đã đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của chiết xuất mã biên thảo (Lespedeza cuneata) đối với vi khuẩn gây sâu răng Streptococcus mutans ^[1]. Dược liệu được ngâm chiết trong ethanol 70% suốt 12 giờ, sau đó thử nghiệm trên vi khuẩn ở mật độ $6 \times 10^5$ CFU/mL với các nồng độ 0, 1,25, 2,5, 5, 10, 20 và 40 mg/mL ^[1]. Kết quả đo mật độ khuẩn lạc sau 6 giờ và 24 giờ cho thấy nồng độ chiết xuất càng cao thì tỷ lệ tiêu diệt vi khuẩn càng lớn ^[1]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) ở mốc 24 giờ cùng đạt mức 1,25 mg/mL và 5 mg/mL ^[1].

Ở mức độ thử nghiệm lâm sàng, một nghiên cứu đối chứng giả dược ngẫu nhiên công bố năm 2022 đã xem xét tác dụng của nước súc miệng chứa chiết xuất Lespedeza cuneata ^[2]. Kết quả ghi nhận ở nhóm dùng nước súc miệng chứa chiết xuất mã biên thảo, cả ba loại vi khuẩn gây sâu răng ở cả hàm trên và hàm dưới đều giảm đáng kể có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) so với nhóm chỉ dùng nước muối sinh lý ^[2]. Nghiên cứu cũng dẫn lại thử nghiệm trên tế bào sừng niêm mạc miệng người (HaCaT), cho thấy sau 3 giờ tiếp xúc ở nồng độ 10 mg/mL, tỷ lệ tế bào sống sót là 51% (nồng độ ức chế một nửa IC50) ^[2].

Ngoài ra, các nghiên cứu khác chỉ tập trung vào phân tích hóa thực vật và khả năng thích nghi đất đai của cây. Một nghiên cứu năm 2012 đã tiến hành phân loại hóa học dựa trên LC-MS trên 39 mẫu thuộc chi Lespedeza, nhận diện cấu trúc di truyền và các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp ở lá và thân của L. cuneata tách biệt với các loài cùng chi ^[3]. Một nghiên cứu năm 2008 phân tích cơ chế hấp thụ phốt pho dưới áp lực độc tính nhôm trong môi trường thủy canh kéo dài 30 ngày cho thấy L. cuneata tích lũy nhiều nhôm ở rễ hơn và nhạy cảm với nhôm hơn so với L. bicolor ^[4]. Nghiên cứu năm 2025 cũng chỉ ra cơ chế rễ cây L. cuneata bài tiết axit hữu cơ để sinh tồn trong điều kiện đất thiếu phốt pho ^[5].

Toàn bộ các bằng chứng kể trên cho thấy mã biên thảo chỉ mới được khám phá bước đầu về khả năng kháng khuẩn khoang miệng ngoài tế bào hoặc ứng dụng súc miệng, hoàn toàn không có dữ liệu uống trong cơ thể người hay thử nghiệm trên phụ nữ mang thai.

Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ thiên nhiên luôn an toàn"

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là các loại thảo mộc mọc hoang dã hay cây thuốc dân gian thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được. Trên thực tế, nhiều hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học mạnh, có thể gây co bóp cơ trơn, tương tác với hệ nội tiết hoặc tạo gánh nặng chuyển hóa lên gan và thận của người mẹ.

Đặc biệt, việc thiếu thông tin về độc tính thai kỳ không có nghĩa là dược liệu an toàn. Khi một chất chưa được kiểm nghiệm qua các giai đoạn độc tính tiền lâm sàng (trên phôi thai động vật) và lâm sàng, việc thai phụ dùng qua đường uống đồng nghĩa với việc tự đặt bản thân và đứa trẻ vào nguy cơ rủi ro y khoa chưa lường trước được.

Ai nên thận trọng và cần tuyệt đối tránh?

Nhóm đối tượng cần thận trọng hàng đầu chính là phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào (3 tháng đầu, 3 tháng giữa hay 3 tháng cuối). Do không có bất kỳ mốc an toàn nào về liều lượng hay dữ liệu về co bóp tử cung, việc dùng mã biên thảo đường uống là điều không được khuyến cáo.

Bên cạnh đó, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc hay chế phẩm cô đặc từ mã biên thảo, bởi các hợp chất chuyển hóa có thể bài tiết qua sữa mẹ mà chưa có dữ liệu kiểm chứng an toàn. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cũng cần tham vấn y khoa kỹ lưỡng.

Gợi ý áp dụng thực tế cho thai phụ

Để bảo vệ thai kỳ an toàn và giải quyết các vấn đề sức khỏe thường gặp, mẹ bầu nên áp dụng các giải pháp đã được chứng minh:

• Đối với vấn đề chăm sóc răng miệng: Mẹ bầu có thể duy trì thói quen vệ sinh răng miệng cơ bản bằng việc chải răng đúng cách, dùng chỉ nha khoa và súc miệng bằng nước muối sinh lý vô khuẩn hoặc các loại nước súc miệng chuyên dụng đã được bác sĩ sản - nha khoa chấp thuận. Không nên tự chế nước sắc thảo dược lạ để ngậm hay nuốt.
• Đối với bồi bổ sức khỏe: Ưu tiên chế độ dinh dưỡng đa dạng từ các nhóm thực phẩm thông thường, ăn chín uống sôi, uống đủ nước và bổ sung vi chất (sắt, canxi, axit folic) theo chỉ định của bác sĩ.
• Luôn kiểm tra thành phần: Khi chọn mua bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào, hãy đọc kỹ nhãn thành phần. Nếu có chứa mã biên thảo (Lespedeza cuneata) hoặc các chiết xuất thảo mộc lạ, mẹ bầu nên ngừng sử dụng và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản.

Tóm lại, trong y học thai sản, nguyên tắc an toàn luôn phải đặt lên hàng đầu. Do mã biên thảo hiện hoàn toàn vắng bóng dữ liệu an toàn thực tế và hồ sơ độc tính trên thai kỳ, thai phụ tuyệt đối không nên thử nghiệm hay dùng theo kinh nghiệm truyền miệng. Mọi quyết định liên quan đến dùng thuốc hay thảo mộc khi mang thai cần có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo mẹ tròn con vuông.