Nhiều thai phụ thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian, nước sắc từ cây cỏ với niềm tin dược liệu tự nhiên thì luôn lành tính và bổ dưỡng. Trong số các kinh nghiệm truyền miệng, nước sắc cây trâm bột (thuộc chi Glochidion) đôi khi được nhắc đến như một thức uống thảo mộc giải nhiệt hoặc hỗ trợ sức khỏe.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ an toàn y khoa là: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng nước sắc cây trâm bột. Hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của trâm bột hay các loài thuộc chi Glochidion trên cơ thể phụ nữ mang thai, trong khi việc dùng thảo dược không rõ đặc tính tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung và gây độc hại cho phôi thai.

Nguy cơ co bóp tử cung và độc tính từ thảo dược chưa rõ nguồn gốc

Tử cung của phụ nữ mang thai là một cơ quan vô cùng nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học. Nhiều loại cây cỏ chứa các thành phần tự nhiên có khả năng tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn hoặc làm thay đổi nội tiết tố [2, 5].

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận rằng một số loại thảo mộc khi dùng liều lượng cao có thể kích thích tử cung co bóp, thúc đẩy kinh nguyệt hoặc thậm chí dẫn đến sảy thai [1]. Cụ thể, các dược liệu như nghệ (turmeric) hay chiêu liêu (terminalia) nếu nạp vào cơ thể ở mức cao hơn lượng gia vị thông thường trong bữa ăn đều có nguy cơ kích thích tử cung và gây sảy thai [1].

Bên cạnh nguy cơ cơ học, các hoạt chất không rõ định lượng trong nước sắc tự nấu có thể vượt qua hàng rào nhau thai. Nhìn chung, việc tự ý dùng thảo mộc khi mang thai không được khuyến cáo vì các hợp chất hoạt tính có khả năng can thiệp trực tiếp vào sự phát triển bình thường của thai nhi [2].

Bằng chứng khoa học về việc dùng thảo dược trong thai kỳ

Hiện tại, trong kho tàng dữ liệu y học quốc tế, chưa có nghiên cứu chuyên biệt nào đánh giá tính an toàn hay rủi ro của cây trâm bột đối với thai phụ. Dù vậy, các nghiên cứu quy mô lớn về thảo dược thai kỳ trên thế giới đã đưa ra những cảnh báo rất rõ ràng về tình trạng thiếu hụt thông tin an toàn [5, 6, 8].

Một đánh giá hệ thống công bố năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 8 nghiên cứu cắt ngang trên 2.729 phụ nữ tại các quốc gia châu Á đã phân loại mức độ an toàn của 33 loại thảo dược phổ biến nhất [3]. Kết quả cho thấy trong số 33 loại thảo dược này, chỉ có vỏn vẹn 13 loại được xếp vào nhóm an toàn khi mang thai [3]. Ngược lại, có tới 8 loại thảo dược bị xếp vào nhóm có khả năng gây hại cho thai kỳ (như pennyroyal, cam thảo, xô thơm...) và 7 loại hoàn toàn thiếu hụt thông tin khoa học đáng tin cậy [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ phụ nữ từng sử dụng ít nhất một loại thảo dược trong lần mang thai trước chiếm tới 47,01% [3].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2018 tại Bangladesh trên 170 phụ nữ có sử dụng thảo dược ghi nhận tỷ lệ gặp phải tác dụng phụ là 8,8% (15 trường hợp) [1]. Con số này cũng phù hợp với các y văn trước đó khi tỷ lệ tác dụng phụ do thảo dược ở thai phụ dao động trong khoảng từ 3,7% đến 18% [1]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh thông tin an toàn về nhiều loại hạt và dầu thảo mộc như hạt thì là đen (black seed), mận khô hay dầu mù tạt vẫn còn rất thiếu thốn [1].

Tại một khảo sát năm 2022 tại một phòng khám ở Bangladesh trên 383 sản phụ, có 275 phụ nữ (chiếm 71,80%) đã sử dụng thảo mộc trong suốt thai kỳ [4]. Đa phần thai phụ dùng thảo dược hàng ngày theo lời khuyên của người thân trong gia đình (34,73%) hoặc tự ý dùng (31,83%) vì tin rằng thảo mộc an toàn hơn thuốc tây (71,8%) [4]. Tuy nhiên, chỉ có 27,42% số người dùng báo cáo việc này với bác sĩ điều trị [4].

Khảo sát trực tuyến năm 2024 trên 590 phụ nữ cũng cho kết quả tương đồng khi 35,8% người tham gia có dùng các biện pháp thảo mộc trong thai kỳ vì niềm tin thảo dược an toàn hoặc do gia đình mách bảo [5]. Nghiên cứu kết luận rằng phụ nữ mang thai nhìn chung có hiểu biết rất hạn chế về các rủi ro tiềm ẩn của thảo dược [5].

Độc tính phôi thai qua các mô hình thực nghiệm

Việc phân tích từng thành phần đơn lẻ trong thảo dược là rào cản lớn do tính phức tạp của các hợp chất tự nhiên [6]. Để đánh giá rủi ro thực tế của các bài thuốc thảo mộc dân gian truyền miệng, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên động vật [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 thử nghiệm độc tính phôi thai của các hỗn dịch thảo mộc dân gian (mã hiệu SSD-1 và SSD-2) trên chuột cống mang thai [6]. Các nhà nghiên cứu dùng liều 1000 mg/kg/ngày và 1500 mg/kg/ngày liên tục từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 19 của thai kỳ (giai đoạn hình thành cơ quan) [6]. Kết quả cho thấy các bài thuốc thảo mộc này gây ảnh hưởng rõ rệt đến sự phát triển của thai trong tử cung, biểu hiện độc tính trên cả chuột mẹ, phôi thai và làm tăng nguy cơ quái thai [6].

Nghiên cứu này cũng trích dẫn dữ liệu từ các thử nghiệm trước đó của Wang và cộng sự (2014) trên chuột nhắt mang thai [6]. Việc tiếp xúc với thảo dược trong giai đoạn đầu thai kỳ làm giảm mức tăng cân của mẹ, giảm phát triển phôi nang, tăng hiện tượng tiêu thai, gia tăng dị tật xương và tỷ lệ tử vong chu sinh [6].

Hiểu lầm phổ biến: Cứ là thảo mộc tự nhiên thì an toàn

Hiểu lầm lớn nhất của các bà bầu là đồng nhất khái niệm "tự nhiên" với "vô hại" [4, 5]. Nghiên cứu cho thấy thảo mộc thường được xem là giải pháp thay thế tự nhiên cho thuốc tây nhằm giảm ốm nghén hay viêm nhiễm [5, 7]. Tuy nhiên, thực tế là nhiều hoạt chất tự nhiên có độc tính và tác dụng sinh học rất mạnh mẽ [4, 5].

Một khảo sát y văn năm 2000 về các biện pháp thảo mộc trị ốm nghén qua các cơ sở dữ liệu y khoa và 300 nguồn tài liệu phi y tế cho thấy thông tin về độ an toàn hết sức mâu thuẫn [7]. Trong 300 nguồn phi y tế, có 75 nguồn nhắc đến việc dùng thảo mộc; trong đó các loại quen thuộc như bạc hà, cúc la mã bị 6% tài liệu coi là không an toàn, gừng bị 12% tài liệu coi là không an toàn, và lá mâm xôi bị 15% tài liệu khuyến cáo không an toàn [7].

Ngay cả đối với những thảo dược được nghiên cứu nhiều như gừng, dù liều dưới 1000 mg mỗi ngày được ghi nhận giúp giảm nôn nghén nặng mà không làm tăng tần suất tác dụng phụ cho mẹ và thai nhi [2], thì các đánh giá lâm sàng khác vẫn lưu ý cần thêm dữ liệu để làm rõ giá trị và mức độ an toàn tổng thể trong giai đoạn đầu mang thai [1]. Một số ít loại như cúc dại (Echinacea) trong nghiên cứu tiến cứu năm 2000 trên 206 phụ nữ mang thai (112 người dùng trong 3 tháng đầu) cho thấy tỷ lệ dị tật lớn (6 trường hợp ở nhóm dùng cúc dại so với 7 trường hợp ở nhóm chứng) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [8]. Tuy nhiên, cúc dại hay gừng là những trường hợp hãn hữu được nghiên cứu; còn đại đa số thảo mộc khác, đặc biệt là cây cỏ dân dã như trâm bột, hoàn toàn không có dữ liệu [5, 8].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mọi phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào đều phải thận trọng tối đa trước các loại nước sắc cây cỏ chưa được kiểm chứng khoa học [2]. Các nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm:

  • Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ: Đây là giai đoạn hình thành cơ quan quan trọng nhất của phôi thai, phôi cực kỳ nhạy cảm với độc chất [1, 3].
  • Thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non hoặc cổ tử cung ngắn: Tuyệt đối không thử nghiệm các loại nước lá vì nguy cơ kích thích co thắt cơ trơn tử cung [1].
  • Người đang có bệnh lý thai kỳ hoặc dùng thuốc điều trị: Hoạt chất trong thảo dược có thể gây tương tác thuốc khó lường hoặc làm nặng thêm tình trạng bệnh [3, 8].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho mẹ bầu

Để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và bé, thai phụ nên xây dựng thói quen sử dụng thảo mộc an toàn và khoa học:

  • Ngừng ngay việc tự ý thu hái hoặc mua các loại rễ, vỏ, lá trâm bột để đun nước uống hàng ngày.
  • Không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền khẩu, kinh nghiệm dân gian chưa được y học hiện đại kiểm định [4, 7].
  • Nếu có nhu cầu sử dụng các loại trà thảo mộc thông thường để giảm nghén hoặc thanh nhiệt, chỉ nên dùng những loại quen thuộc ở lượng ẩm thực vừa phải, và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa trước khi uống [2, 5, 7].
  • Luôn thành thật thông báo với bác sĩ về tất cả các sản phẩm thảo dược hoặc thực phẩm chức năng đang dùng trong các lần khám thai định kỳ [4, 7].

Mang thai là giai đoạn nhạy cảm đòi hỏi sự cẩn trọng cao nhất trong việc dung nạp bất kỳ chất nào vào cơ thể. Đối với nước sắc cây trâm bột hay bất kỳ thảo dược thuộc chi Glochidion, việc thiếu dữ liệu khoa học đồng nghĩa với nguy cơ tiềm ẩn khó lường. Mẹ bầu hãy chọn giải pháp an toàn nhất: không tự ý sử dụng và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước mọi quyết định liên quan đến sức khỏe thai kỳ.