Thói quen uống trà thảo mộc và câu hỏi về chứng đầy hơi
Sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ hay tiệc tùng no nê, không ít người có thói quen tìm đến một tách trà thảo mộc nóng để xoa dịu đường tiêu hóa. Cảm giác ấm áp cùng mùi thơm the mát khiến nhiều người tin rằng đây là biện pháp tự nhiên tốt nhất để tống khống khí thừa, giảm chứng ợ hơi và tức bụng.
Dù đem lại cảm giác dễ chịu cho vùng bụng dưới, câu trả lời từ góc độ y khoa lại có tính hai mặt. Thức uống này có thể hỗ trợ giải tỏa áp lực ở đường tiêu hóa dưới nhưng lại vô tình trở thành yếu tố kích hoạt các đợt trào ngược dịch vị lên thực quản ở nhiều người [1].
Các rối loạn tiêu hóa trên như trào ngược dạ dày thực quản (GERD) và chứng khó tiêu chức năng là những bệnh lý rất phổ biến trong cộng đồng [5, 7]. Việc hiểu rõ tác động kép của từng loại thảo mộc sẽ giúp người bệnh đưa ra lựa chọn an toàn cho sức khỏe.
Cơ chế tác động hai mặt đối với đường tiêu hóa
Bạc hà chứa các hoạt chất bay hơi tự nhiên có đặc tính làm thư giãn các khối cơ trơn dọc theo ống tiêu hóa. Khi cơ thành ruột được thả lỏng, tình trạng co thắt cục bộ giảm đi, tạo điều kiện cho các túi khí ứ đọng dễ dàng di chuyển và thoát ra ngoài, từ đó làm dịu cảm giác căng tức bụng.
Tuy nhiên, cơ chế làm giãn cơ này không diễn ra chọn lọc riêng ở ruột già hay dạ dày. Vùng cơ vòng thực quản dưới – chiếc van ngăn cách tự nhiên giữa dạ dày và thực quản – cũng chịu tác động giãn nở tương tự khi tiếp xúc với các thành phần của bạc hà.
Khi cơ vòng thực quản dưới bị suy giảm áp lực đóng kín, các chất chứa bên trong dạ dày bao gồm dịch axit và men tiêu hóa sẽ dễ dàng trào ngược lên thực quản [2, 4]. Hiện tượng này dẫn tới các triệu chứng điển hình như ợ chua, nóng rát sau xương ức và tổn thương niêm mạc [1, 2, 3].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ trào ngược
Nghiên cứu về mối liên quan giữa chế độ ăn uống và trào ngược dạ dày thực quản đã chỉ ra mối liên hệ cụ thể đối với thói quen dùng trà bạc hà [1]. Đề tài thực hiện trên 513 người trưởng thành, gồm nhóm bệnh nhân mới được chẩn đoán GERD trên lâm sàng và nhóm đối chứng khỏe mạnh [1].
Kết quả phân tích hồi quy đơn biến cho thấy thói quen uống trà bạc hà mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh với tỷ số chênh OR = 2,00 (khoảng tin cậy 95%: 1,14–3,50) [1]. Đáng chú ý, khi phân tích đa biến để kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, việc tiêu thụ thường xuyên trà bạc hà vẫn được xác nhận là một yếu tố nguy cơ độc lập với tỷ số chênh OR = 2,00 (khoảng tin cậy 95%: 1,08–3,70) [1].
Bên cạnh bạc hà, nghiên cứu này cũng ghi nhận các thói quen ăn uống khác làm gia tăng triệu chứng trào ngược bao gồm việc chỉ ăn 1–2 bữa mỗi ngày (OR = 3,50) và thói quen dồn một bữa ăn thật lớn vào buổi tối thay vì chia nhỏ bữa ăn (OR = 1,80) [1].
Bức tranh tổng thể từ các nghiên cứu về trà nói chung
Khi xem xét trà nói chung thay vì chỉ riêng thảo mộc bạc hà, các bằng chứng y khoa hiện nay vẫn cho thấy nhiều kết quả trái chiều [1, 8]. Một nghiên cứu tiến cứu trên 1.837 người thực hiện nội soi tiêu hóa ghi nhận việc uống trà hoặc cà phê đơn thuần không liên quan trực tiếp đến các triệu chứng trào ngược hay viêm thực quản trợt xước khi phân tích đa biến [2].
Tuy nhiên, một phân tích gộp năm 2019 tổng hợp từ 23 bài báo với 30 nghiên cứu cho thấy dù nhìn chung không có mối liên hệ rõ rệt, nhưng thói quen uống trà lại làm tăng nguy cơ GERD ở khu vực Đông Á (OR = 1,27; 95% CI: 1,07–1,51) [3]. Nghiên cứu phân tích gộp này cũng nhấn mạnh sự cần thiết của các nghiên cứu can thiệp được thiết kế chặt chẽ hơn để xác định mối quan hệ nhân quả [3].
Các chuyên gia cảnh báo rằng dù các rối loạn tiêu hóa chức năng hay GERD không làm thay đổi trực tiếp tiên lượng sống nhưng chúng làm giảm sút nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người bệnh [1, 7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà bạc hà
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì vô hại". Nhiều người khi thấy nóng rát vùng ngực hoặc tức bụng sau ăn lại tiếp tục uống thêm trà bạc hà đậm đặc vì tin rằng nó giúp thanh lọc và trung hòa dịch vị, dẫn đến việc cơ vòng thực quản càng giãn ra và triệu chứng trào ngược thêm tồi tệ [1].
Một lầm tưởng khác là đánh đồng mọi tình trạng khó chịu vùng bụng là do khó tiêu thông thường. Khó tiêu chức năng và bệnh trào ngược dạ dày thực quản thường có biểu hiện chồng lấp [4]. Việc tự ý sử dụng các phương pháp truyền miệng mà không theo dõi phản ứng cơ thể có thể che giấu các bệnh lý nền thực thể nghiêm trọng [4].
Bên cạnh đó, việc cho rằng trà bạc hà có thể thay thế thuốc điều trị tiêu hóa là hoàn toàn sai lầm. Với các bệnh nhân khó tiêu hoặc trào ngược nặng, phác đồ y khoa chuẩn như thuốc ức chế bơm proton (PPI) hay kháng thụ thể H2 vẫn đóng vai trò hàng đầu [5].
Ai nên thận trọng và cần kiêng trà bạc hà?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản hoặc thường xuyên bị ợ nóng, ợ chua [1]. Uống trà bạc hà hàng ngày đã được chứng minh làm tăng gấp đôi nguy cơ xuất hiện triệu chứng trào ngược [1].
Những người có thói quen ăn tối muộn hoặc hay ăn các bữa ăn lớn nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán cay nóng cũng không nên dùng loại trà này [1]. Sự kết hợp giữa việc cơ vòng thực quản bị giãn do bạc hà và dạ dày quá tải thức ăn sẽ khiến dịch vị dễ dàng tràn ngược lên phía trên [1].
Những bệnh nhân lớn tuổi hoặc có dấu hiệu sụt cân không rõ nguyên nhân đi kèm với cảm giác khó chịu vùng thượng vị kéo dài cần phải đi khám chuyên khoa và nội soi tầm soát bệnh lý ác tính thay vì tự điều trị tại nhà bằng trà [4]. Hiện tại, các nghiên cứu trích dẫn chưa đánh giá riêng rẽ tác động của trà bạc hà trên phụ nữ mang thai hay trẻ nhỏ, do đó các nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Đối với những người hoàn toàn khỏe mạnh, không có tiền sử trào ngược dạ dày, việc thưởng thức một ly trà thảo mộc bạc hà với lượng vừa phải vẫn có thể mang lại sự thư giãn cho hệ tiêu hóa. Để giảm thiểu rủi ro, không nên uống trà bạc hà lúc bụng quá no hoặc ngay trước khi nằm ngủ.
Thay vì phụ thuộc vào thảo mộc, các biện pháp điều chỉnh lối sống đã được khoa học chứng minh hiệu quả bao gồm: chia nhỏ khẩu phần ăn làm nhiều bữa trong ngày thay vì chỉ ăn 1–2 bữa lớn, tránh ăn dồn vào buổi tối, và hạn chế đồ béo, cay, chua [1].
Trà bạc hà có thể là giải pháp hỗ trợ làm dịu tình trạng căng tức bụng tạm thời, nhưng lại là con dao hai lưỡi với van thực quản [1]. Lắng nghe cơ thể, điều chỉnh chế độ ăn hợp lý và thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa khi có dấu hiệu bất thường luôn là cách tiếp cận an toàn nhất cho sức khỏe đường ruột [1, 7].
