Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây cỏ tự nhiên với suy nghĩ thảo dược luôn lành tính và an toàn cho thai nhi. Trong số đó, cây quýt gai (tên khoa học là Severinia monophylla) thường được truyền miệng là vị thuốc chữa ho, cảm sốt hoặc đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, việc tự ý dùng loại cây này trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều mối nguy hại khó lường cho sức khỏe của cả mẹ và bé.
Thực tế y khoa cho thấy, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng quýt gai hay các chế phẩm từ loại cây này. Hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay độc tính của quýt gai trên phụ nữ mang thai và thai nhi. Việc thiếu hụt dữ liệu an toàn khiến nguy cơ kích thích co bóp tử cung hoặc gây hại cho sự phát triển của thai trở thành mối lo ngại hàng đầu.
Thành phần hóa học thực tế của cây quýt gai
Để hiểu vì sao cần thận trọng, chúng ta cần xem xét các nghiên cứu phân tích thành phần của loài cây này. Cây quýt gai thuộc họ Cam (Rutaceae), phân bố tự nhiên ở nhiều vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Các phân tích trong phòng thí nghiệm đã chỉ ra loài thực vật này chứa lượng tinh dầu dồi dào cùng nhiều hợp chất hữu cơ có hoạt tính sinh học mạnh mẽ.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 về thành phần hóa học của tinh dầu lá quýt gai (Severinia monophylla) thu hái tại Việt Nam đã phát hiện nhiều hoạt chất dễ bay hơi [1]. Quá trình chưng cất lôi cuốn hơi nước và phân tích bằng sắc ký khí - khối phổ cho thấy các thành phần chính bao gồm sabinene, beta-caryophyllene, bicyclogermacrene, germacrene D, (E)-nerolidol, globulol và linalool [1]. Đây là những hợp chất có tính kháng khuẩn và xua đuổi côn trùng rất mạnh.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực vật học chuyên sâu về họ Rutaceae cũng ghi nhận sự hiện diện của các nhóm hoạt chất phức tạp khác trong cây quýt gai, bao gồm các hợp chất thứ cấp và nhóm chất hữu cơ tự nhiên. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học hiện có chỉ tập trung khai thác tiềm năng diệt ấu trùng muỗi hoặc tính chất kháng khuẩn ngoài môi trường sống, chưa từng xác lập ngưỡng dung nạp an toàn khi dùng đường uống cho con người.
Cơ chế tác động và những cảnh báo co bóp tử cung
Mối lo ngại lớn nhất đối với phụ nữ mang thai khi tiếp xúc với các loại thảo dược chưa được kiểm chứng là nguy cơ gây co thắt cơ trơn tử cung. Trong y học cổ truyền, nhiều loài cây thuộc họ Cam chứa các hợp chất có tính hoạt huyết, hành khí mạnh mẽ. Khi đi vào cơ thể người mẹ, một số hoạt chất thứ cấp hoặc tinh dầu nồng độ cao có thể kích thích các thụ thể co bóp ở thành tử cung.
Sự kích thích này, đặc biệt là trong ba tháng đầu thai kỳ, có thể gây ra những cơn co thắt ngoài ý muốn. Hậu quả trực tiếp là dẫn tới dọa sẩy thai, bong rau thai hoặc kích thích chuyển dạ sinh non ở các giai đoạn sau của thai kỳ. Ngoài ra, việc cơ thể mẹ hấp thụ những hoạt chất chưa rõ độc tính có thể gây áp lực giải độc cực lớn lên gan và thận, vốn đang phải hoạt động gấp đôi để nuôi dưỡng thai nhi.
Hơn thế nữa, hàng rào nhau thai không thể ngăn chặn mọi phân tử lạ xâm nhập vào thai nhi. Các hợp chất hữu cơ hòa tan trong chất béo từ thảo mộc hoàn toàn có thể truyền qua tuần hoàn nhau thai. Nếu không có các thử nghiệm an toàn tiền lâm sàng nghiêm ngặt, việc một hợp chất bất kỳ can thiệp vào quá trình phân chia tế bào hoặc hình thành các cơ quan của phôi thai là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Nghiên cứu nói gì về cây quýt gai hiện nay?
Các tài liệu khoa học hiện đại về cây quýt gai (Severinia monophylla) rất hạn chế và hầu như chỉ dừng lại ở các thử nghiệm kiểm soát côn trùng hoặc thử nghiệm tế bào invitro. Người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các công bố khoa học này để tránh ngộ nhận về công dụng chữa bệnh cho người.
Một nghiên cứu năm 2019 tại Việt Nam đã thử nghiệm hoạt tính diệt ấu trùng muỗi và xua đuổi côn trùng của tinh dầu lá quýt gai [1]. Kết quả cho thấy tinh dầu lá quýt gai có khả năng tiêu diệt ấu trùng muỗi Aedes aegypti với nồng độ gây chết 50% (LC50 sau 48 giờ) là 7,1 microgam/mL và với muỗi Aedes albopictus là 36 microgam/mL [1]. Ngoài ra, tinh dầu này còn biểu hiện hoạt tính xua đuổi loài bọ xít hút máu Triatoma rubrofasciata ở nồng độ 0,5% [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 cũng ghi nhận Severinia monophylla là loài thực vật xâm lấn tại Việt Nam có tiềm năng cung cấp tinh dầu dùng làm chế phẩm diệt bọ gậy, ấu trùng muỗi để kiểm soát dịch bệnh truyền nhiễm [2]. Tiếp đó, nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát tinh dầu lá của ba loài thuộc họ Rutaceae tại Việt Nam, xác định tổng cộng 38 hợp chất cấu thành 96,5% đến 99,8% hỗn hợp [3]. Thử nghiệm invitro cho thấy tinh dầu quýt gai chỉ thể hiện hoạt tính ức chế tế bào ung thư ở mức thấp với IC50 lớn hơn 100 microgam/mL và tác dụng chống viêm mức độ vừa phải với IC50 trên 50 microgam/mL, yếu hơn đáng kể so với loài Euodia lepta [3].
Toàn bộ các nghiên cứu trên chỉ được tiến hành trong ống nghiệm hoặc trên ấu trùng côn trùng [5, 6, 7]. Chưa từng có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác động sinh học của quýt gai trên cơ thể người, và tuyệt đối không có dữ liệu nào liên quan đến phụ nữ mang thai hay thai nhi.
Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm hết sức phổ biến trong cộng đồng là "cây mọc hoang dã hoặc thảo dược thiên nhiên thì không có độc tính". Thực tế, khả năng kháng sâu bọ tự nhiên của cây quýt gai bắt nguồn từ các chất hóa học phòng vệ nội sinh [5, 7]. Những hoạt chất này có thể tiêu diệt ấu trùng côn trùng, điều đó đồng nghĩa với việc chúng sở hữu hoạt tính sinh học rất mạnh và tiềm ẩn độc tính tế bào nếu dùng sai cách.
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa cây quýt ăn quả thông thường và cây quýt gai dại. Cây quýt gai có thành phần tinh dầu và hoạt chất hoàn toàn khác biệt, chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, nôn mửa hoặc ảnh hưởng thần kinh nếu dùng quá liều. Thêm vào đó, việc thu hái tự nhiên tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài hoặc nhiễm nấm mốc, kim loại nặng từ thổ nhưỡng.
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng phụ nữ mang thai bị ho hoặc cảm sốt nên uống nước sắc lá quýt gai thay vì dùng thuốc tây. Việc này vô cùng nguy hiểm vì các loại thuốc điều trị y khoa khi được cấp phép cho thai kỳ đều phải trải qua quá trình đánh giá độc tính phôi thai vô cùng khắt khe, trong khi quýt gai hoàn toàn không có bất kỳ hàng rào bảo vệ dữ liệu nào.
Ai nên thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng?
Nhóm đối tượng bắt buộc phải tránh xa quýt gai bao gồm phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Nguy cơ kích thích tử cung gây sẩy thai hoặc sinh non là mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi.
Phụ nữ đang cho con bú cũng không nên sử dụng các bài thuốc hay tinh dầu từ cây quýt gai. Các hợp chất tinh dầu và hoạt chất chuyển hóa có thể bài tiết qua sữa mẹ, gây rối loạn tiêu hóa hoặc nhiễm độc cho hệ cơ quan non nớt của trẻ sơ sinh.
Những người có tiền sử sẩy thai liên tiếp, dọa sẩy thai, cổ tử cung ngắn hoặc đang có dấu hiệu ra máu âm đạo bất thường cần tuyệt đối cách ly khỏi các thảo dược gây co bóp. Ngoài ra, những người mắc bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng hoặc suy giảm chức năng gan, thận cũng không nên dùng quýt gai vì các hoạt chất cay nồng trong tinh dầu có thể làm trầm trọng thêm tình trạng viêm loét.
Cách tiếp cận an toàn trong thai kỳ
Khi gặp phải các vấn đề về sức khỏe như ho gió, cảm cúm hay đau nhức trong thời gian mang bầu, thai phụ không nên tự ý tìm kiếm và sắc các loại lá cây dân gian chưa rõ nguồn gốc. Hãy áp dụng các biện pháp an toàn đã được y học xác lập như súc miệng bằng nước muối sinh lý, uống nhiều nước ấm, nghỉ ngơi hợp lý và giữ ấm cơ thể.
Nếu các triệu chứng ho, sốt kéo dài không thuyên giảm, người mẹ cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám. Tuyệt đối không thay thế lời khuyên y khoa bằng các bài thuốc truyền miệng. Nếu gia đình có trồng hoặc sử dụng quýt gai để xua đuổi côn trùng ngoài trời, thai phụ cũng nên tránh tiếp xúc trực tiếp hoặc hít phải lượng lớn tinh dầu đậm đặc.
Tóm lại, cây quýt gai hiện nay chỉ được khoa học xác nhận về tiềm năng chiết xuất tinh dầu diệt côn trùng và kháng khuẩn trong ống nghiệm [5, 6]. Trước sự thiếu vắng hoàn toàn của các bằng chứng an toàn trên người, phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh dùng loại cây này để bảo vệ sức khỏe toàn diện cho cả mẹ và bé.
