Sâm cau đỏ từ lâu được lưu truyền trong dân gian như một vị thuốc bồi bổ sức khỏe, tăng cường sinh lực và hỗ trợ thể trạng. Khi mang thai, cơ thể thường mệt mỏi, suy nhược khiến không ít thai phụ tìm đến các loại thảo dược bổ dưỡng với mong muốn bồi đắp cho cả mẹ lẫn con.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng sâm cau đỏ trong suốt thai kỳ. Việc sử dụng các loại dược liệu chưa rõ tính an toàn tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi và sức khỏe của người mẹ.
Nguy cơ tiềm ẩn từ co bóp tử cung bất thường
Trong thai kỳ bình thường, tử cung người mẹ cần được duy trì ở trạng thái yên lặng tương đối để phôi thai làm tổ, lớn lên và hoàn thiện các cơ quan. Sự co bóp cơ tử cung bất thường là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sảy thai, sinh non và các tai biến sản khoa nghiêm trọng khác [1].
Các rối loạn co bóp tử cung khi chuyển dạ còn có thể gây chuyển dạ đình trệ, đờ tử cung và băng huyết sau sinh [1]. Nhiều loại thảo dược chứa các hợp chất hoạt tính sinh học có khả năng tác động trực tiếp lên cơ trơn tử cung hoặc làm biến đổi nội tiết tố điều hòa thai kỳ, gây ra các cơn co thắt ngoài ý muốn. Khi tử cung co bóp quá mức hoặc co thắt sớm, cổ tử cung có nguy cơ mở sớm dẫn đến sảy thai hoặc sinh non [2].
Cơ chế kiểm soát co bóp tử cung khi mang thai
Hệ thống điều hòa cơn co tử cung trong thai kỳ diễn ra vô cùng phức tạp. Ở giai đoạn cuối thai kỳ bình thường, sự căng giãn kéo dài của thành tử cung kích hoạt các cơ chế thích nghi, làm giảm tính co thắt để giữ thai [3]. Kênh kali TREK-1 đóng vai trò thiết yếu trong việc ức chế co bóp cơ tử cung, giúp tử cung duy trì trạng thái giãn nở ổn định trước kích thích của các chất gây co như oxytocin [3].
Bên cạnh đó, hormone progesterone tự nhiên trong cơ thể thai phụ ức chế co bóp cơ tử cung thông qua việc kích thích biểu hiện và hoạt động của kênh kali TREK-1 [4]. Bất kỳ tác nhân bên ngoài nào, bao gồm các thành phần thảo dược không rõ cơ chế, nếu can thiệp làm đảo lộn trạng thái cân bằng này hoặc kích hoạt thụ thể gây co bóp đều có thể phá vỡ sự tĩnh lặng của cơ trơn tử cung, đẩy thai phụ vào tình trạng dọa sinh non nguy hiểm [4].
Nghiên cứu cảnh báo rủi ro từ thảo dược dân gian
Hiện nay, sâm cau đỏ hoàn toàn thiếu các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn đối với thai nhi và phụ nữ mang thai. Bài học từ các thảo dược truyền thống khác đã chỉ ra nhiều rủi ro khôn lường khi mẹ bầu sử dụng cây thuốc tự nhiên.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến ba ở Jimma, Ethiopia, tiến hành khảo sát 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [5]. Trong số này, 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai kỳ theo chỉ định hoặc sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý liên quan đến thai kỳ [5]. Trong nhóm thai phụ sảy thai hoặc đình chỉ thai, có 19 người (17,9%) đã sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc thảo dược trong thời gian mang thai [5].
Đáng chú ý, có 5 thai phụ sử dụng các loại cây thuốc tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung, độc tính hoặc gây sảy thai như cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum), cửu lý hương (Ruta chalepensis), quế (Cinnamomum verum), ngải hương (Artemisia abyssinica), ba đậu (Croton macrostachyus) và Hagenia abyssinica [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 76,5% cây thuốc được mua tại chợ, 68,3% thu hái qua người thân và 75,2% người bệnh dùng do người nhà khuyên dùng [5]. Liều dùng không chuẩn hóa, chủ yếu đo bằng cốc nước (51,7%), uống 1 lần mỗi ngày (54,8%) và dùng kéo dài bao nhiêu tháng tùy thích (32,9%) [5].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2014 tại vùng nông thôn Tanzania đánh giá tác động gây co bóp tử cung của các cây thuốc thu thập được qua xét nghiệm dược lý cơ trơn tử cung [6]. Kết quả cho thấy 16 trên 21 loài cây thu thập (tỷ lệ 76,2%) có hoạt tính gây co bóp tử cung, làm tăng lực co thắt, tần số co thắt hoặc cả hai [6]. Nhiều loài cây như Bidens pilosa, chiết xuất hạt thầu dầu (Ricinus communis) hay sầu đâu (Azadirachta indica) đã được ghi nhận gây co bóp tử cung mạnh và làm sảy thai trên thực nghiệm [6]. Báo cáo từ Trung tâm Chống độc Montevideo cũng ghi nhận 5 trường hợp tử vong trong tổng số 86 ca ngộ độc sau khi uống thảo dược [6].
Các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm cũng bộc lộ những hạn chế khi áp dụng sang người do cấu trúc giải phẫu tử cung khác biệt hoàn toàn: tử cung người hình quả lê đơn, mang thai đơn hoặc đôi trong 40 tuần; trong khi chuột có tử cung hai sừng với nhiều vị trí làm tổ và thai kỳ ngắn hơn [1]. Do đó, việc thiếu dữ liệu trực tiếp trên người đối với các cây thuốc như sâm cau đỏ càng làm tăng mức độ rủi ro, không thể lường trước độc tính đối với thai nhi [1].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược bổ dưỡng thai kỳ
Nhiều gia đình quan niệm thảo dược, củ rễ tự nhiên như sâm cau đỏ có nguồn gốc cây cỏ nên hoàn toàn vô hại, có thể dùng ngâm rượu, sắc nước uống để bồi bổ cho mẹ bầu dưỡng thai. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm.
Thực tế, dược liệu tự nhiên chứa nhiều hợp chất phức tạp chưa được tách chiết và kiểm nghiệm độc tính thai kỳ. Khái niệm tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn cho phụ nữ mang thai. Việc tự ý định lượng bằng các đơn vị ước chừng như nắm tay, chén nước hoặc dùng kéo dài nhiều tháng khiến nồng độ hoạt chất tích tụ, dễ dẫn đến ngộ độc gan, thận cho mẹ và làm biến đổi trương lực cơ trơn tử cung [2, 6].
Ai cần đặc biệt thận trọng với co thắt tử cung?
Bên cạnh việc tất cả thai phụ đều phải tránh sử dụng sâm cau đỏ, những nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ tổn thương cơ học và tai biến sản khoa cao hơn nhiều lần nếu tử cung xuất hiện các cơn co bóp bất thường:
- Phụ nữ có tiền sử mổ bóc u lạc nội mạc trong cơ tử cung (adenomyomectomy): Các cơn co bóp tử cung non tháng kết hợp với thành tử cung bị mỏng đi sau phẫu thuật làm tăng nguy cơ vỡ tử cung thảm khốc, thường xảy ra quanh tuần thứ 30 của thai kỳ [7]. Trong các trường hợp mang đa thai sau phẫu thuật này, cơn co bất thường đi kèm cổ tử cung ngắn có thể đe dọa tính mạng, buộc bác sĩ phải chủ động mổ lấy thai sớm để phòng ngừa vỡ tử cung [7].
- Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp hoặc dọa sinh non: Nhóm thai phụ này có hệ cơ trơn tử cung dễ bị kích thích bởi các tác nhân bên ngoài [2, 8].
- Mẹ bầu mang đa thai: Tử cung mang song thai phải chịu áp lực căng giãn lớn hơn nhiều so với đơn thai, khiến ngưỡng an toàn trước các cơn co thắt trở nên nhạy cảm hơn [4, 7].
Lời khuyên an toàn thai kỳ và chăm sóc sức khỏe
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho mẹ và thai nhi, thai phụ cần loại bỏ hoàn toàn sâm cau đỏ khỏi danh mục sử dụng:
- Không dùng dưới mọi hình thức: Tuyệt đối không uống nước sắc, cao chiết, bột tán hay rượu ngâm sâm cau đỏ trước và trong toàn bộ thai kỳ.
- Dừng ngay nếu đang dùng: Nếu từng sử dụng sâm cau đỏ trước khi phát hiện có thai, thai phụ cần ngừng ngay lập tức và thông báo với bác sĩ sản khoa trong lần khám thai gần nhất.
- Nghỉ ngơi hợp lý, tránh vận động quá sức: Ngay cả ở thai kỳ bình thường, các hoạt động sinh hoạt thường ngày như mua sắm, tắm, đi tàu xe, bơi lội hoặc làm việc nhà ở bệnh nhân dọa sinh non đều có thể làm tăng tần số và cường độ cơn co tử cung [2]. Bình thường ở tháng thứ 6-7, cơn co chỉ xuất hiện 1,3-1,5 lần mỗi 30 phút, nhưng sẽ tăng lên 4,8 lần ở tháng thứ 10 [2]. Vận động quá mức gây co thắt mạnh bất thường có thể làm chín muồi cổ tử cung trước ngày dự sinh [2].
- Tham khảo ý kiến chuyên môn: Trước khi bổ sung bất kỳ vitamin, khoáng chất hay thảo dược nào, thai phụ cần có sự tư vấn và chỉ định rõ ràng của bác sĩ chuyên khoa phụ sản. Không tin theo lời mách bảo truyền miệng từ người quen [5].
Sức khỏe thai nhi phụ thuộc mật thiết vào chế độ dinh dưỡng lành mạnh và sự cẩn trọng của người mẹ. Tránh xa các thảo dược chưa được kiểm chứng khoa học như sâm cau đỏ chính là biện pháp tốt nhất để bảo vệ thai kỳ an toàn, trọn vẹn.
