Phụ nữ mang thai có nên uống chè dây trị trào ngược?

Trào ngược dạ dày ở phụ nữ mang thai và trào lưu uống chè dây

Ốm nghén, ợ chua và trào ngược dạ dày thực quản là những vấn đề rất phổ biến ở phụ nữ mang thai. Sự thay đổi hormone cùng sự phát triển của thai nhi gây chèn ép lên ổ bụng khiến axit dạ dày dễ trào ngược lên thực quản.

Trước tình trạng khó chịu này, nhiều thai phụ tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm đau dạ dày mà không phải dùng thuốc tây. Trong đó, chè dây thường được truyền tai nhau như một loại nước uống dân gian lành tính, giúp thanh nhiệt và giảm viêm loét đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai có nên uống chè dây để trị trào ngược hay không lại là vấn đề cần xem xét thận trọng dưới góc độ khoa học.

Phụ nữ mang thai có nên dùng chè dây không?

Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai không nên tự ý uống chè dây để điều trị trào ngược dạ dày.

Hiện tại, chưa có dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của chè dây đối với thai nhi và phụ nữ mang thai. Mặc dù là thảo dược có nguồn gốc tự nhiên, các hoạt chất trong chè dây có thể gây tác động sinh học chưa được kiểm soát đầy đủ trên cơ thể nhạy cảm của người mẹ.

Do đó, các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo phụ nữ có thai và cho con bú nên tránh dùng chè dây khi chưa có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Cơ chế tác động và hoạt tính sinh học của chè dây

Chè dây có tên khoa học là Ampelopsis cantoniensis, thuộc họ Nho (Vitaceae). Cây thường được người dân thu hái phần thân, cành mang lá để phơi khô và hãm lấy nước uống hằng ngày.

Nhiều người tin rằng thảo dược từ thiên nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, các loài thực vật nói chung và chè dây nói riêng đều chứa những hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh.

Những chất này khi đi vào cơ thể người mẹ có thể đi qua tuần hoàn máu và tiềm ẩn nguy cơ tác động đến các mô tế bào, bao gồm cả mô thai nhi đang trong giai đoạn phân chia và hình thành cơ quan.

Bằng chứng khoa học hiện có nói gì về chè dây?

Cho đến nay, các công bố khoa học quốc tế về chè dây (Ampelopsis cantoniensis) chủ yếu tập trung vào việc định danh hoạt chất hóa học và thử nghiệm độc tính tế bào trong ống nghiệm, hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm an toàn sinh sản trên người.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã tiến hành phân lập các hợp chất từ phần trên mặt đất của cây Ampelopsis cantoniensis ^[1]. Từ phân đoạn tan trong ethyl acetate, các nhà khoa học đã tách được hai hợp chất meroterpenoid mới là ampechromonol A và ampechromonol B, cùng năm hợp chất đã biết khác ^[1]. Cấu trúc của chúng được xác định bằng phương pháp phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) ^[1].

Nghiên cứu này cũng lần đầu tiên phân lập được các meroterpenoid từ chi Ampelopsis và ghi nhận các chất ampechromonol A, B thể hiện độc tính tế bào yếu đối với dòng tế bào ung thư vú MCF-7 ^[1]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là chỉ dừng lại ở phân tích hóa học và khảo sát độc tính tế bào invitro, không cung cấp dữ liệu về độc tính sinh sản hoặc mức độ chuyển hóa trong cơ thể sống.

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2004 đã kiểm tra tác động của cao chiết thô từ chè dây Ampelopsis cantoniensis trên dòng tế bào bạch cầu HL-60 ở người ^[2]. Thử nghiệm dùng phương pháp đo tế bào theo dòng chảy (flow cytometry), điện di DNA trên gel và nhuộm huỳnh quang poly (ADP-ribose) ^[2].

Kết quả cho thấy cao chiết thô của chè dây gây độc tế bào và kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào theo mức liều phụ thuộc ^[2]. Đồng thời, mức độ caspase-3 hoạt hóa gia tăng rõ rệt sau 24 giờ xử lý với dịch chiết này ^[2]. Nghiên cứu phản ánh dịch chiết thô chè dây có hoạt tính kích thích apoptosis tế bào trong điều kiện phòng thí nghiệm, nhưng chưa đánh giá tác động trên mô nhau thai hoặc phôi thai động vật.

Cần lưu ý thêm, các nghiên cứu độc tính môi trường cho thấy các tác nhân kích hoạt con đường chết tế bào apoptosis qua ty thể có thể gây nguy cơ nghiêm trọng cho sự hình thành bánh nhau và phôi thai. Dù vậy, dữ liệu riêng biệt về nguy cơ dị tật hay độc tính thai kỳ của chè dây vẫn chưa từng được nghiên cứu bài bản trên động vật mang thai lẫn phụ nữ.

Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng hiện hành

Các bằng chứng khoa học hiện có về chè dây còn nhiều khoảng trống lớn, đặc biệt đối với nhóm đối tượng mang thai:

• Không có nghiên cứu lâm sàng: Không có thử nghiệm nào kiểm tra độ an toàn, liều lượng tối đa hay khả năng qua hàng rào nhau thai của chè dây ở phụ nữ có thai.
• Hoạt tính kích hoạt apoptosis: Dữ liệu cho thấy dịch chiết thô chè dây kích thích quá trình tự hủy tế bào invitro ^[2], đặt ra câu hỏi về nguy cơ tiềm ẩn đối với sự phát triển bình thường của phôi bào nhạy cảm.
• Nguy cơ từ thảo dược thu hái tự do: Thảo dược không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm tạp chất, nấm mốc hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi.

Vì vậy, mọi lợi ích truyền miệng về việc chè dây chữa dứt điểm trào ngược dạ dày ở phụ nữ mang thai đều thiếu cơ sở khoa học xác thực để đảm bảo độ an toàn.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng chè dây trị bệnh dạ dày

Nhiều người cho rằng chè dây là lá cây rừng nên uống thay nước lọc càng nhiều càng tốt, giúp làm mát gan và bảo vệ niêm mạc dạ dày. Đây là quan niệm sai lầm vì dịch chiết thảo dược vẫn chứa nhiều hợp chất hóa học phức tạp, có thể gây tải thêm cho gan và thận.

Một hiểu lầm khác là cứ thảo dược thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối cho bà bầu. Trên thực tế, nhiều loại cây thuốc có thể kích thích co bóp tử cung nhẹ hoặc ảnh hưởng đến lưu lượng máu đến bánh nhau mà người dùng không thể cảm nhận ngay được.

Uống chè dây đậm đặc lúc đói để "tráng dạ dày" cũng là thói quen có thể gây cồn cào, khó chịu thêm cho hệ tiêu hóa đang nhạy cảm của người mẹ.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với chè dây?

Phụ nữ mang thai trong suốt 3 tam cá nguyệt là nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối không nên tự ý dùng chè dây dưới bất kỳ hình thức nào (trà khô, bột hoặc viên nén chiết xuất).

Phụ nữ đang cho con bú cũng cần tránh dùng chè dây vì chưa có tài liệu ghi nhận liệu các hợp chất chuyển hóa ^[1] hay thành phần kích hoạt apoptosis ^[2] có bài tiết qua sữa mẹ hay không.

Người có tiền sử huyết áp thấp, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người đang mắc các bệnh lý suy gan, suy thận cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các loại nước sắc thảo dược đậm đặc.

Giải pháp an toàn cho thai phụ bị trào ngược dạ dày

Thay vì tìm đến chè dây khi chưa rõ độ an toàn, phụ nữ mang thai nên ưu tiên kiểm soát chứng trào ngược bằng các biện pháp điều chỉnh lối sống và chế độ ăn uống:

• Chia nhỏ bữa ăn: Ăn 5-6 bữa nhỏ trong ngày thay vì ăn 3 bữa lớn, giúp dạ dày không bị quá tải và giảm áp lực lên cơ vòng thực quản dưới.
• Không nằm ngay sau ăn: Giữ tư thế ngồi hoặc đi lại nhẹ nhàng ít nhất 2 đến 3 giờ sau bữa ăn trước khi ngả lưng.
• Nâng cao đầu giường: Kê cao đầu giường khoảng 15-20 cm khi ngủ giúp trọng lực ngăn axit dạ dày trào ngược lên cổ họng.
• Hạn chế thực phẩm kích thích: Giảm bớt các món ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, đồ uống có ga, caffeine và thực phẩm có vị chua đậm.
• Uống đủ nước giữa các bữa ăn: Uống từng ngụm nhỏ giữa các bữa ăn thay vì uống quá nhiều nước trong khi ăn.

Nếu tình trạng ợ nóng, trào ngược kéo dài gây đau rát, nôn ói nhiều hoặc sụt cân, thai phụ cần đến bệnh viện khám để được bác sĩ kê đơn các loại thuốc kháng axit an toàn và đã được kiểm chứng cho thai kỳ.

Lời khuyên cho thai phụ

Trào ngược dạ dày là hiện tượng sinh lý phổ biến trong thai kỳ và phần lớn sẽ tự thuyên giảm sau khi sinh nở. Việc bảo vệ sức khỏe của mẹ và sự an toàn của thai nhi luôn là ưu tiên hàng đầu trong mọi quyết định chăm sóc sức khỏe.

Các bằng chứng hiện tại cho thấy chè dây chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học ^[1] và khả năng gây độc tế bào trong ống nghiệm ^[2], trong khi hoàn toàn thiếu dữ liệu lâm sàng về an toàn sinh sản. Thai phụ tuyệt đối không nên tự ý dùng chè dây mà hãy thảo luận với bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp nhất.