Nhiều người thường xem các loại trà thảo mộc là giải pháp tự nhiên lành tính để xoa dịu căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ. Trong đó, tía tô đất (tên khoa học Melissa officinalis) là thảo dược quen thuộc, có mặt trong nhiều loại trà túi lọc, siro thảo mộc và thực phẩm chức năng hỗ trợ giấc ngủ [1]. Không ít người đang điều trị chứng mất ngủ bằng thuốc kê đơn vẫn uống thêm trà tía tô đất mỗi tối với hy vọng tăng hiệu quả an thần.
Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc ngủ hoặc thuốc an thần lại tiềm ẩn nhiều hiểm họa. Dữ liệu y học cho thấy tía tô đất có khả năng tương tác và hiệp đồng tác dụng với các chất ức chế thần kinh, làm tăng nguy cơ ngủ sâu quá mức, giảm phản xạ và gây nguy hiểm cho người dùng [2].
Cơ chế tác động của tía tô đất lên hệ thần kinh
Tía tô đất tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương thông qua các hoạt chất sinh học tự nhiên. Lá tía tô đất chứa lượng lớn các hợp chất polyphenol như axit rosmarinic, axit chlorogenic, axit caffeic cùng các flavonoid như apigenin, luteolin và quercetin glycoside [1]. Trong các dạng chiết xuất khô, axit rosmarinic là thành phần hoạt tính chủ chốt [1].
Dược điển châu Âu quy định dược liệu lá khô phải chứa không dưới 1,0% axit rosmarinic và chiết xuất khô không dưới 2,0% axit rosmarinic [1]. Về mặt cơ chế, phức hợp thực vật này điều hòa hoạt động của hệ thần kinh trung ương chủ yếu qua con đường GABAergic và cholinergic [1]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên tế bào thần kinh SH-SY5Y tiếp xúc với H2O2 cho thấy chiết xuất lá tía tô đất có khả năng ức chế enzym GABA-T (GABA transaminase) và enzym monoamine oxidase A (MAO-A) [3].
Khi enzym GABA transaminase bị ức chế, nồng độ GABA – chất dẫn truyền thần kinh có tác dụng ức chế, tạo cảm giác thư giãn và làm dịu não bộ – sẽ được bảo tồn [1], [3]. Axit rosmarinic cũng có thể gắn vào thụ thể GABA-A, dù mức độ ảnh hưởng thực tế trên cơ thể sống vẫn còn cần thêm nghiên cứu đánh giá [1]. Do đó, tía tô đất tạo ra hiệu ứng làm dịu hệ thần kinh trung ương, giảm cảm giác căng thẳng và hỗ trợ đi vào giấc ngủ [1], [3].
Nguy cơ khi phối hợp với thuốc an thần và thuốc ngủ
Chính vì mang đặc tính làm dịu tự nhiên, tía tô đất khi dùng chung với thuốc Tây y có cùng cơ chế ức chế thần kinh trung ương sẽ gây ra hiện tượng cộng gộp tác dụng [2]. Thuốc an thần nhóm benzodiazepine, barbiturate hoặc các thuốc ngủ nói chung đều hoạt động bằng cách tăng cường hoạt tính của hệ GABA để ức chế não bộ.
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2021 chỉ ra rằng các tương tác thuốc đã được ghi nhận của tía tô đất bao gồm sự hiệp đồng tác dụng khi dùng chung với thuốc an thần (sedatives) và barbiturates [2]. Sự hiệp đồng này đẩy mức độ an thần vượt qua tầm kiểm soát điều trị thông thường.
Người bệnh có thể gặp phải tình trạng ngủ lịm li bì, giảm trương lực cơ, suy giảm khả năng tập trung nghiêm trọng và phản xạ chậm chạp trước các tình huống bất ngờ [2]. Dù tía tô đất qua đường uống thường dung nạp tốt dưới 8 tuần sử dụng, liều dùng 900 mg đã được ghi nhận làm giảm sự tỉnh táo và đòi hỏi phải thận trọng khi lái xe [2]. Ngoài ra, ở mức liều 1.200 mg, thảo mộc này thậm chí đã ghi nhận những biến đổi trên điện não đồ [2].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận về tía tô đất
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã kiểm chứng tác động của tía tô đất lên hệ thần kinh ở nhiều nhóm đối tượng khác nhau:
Một nghiên cứu mù đôi của Akhondzadeh và cộng sự đánh giá việc sử dụng chiết xuất tía tô đất với liều cố định 60 giọt mỗi ngày trong việc hỗ trợ suy giảm trí nhớ từ nhẹ đến trung bình ở người cao tuổi từ 65 đến 80 tuổi (gồm 42 người: 18 nữ, 24 nam) [3]. Kết quả ghi nhận sự cải thiện đáng kể trên thang điểm ADAS-cog (p = 0,01) và CDR-SB (p < 0,0001), đồng thời tần suất kích động của bệnh nhân cũng giảm rõ rệt [3]. Ngoài ra, một thử nghiệm cho thấy liều 600 mg tía tô đất giúp cải thiện các tác động tiêu cực của bài kiểm tra gây căng thẳng mô phỏng (DISS), làm tăng điểm tự đánh giá mức độ bình tĩnh nhưng đồng thời làm giảm sự tỉnh táo có ý nghĩa thống kê (p < 0,01) [3].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2021 được tiến hành trên 53 bệnh nhân trưởng thành điều trị tại khoa hồi sức tích cực (ICU) mắc hội chứng mê sảng và kích động [4]. Các bệnh nhân được dùng thuốc chống loạn thần quetiapine kết hợp siro Neurogol (chứa chiết xuất kết hợp giữa cây nữ lang và tía tô đất) hoặc giả dược với liều 5 ml mỗi 12 giờ trong 5 ngày liên tiếp [4]. Kết quả cho thấy nhóm phối hợp thảo mộc có số ca kích động giảm đáng kể (p = 0,000), thời gian nằm phòng hồi sức tích cực được rút ngắn (p = 0,001), và thang điểm hôn mê Glasgow được cải thiện sau 5 ngày (p = 0,04) [4].
Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2019 thử nghiệm trên 49 người cao tuổi ở viện dưỡng lão có biểu hiện kích động (39 người sa sút trí tuệ và 10 người không sa sút trí tuệ), liệu pháp tinh dầu tía tô đất bôi xoa một lần mỗi ngày trong 2 tuần cho thấy khả năng làm giảm hành vi kích động NPI (p = 0,04) và hành vi thể chất không hung hăng CMAI (p = 0,02) ở người không sa sút trí tuệ [5]. Tuy nhiên, ở người sa sút trí tuệ, tinh dầu tía tô đất lại kém hiệu quả hơn trong việc giảm cáu gắt NPI so với các đối chứng [5].
Một thử nghiệm sơ bộ năm 2014 trên 5 người trẻ tuổi (23-28 tuổi) nhận thấy thực phẩm chứa chiết xuất tía tô đất chuẩn hóa (chiết xuất nước ở 60 độ C, bốc hơi chân không ở 40 độ C, chuẩn hóa bằng maltodextrin đạt >2% axit rosmarinic) đem lại cải thiện về tâm trạng hoặc nhận thức, dù một số liều có thể gây ảnh hưởng bất lợi tới hành vi [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 trên đau bụng kinh nguyên phát ghi nhận tía tô đất có tính năng chống co thắt và sau 2 tháng can thiệp, người dùng tía tô đất giảm bớt thời gian đau và sử dụng ít thuốc an thần hơn [7].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù có nhiều nghiên cứu ghi nhận hoạt tính thư giãn của tía tô đất, bằng chứng y khoa hiện tại vẫn tồn tại nhiều giới hạn. Nhiều thử nghiệm chỉ được thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ, chẳng hạn chỉ có 5 người [6] hoặc trên nhóm bệnh nhân đặc thù như bệnh nhân hồi sức tích cực đang dùng quetiapine [4]. Sinh khả dụng đường uống của các hoạt chất trong tía tô đất khá thấp; chỉ các chất chuyển hóa của axit rosmarinic như axit caffeic, axit ferulic và một số flavonoid dạng aglycone mới có thể vượt qua hàng rào máu não để tạo ra tác động dược lý [1].
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện chung với thuốc điều trị [2]. Thực tế, tía tô đất vẫn có thể gây ra các tác dụng phụ rải rác như thay đổi điện não đồ ở liều 1.200 mg, giảm tỉnh táo ở liều 900 mg, tăng nhãn áp, ức chế hormone tuyến giáp, đánh trống ngực, nhức đầu, tiêu chảy, nôn mửa hoặc tăng cảm giác thèm ăn [2]. Khi bôi ngoài da, tinh dầu hoặc chế phẩm tía tô đất có thể gây đỏ da cục bộ, cảm giác nóng rát hoặc kích ứng [2]. Trong nghiên cứu độc tính trên chuột cống BALB/c, liều gây chết trung bình (LD50) của tinh dầu tía tô đất là 2,57 g/kg, được đánh giá là độc tính vừa phải với người [2]. Liều dùng tinh dầu 1 mg/kg đường uống trên động vật cũng từng ghi nhận độc tính với dạ dày, tá tràng, gan và thận [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc sử dụng tía tô đất đòi hỏi sự cẩn trọng cao ở các nhóm đối tượng sau:
- Người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống động kinh hoặc barbiturate: Tuyệt đối không tự ý dùng chung do nguy cơ cộng gộp làm tăng ức chế hệ thần kinh trung ương và suy giảm hô hấp hoặc nhận thức quá mức [2].
- Người lái xe hoặc vận hành máy móc: Liều dùng khoảng 900 mg tía tô đất đã được báo cáo làm giảm sự tỉnh táo, gây nguy hiểm khi tham gia giao thông [2].
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Hiện tại chưa có đầy đủ thông tin an toàn về việc sử dụng tía tô đất trên những nhóm đối tượng nhạy cảm này, về mặt lý thuyết thảo dược này bị xếp vào nhóm có thể không an toàn [2]. Dù tại châu Âu các chế phẩm tía tô đất phối hợp nữ lang được cấp phép làm dịu căng thẳng nhẹ cho cộng đồng, việc dùng cho trẻ nhỏ cần có hướng dẫn chuyên môn [1].
- Người có bệnh lý tuyến giáp hoặc tăng nhãn áp: Thảo mộc này có thể ức chế hormone tuyến giáp hoặc làm tăng áp lực nội nhãn [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang gặp phải các vấn đề về giấc ngủ hoặc căng thẳng nhẹ, tía tô đất dạng trà uống hoặc viên thực phẩm chức năng có thể là một giải pháp hỗ trợ lành tính nếu sử dụng đơn độc trong thời gian dưới 8 tuần [2]. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn, cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Trước hết, nếu đang được bác sĩ chỉ định dùng bất kỳ loại thuốc tác động lên tâm thần, thuốc an thần, thuốc ngủ hay thuốc giảm đau tác động trung ương, người bệnh phải thông báo với bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm chứa tía tô đất [2]. Không được tự ý kết hợp cả hai dạng cùng lúc để tránh nguy cơ ức chế quá đà chức năng não bộ [2].
Thời điểm dùng tía tô đất tốt nhất là vào buổi tối trước khi đi ngủ, tránh dùng vào ban ngày hoặc trước khi lái xe do nguy cơ làm giảm sự tỉnh táo ở các liều cao [2], [3]. Tuyệt đối không uống tinh dầu tía tô đất nguyên chất vì đã có bằng chứng gây độc tính lên dạ dày, gan và thận [2].
Tía tô đất là một dược liệu có tác dụng an thần nhẹ và giảm căng thẳng đã được khoa học ghi nhận [1], [3]. Tuy nhiên, việc sử dụng cần dựa trên sự hiểu biết khoa học và tính tương tác thuốc. Hãy tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi kết hợp bất kỳ loại thảo dược nào với thuốc ngủ kê đơn để bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh một cách an toàn nhất.
