Nỗi lo dùng chung thảo dược và thuốc tây
Nhiều người bệnh duy trì thói quen dùng thảo dược song song đơn thuốc điều trị mạn tính. Nỗi lo thường gặp là hoạt chất thực vật cản trở hấp thu hoặc làm mất công dụng thuốc tây. Với mã biên thảo, nghi vấn đặt ra là liệu thảo dược này có gây tương tác bất lợi với hệ men gan hay không.
Hiện tại, chưa có dữ liệu nghiên cứu trực tiếp chứng minh mã biên thảo làm giảm tác dụng của thuốc tây điều trị. Các dữ liệu khoa học về enzyme chuyển hóa chỉ giải thích cơ chế tương tác ở cấp độ phân tử của hệ men gan nói chung. Người bệnh cần hiểu đúng bản chất vấn đề để tránh lo lắng quá mức hoặc tự ý ngưng thuốc.
Hệ men CYP450 vận hành thế nào trong cơ thể?
Hệ enzyme Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP hoặc P450) là họ mono-oxygenase chứa nhân heme giữ vai trò chuyển hóa thuốc và các hợp chất nội sinh [1]. Quá trình oxy hóa cơ chất của enzyme này diễn ra qua chuỗi phản ứng xúc tác phụ thuộc vào sự cung cấp electron [1]. Một thành phần thiết yếu là sự chuyển giao hai electron từ enzyme đối tác NADPH-cytochrome P450 reductase (CPR) [1].
Electron thứ nhất sẽ khử sắt ferric sang dạng ferrous [1]. Nếu quá trình tương tác giữa CYP và protein đối tác này bị gián đoạn, tốc độ chuyển hóa thuốc sẽ thay đổi rõ rệt [1]. Tương tác tĩnh điện giữa các acid amin mang điện tích đóng vai trò quan trọng trong việc gắn kết phức hợp này [2].
Cơ chế tương tác phức tạp giữa các enzyme gan
Không chỉ tương tác với reductase, các enzyme CYP450 còn tự liên kết với nhau tạo thành các phức hợp dị hợp làm thay đổi hoạt tính enzyme [3]. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tương tác giữa CYP2D6 (chuyên chuyển hóa thuốc hướng thần) và CYP2E1 (cảm ứng bởi ethanol) trong microsome gan người và microsome tế bào côn trùng [3]. Kết quả cho thấy CYP2D6 có khả năng tạo phức oligomer rất mạnh trong màng microsome [3].
Các nhà khoa học ghi nhận CYP2D6 tạo phức hợp dị hợp với CYP2E1 và CYP3A4, đồng thời cấu trúc này bị biến đổi mạnh bởi chất MDMA [3]. Việc ủ trước microsome chứa CYP2D6 và CYP2E1 với cơ chất đặc hiệu làm hoạt hóa CYP2D6 theo thời gian do tái tổ chức phân tử [3]. Sự kết hợp này cũng làm thay đổi tỷ lệ chu trình tiêu hao và giảm rò rỉ electron qua con đường tạo peroxide [3]. Những tương tác phức tạp này chứng minh hệ enzyme gan có thể tự điều chỉnh khi gặp các hợp chất khác nhau [3].
Một công bố khác năm 2018 sử dụng kỹ thuật BRET trên tế bào thận phôi thai người 293T sống để quan sát phức hợp CYP1A2, CYP2B4 và POR [4]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy CYP1A2 và CYP2B4 tạo phức hợp bền vững không bị phá vỡ khi đồng biểu hiện POR [4]. Đáng chú ý, POR ưu tiên liên kết với CYP1A2 trong phức hợp này, làm thay đổi hoạt tính xúc tác của cả hai enzyme so với dạng đơn lẻ [4].
Các vị trí acid amin quyết định tốc độ chuyển hóa
Cấu trúc bề mặt enzyme là yếu tố quyết định thuốc có được chuyển hóa bình thường hay không [1]. Nghiên cứu năm 2012 biến đổi dư lượng cysteine tại 7 vị trí bề mặt của biến thể CYP2B4 (C79SC152S) và gắn nhãn huỳnh quang fluorescein-5-maleimide [1]. Kết quả xác định hai vị trí kỵ nước hở trên bề mặt là V267 và L270 trực tiếp trung gian liên kết với CPR [1]. Khi các vị trí này thay đổi độ huỳnh quang gắn kết mạnh, hằng số Km tăng lên và tốc độ tạo phức reduced P450-CO giảm sút [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1993 can thiệp hóa học để đánh giá vai trò lysine và arginine trên CYP2B1 [2]. Khi acetyl hóa 2,2 và 8,5 mol lysine trên mỗi mol P450 bằng acetic anhydride, hoạt tính khử methyl benzphetamine của phức hợp tái tạo giảm lần lượt 38,7% và 95% [2]. Các vị trí lysine chịu trách nhiệm gắn kết được xác định tại 251, 384, 422, 433 và 473 [2]. Ngược lại, việc can thiệp vào gốc arginine không gây ức chế hoạt tính enzyme [2].
Một nghiên cứu năm 2005 trên protein ty thể CYP11A1 (P450scc) và adrenodoxin cũng chỉ ra vai trò của điện tích bề mặt [5]. Đột biến Arg411Gln làm giảm ái lực liên kết với adrenodoxin và làm giảm hoạt tính phản ứng cắt chuỗi bên cholesterol [5]. Trong khi đó, việc trung hòa điện tích tại Lys267 hoặc Lys270 không gây ảnh hưởng đáng kể đến chức năng [5].
Bằng chứng khoa học và giới hạn hiện tại
Tất cả các phát hiện thực nghiệm trên đều được thực hiện trên mô hình màng microsome, tế bào phân lập hoặc enzyme tái tổ hợp [1, 2, 4, 5, 8]. Các tài liệu này tập trung mô tả bản chất động học enzyme phân tử chứ chưa đánh giá trực tiếp dịch chiết hay polyphenol của cây mã biên thảo [1, 2, 8].
Do đó, không có cơ sở khoa học khẳng định mã biên thảo làm giảm công dụng thuốc tây ở người dùng thực tế. Việc suy diễn từ cơ chế ức chế hay biến đổi enzyme in vitro sang tương tác thuốc trên cơ thể sống là thiếu căn cứ. Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận tình trạng mất hoạt tính điều trị của thuốc tây khi uống kèm mã biên thảo.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Nhiều người mặc định thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và không tác động đến thuốc tây. Đây là nhận thức sai lầm vì các hợp chất chuyển hóa thực vật khi vào gan đều phải đi qua hệ thống thanh thải. Dù chưa có bằng chứng cụ thể cho mã biên thảo, việc sử dụng bừa bãi vẫn tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa.
Ngược lại, một số người vì quá lo ngại tương tác mà tự ý bỏ đơn thuốc bác sĩ kê để chuyển hẳn sang dùng cây cỏ. Hành động này rất nguy hiểm, dễ làm bệnh nền mất kiểm soát hoặc bùng phát biến chứng nặng. Dược liệu chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế phác đồ điều trị chính thống.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người cao tuổi mắc nhiều bệnh nền như tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp phải đặc biệt cẩn trọng. Nhóm này thường dùng đồng thời nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan, chức năng thanh thải vốn đã suy giảm.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân suy gan, suy thận nặng không nên tự ý dùng dịch chiết thảo dược. Bất kỳ sự thay đổi nồng độ thuốc nào trong máu cũng có thể dẫn đến tác dụng phụ không mong muốn.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế
Nếu muốn dùng mã biên thảo, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải dạng hãm nước uống thông thường. Không nên dùng các chế phẩm cô đặc, cao chiết không rõ nguồn gốc hoặc tự phối trộn liều cao.
Nguyên tắc an toàn là uống cách xa thời điểm dùng thuốc tây ít nhất từ 2 đến 3 tiếng. Điều này hạn chế tối đa nguy cơ cản trở hấp thu cơ học tại đường tiêu hóa. Luôn thông báo rõ ràng danh sách thảo dược đang dùng với bác sĩ điều trị để nhận được chỉ định phù hợp nhất.
Tóm lại, hiện chưa có bằng chứng xác thực về việc mã biên thảo triệt tiêu tác dụng của thuốc tây. Người bệnh không nên hoang mang nhưng cần giữ thái độ cẩn trọng đúng mực. Việc tuân thủ đơn thuốc và lắng nghe tư vấn y khoa luôn là yếu tố quyết định hiệu quả chữa bệnh.
