Trong giai đoạn mang thai, việc lựa chọn thực phẩm bồi bổ hay các bài thuốc dân gian từ thảo mộc tự nhiên luôn là mối bận tâm hàng đầu của nhiều gia đình. Không ít người tin rằng cây cỏ quanh ta là lành tính, không có tác dụng phụ nên có thể dùng tùy ý để tăng cường sức khỏe hoặc trị bệnh thông thường. Cây thanh thất núi cao, một loài thực vật hoang dã chứa nhiều hoạt chất sinh học đặc biệt, cũng đôi khi được truyền tai về những công dụng chưa được kiểm chứng.
Tuy nhiên, câu trả lời từ các chuyên gia y tế là phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng cây thanh thất núi cao dưới bất kỳ hình thức nào. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của loài cây này đối với thai phụ và thai nhi. Trái lại, các dữ liệu sinh học cho thấy nhóm chất đặc trưng trong cây có hoạt tính sinh học mạnh, thậm chí mang tính độc tự nhiên nhằm chống lại sinh vật ăn cỏ, tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường đối với sự phát triển của thai kỳ.
Cây thanh thất núi cao và bản chất của nhóm chất quassinoid
Cây thanh thất núi cao, có tên khoa học là Ailanthus altissima, là loài cây xâm lấn nổi tiếng trên toàn cầu với khả năng sinh trưởng mạnh mẽ [1]. Điểm đặc biệt của loài thực vật này nằm ở khả năng tiết ra các chất chuyển hóa gây ức chế sinh trưởng các loài khác, được gọi là quassinoid [1]. Về mặt hóa học thực vật, quassinoid là nhóm hợp chất triterpenoid bị biến đổi ở mức độ cao [1].
Một công bố khoa học vào năm 2022 đã làm sáng tỏ ba bước đầu tiên trong con đường sinh tổng hợp quassinoid từ dữ liệu hệ phiên mã và chất chuyển hóa của loài cây này [1]. Quá trình này được xúc tác bởi enzym oxidosqualene cyclase và hai monooxygenase cytochrome P450, dẫn đến sự hình thành hợp chất protolimonoid melianol [1]. Đáng chú ý, các bước khởi đầu này hoàn toàn tương đồng với các bước đầu tiên của con đường tổng hợp limonoid ở những họ thực vật có mối quan hệ gần gũi trong cùng bộ Bản xe (Sapindales) [1].
Các quassinoid đóng vai trò như một vũ khí hóa học giúp cây thanh thất núi cao tồn tại và cạnh tranh sinh tồn trong tự nhiên [1]. Chất này có vị đắng đặc trưng của các loài thuộc họ Thanh thất (Simaroubaceae) [2]. Chính nhờ chứa các hoạt chất có tính kháng sinh học cao, loài cây này dễ dàng thích nghi nhưng cũng đồng thời chứa đựng những nguy cơ độc tính nếu con người vô tình đưa vào cơ thể ở nồng độ không được kiểm soát.
Hoạt tính ức chế sinh học mạnh mẽ trong tự nhiên
Nhiều người thường lầm tưởng rằng các hoạt chất có nguồn gốc tự nhiên đều vô hại với cơ thể con người. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh quassinoid trong thanh thất núi cao có khả năng ức chế sinh học vô cùng rõ rệt trên các mô hình tế bào và thực vật khác.
Một công bố dữ liệu vào năm 2019 đã xem xét hoạt chất ailanthone, một quassinoid chiết xuất từ thanh thất núi cao, như một chất có tiềm năng ứng dụng làm thuốc trừ cỏ tự nhiên nhờ đặc tính ức chế sinh trưởng [3]. Trong thử nghiệm được thực hiện ở buồng sinh trưởng trên các môi trường giấy lọc, đất đô thị không khử trùng và giá thể trồng trọt, ailanthone đã thể hiện tác động ức chế trực tiếp lên quá trình nảy mầm của hạt [3]. Không chỉ dừng lại ở việc ngăn chặn hạt nảy mầm, hợp chất này còn làm giảm đáng kể chiều dài của rễ và trụ dưới lá mầm ở hai loài thực vật mô hình là cải xoong (Lepidium sativum) và củ cải đỏ (Raphanus sativus) [3].
Khả năng kìm hãm sự phân chia và phát triển của các tế bào mầm non ở thực vật cho thấy quassinoid sở hữu hoạt lực sinh học rất cao [3]. Mặc dù thử nghiệm này chỉ được thực hiện trên thực vật, nhưng hiện tượng ức chế sự nhân lên và kéo dài của tế bào là lời cảnh báo lớn. Trong thai kỳ, phôi thai trải qua quá trình phân chia tế bào liên tục và cực kỳ nhạy cảm với các chất có độc tính kìm hãm sinh trưởng.
Độc tính tự nhiên và khả năng tích lũy qua chuỗi thức ăn
Độc tính tự nhiên của các quassinoid trong cây thanh thất núi cao không chỉ giới hạn ở thực vật mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến động vật. Điều này đã được chứng minh qua một nghiên cứu sinh thái học công bố vào năm 2025 về loài ve sầu đốm Lycorma delicatula [4].
Loài ve sầu đốm này đặc biệt ưa thích hút nhựa libe từ cây thanh thất núi cao và có khả năng tích lũy các độc tố từ cây vào cơ thể mình [4]. Phân tích mô học cho thấy ve sầu đốm đã hấp thu ailanthone cùng bốn hợp chất quassinoid khác từ nhựa cây, trong đó nồng độ độc chất đo được cao nhất là ở tuyến nước bọt của côn trùng [4]. Khi tiến hành thử nghiệm đối với loài chim hồng tước thạch sùng (Troglodytes aedon), các nhà nghiên cứu nhận thấy chim bố mẹ ăn hoặc mớm cho chim non các ấu trùng ve sầu chưa từng tiếp xúc với cây thanh thất núi cao nhiều hơn hẳn so với những ấu trùng đã hút nhựa cây này [4].
Thêm vào đó, khi xay nhỏ ve sầu trưởng thành và trộn vào các khối mỡ làm thức ăn mùa đông cho chim hoang dã, camera giám sát ghi nhận chim đến mổ những khối mỡ chứa ve sầu không ăn cây thanh thất nhiều hơn đáng kể so với ve sầu đã ăn loài cây này [4]. Kết quả này khẳng định các hợp chất quassinoid từ thanh thất núi cao là những hóa chất độc hại, đóng vai trò như một cơ chế tự vệ hóa học giúp côn trùng xua đuổi các loài chim săn mồi [4]. Một loài cây chứa các hợp chất độc khiến động vật ăn thịt phải né tránh rõ ràng không phải là thảo dược an toàn để sử dụng cho đối tượng nhạy cảm như mẹ bầu.
Các nghiên cứu phân lập hoạt chất và tác động trên virus
Nhiều nghiên cứu dược liệu đã tập trung tìm kiếm các hoạt chất mới từ cây thanh thất núi cao nhằm phục vụ mục đích y sinh hoặc nông nghiệp. Hàng loạt quassinoid với cấu trúc phân tử phức tạp đã được định danh qua nhiều năm nghiên cứu.
Năm 2006, các nhà khoa học đã phân lập thành công một quassinoid mới mang tên ailantinol H từ các bộ phận trên mặt đất của cây thanh thất núi cao và xác định cấu trúc phân tử của nó thông qua các dữ liệu quang phổ [5]. Trước đó, vào năm 1997, một thử nghiệm in vitro ngắn hạn đã khảo sát tác động của 14 hợp chất quassinoid tách chiết từ loài cây này đối với sự kích hoạt kháng nguyên sớm của virus Epstein-Barr [6]. Kết quả ghi nhận một số chất như ailantinol B, ailantinol C, ailanthone và shinjulactone A có hoạt tính ở tỷ lệ mol 1:100 giữa chất kích thích khối u và quassinoid [6].
Đến năm 2003, ba quassinoid mới khác gồm ailantinol E, ailantinol F và ailantinol G tiếp tục được phân lập từ các mẫu cây thanh thất núi cao sinh trưởng tại Đài Loan [7]. Khi đưa vào thử nghiệm trên dòng tế bào Raji để ức chế kháng nguyên sớm của virus Epstein-Barr, các chất này thể hiện hoạt tính mạnh mà không gây độc tế bào trong phạm vi mô hình thử nghiệm, đồng thời được dùng để sàng lọc khả năng ức chế chất cho nitric oxide [7].
Năm 2018, một nghiên cứu khác đã phân lập được 18 hợp chất C20 quassinoid từ quả có cánh của loài cây này, trong đó có 9 glycoside quassinoid mới được đặt tên từ chuglycoside A đến chuglycoside I [2]. Toàn bộ các quassinoid này đều thể hiện hoạt tính kháng virus khảm thuốc lá rất mạnh [2]. Khi phân tích sâu hơn, ba chất gồm chaparrinone, glaucarubinone và ailanthone đã được chứng minh làm giảm sự tích lũy protein vỏ của virus bằng phương pháp Western blot, đồng thời ailanthone còn ức chế sự lây lan của virus trên cây Nicotiana benthamiana [2].
Khoảng trống nghiên cứu lâm sàng và nguy cơ đối với thai phụ
Mặc dù các hợp chất quassinoid thể hiện nhiều hoạt tính sinh học thú vị trong phòng thí nghiệm như kháng virus hay ức chế tế bào [6] [2] [7], độc giả cần hiểu rõ giới hạn rất lớn của các dữ liệu khoa học này. Tất cả các nghiên cứu hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm, mô hình thực vật hoặc nghiên cứu sinh thái học trên côn trùng và chim [6] [4] [3] [2] [7].
Cho đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá tác động của cây thanh thất núi cao trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Không có dữ liệu thử nghiệm nào trên người để xác định liều lượng an toàn, sự chuyển hóa qua nhau thai hay mức độ bài tiết qua sữa mẹ. Các lo ngại về nguy cơ gây co bóp tử cung hay độc tính trực tiếp lên thai nhi xuất phát từ chính đặc tính dược lý mạnh và độc tính tự nhiên của các quassinoid như ailanthone [4] [3].
Các chất có khả năng kìm hãm phân bào và gây độc cho động vật hoang dã hoàn toàn có thể gây rối loạn sự phát triển bình thường của phôi thai [4] [3]. Khi chưa có thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận sự an toàn, bất kỳ việc sử dụng thanh thất núi cao nào trong thời kỳ thai nghén đều tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với tính mạng của thai nhi và sức khỏe của người mẹ.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược trong thai kỳ
Một sai lầm rất phổ biến của nhiều người là đánh đồng khái niệm "nguồn gốc thực vật" với sự "lành tính tuyệt đối". Nhiều gia đình khi thấy phụ nữ mang thai mệt mỏi, ốm nghén hoặc có các triệu chứng khó chịu thường tìm đến các loại nước lá, trà thảo mộc theo kinh nghiệm truyền miệng mà không qua kiểm chứng khoa học.
Thực tế, thực vật sản sinh ra các hợp chất thứ cấp như quassinoid chính là để tự bảo vệ trước sâu bệnh và động vật ăn cỏ [1] [4]. Những chất có hoạt tính ức chế sinh trưởng mạnh mẽ như ailanthone có thể hoạt động như một chất độc đối với nhiều loài sinh vật [4] [3]. Nếu mẹ bầu dung nạp các chất này, độc tố có thể đi vào máu và tác động tiêu cực đến bào thai vốn còn non nớt và chưa hoàn thiện các cơ quan giải độc như gan hay thận.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các hoạt tính kháng virus hay ức chế tế bào trong ống nghiệm đồng nghĩa với việc thảo dược đó có thể dùng để chữa bệnh cho người [6] [2]. Các thử nghiệm tế bào chỉ là bước nghiên cứu hóa học ban đầu, cách rất xa việc ứng dụng an toàn trên cơ thể sống phức tạp của con người, đặc biệt là thai phụ. Việc tùy tiện sử dụng các loài cây có hoạt tính sinh học mạnh như thanh thất núi cao là hành động mạo hiểm không đáng có.
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có về hoạt tính ức chế sinh trưởng và độc tính tự nhiên của quassinoid [4] [3], việc sử dụng cây thanh thất núi cao đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa việc tự ý sử dụng:
Thứ nhất là phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào. Do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên thai phụ và các hợp chất trong cây có độc tính sinh thái rõ rệt [4], nguy cơ sảy thai, dị tật bẩm sinh hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi là hoàn toàn có thể xảy ra.
Thứ hai là phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú và những người đang có kế hoạch chuẩn bị mang thai. Độc tố tích lũy trong cơ thể có thể ảnh hưởng đến khả năng thụ thai hoặc truyền qua sữa mẹ gây nguy hiểm cho trẻ sơ sinh.
Thứ ba là trẻ nhỏ và những người mắc bệnh lý nền về gan, thận. Các cơ quan này là nơi chịu trách nhiệm chính trong việc đào thải độc chất. Việc đưa vào cơ thể các quassinoid có hoạt tính cao có thể gây quá tải cho các cơ quan nội tạng đang bị suy yếu hoặc chưa phát triển hoàn thiện.
Lời khuyên áp dụng thực tế và cách bảo vệ sức khỏe mẹ bầu
Để đảm bảo một thai kỳ an toàn và khỏe mạnh, thai phụ và người thân cần tuân thủ các nguyên tắc dinh dưỡng và chăm sóc y tế khoa học đã được kiểm chứng.
Trước hết, tuyệt đối không tự ý thu hái, phơi khô hay sắc nước uống từ cây thanh thất núi cao hoặc bất kỳ loài cây hoang dại nào khi chưa có hướng dẫn chuyên môn. Nếu bắt gặp loài cây này trong tự nhiên, không nên tiếp xúc nhiều với nhựa hoặc quả của cây vì đây là những bộ phận tích lũy hàm lượng quassinoid đậm đặc [1] [2].
Đối với chế độ ăn uống hằng ngày, phụ nữ mang thai chỉ nên bổ sung các loại thực phẩm quen thuộc, an toàn, uống đủ nước và ăn uống cân bằng, đa dạng các nhóm chất dinh dưỡng. Trong trường hợp cơ thể gặp phải các vấn đề về sức khỏe, thai phụ cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và kê đơn phù hợp. Mọi ý định sử dụng thêm bất kỳ loại thảo dược, dược liệu hay thực phẩm chức năng nào đều cần được tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ sản khoa để tránh những rủi ro đáng tiếc cho cả mẹ và con.