Những cơn quặn thắt vùng bụng, đầy hơi hay khó tiêu là triệu chứng phổ biến khiến nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên. Trong số các loại rau gia vị quen thuộc, húng dũi (bạc hà lục - Mentha spicata) thường được lưu truyền trong dân gian như một biện pháp hỗ trợ làm dịu đường tiêu hóa. Nhiều người thường tự pha trà lá húng dũi hoặc dùng tinh dầu với hy vọng chấm dứt các cơn đau co thắt ruột khó chịu.
Dù được dùng rộng rãi trong kinh nghiệm dân gian, các bằng chứng khoa học hiện đại xác nhận hiệu quả giảm co thắt của chiết xuất húng dũi chủ yếu mới dừng lại ở mô hình mô cô lập và thử nghiệm trên động vật [1]. Người tiêu dùng cần hiểu rõ cơ chế và giới hạn dữ liệu trước khi coi đây là phương pháp trị bệnh.
Thảo dược quen thuộc và thắc mắc về tác dụng giảm co thắt
Húng dũi (Mentha spicata) là loại thảo mộc có mùi thơm đặc trưng, từ lâu đã góp mặt trong văn hóa ẩm thực và các bài thuốc y học cổ truyền ở nhiều nơi trên thế giới [1]. Trong y học cổ truyền Iran suốt nhiều thế kỷ qua, loài cây này thường xuyên được ứng dụng nhằm hỗ trợ giảm tiêu chảy, thanh lọc cơ thể, đồng thời làm dịu các triệu chứng khó tiêu, suy giảm chức năng ruột, đau bụng cùng nhiều khó chịu khác tại hệ tiêu hóa [1].
Các hợp chất phenolic acid được xác định là một trong những thành phần hoạt tính sinh học chính tạo nên giá trị của loại thảo dược này [1]. Tuy nhiên, nhiều người dùng hiện nay vẫn băn khoăn liệu thói quen uống trà húng dũi hay dùng tinh dầu chiết xuất có thực sự làm giãn cơ ruột nhanh chóng và an toàn như các loại thuốc chống co thắt hiện đại hay không.
Trả lời ngắn: Bằng chứng khoa học đang dừng ở đâu?
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay cho thấy chiết xuất và tinh dầu húng dũi thực sự sở hữu hoạt tính chống co thắt và làm giãn cơ trơn tiêu hóa [1]. Tác động này giúp giải thích vì sao cây được dùng trong dân gian để làm giảm đau quặn và hỗ trợ ngăn ngừa nôn ói [1].
Tuy nhiên, toàn bộ các phát hiện nổi bật này đều đến từ thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô động vật cô lập (in vitro) [1]. Đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người nhằm xác định chuẩn xác liều dùng, độ an toàn tuyệt đối và hiệu quả thực tế của húng dũi trong việc điều trị các bệnh lý co thắt tiêu hóa.
Cơ chế tác động: Húng dũi làm giãn cơ trơn như thế nào?
Để hiểu tại sao húng dũi có thể làm dịu cảm giác quặn bụng, các nhà khoa học đã phân tích hoạt tính của các thành phần trong tinh dầu cây [1]. Tinh dầu húng dũi chứa hai hợp chất đặc trưng vô cùng quan trọng là carvone và limonene [1].
Khi đi vào hệ tiêu hóa ở mô hình thử nghiệm, tinh dầu này kích thích sự thư giãn của các cơ trơn ruột [1]. Hoạt động làm giãn cơ này được kích hoạt thông qua cơ chế ức chế kênh canxi, từ đó trực tiếp ngăn chặn các cơn co thắt cơ trơn quá mức – vốn là nguyên nhân chính gây ra cảm giác đau quặn bụng kèm theo phản xạ buồn nôn và nôn mửa [1].
Chi tiết các nghiên cứu thực nghiệm trên mô động vật
Các dữ liệu thực nghiệm đã ghi nhận tác động chống co thắt của tinh dầu húng dũi thông qua nhiều thiết kế thử nghiệm khác nhau [1]. Một nghiên cứu thực hiện bởi nhóm tác giả Hashim và các cộng sự đã tiến hành khảo sát tác động của tinh dầu húng dũi trên đoạn hỗng tràng (ruột non) cô lập của thỏ [1]. Kết quả ghi nhận tinh dầu tạo ra hiệu quả chống co thắt phụ thuộc vào liều lượng, đồng thời ức chế rõ rệt các cơn co thắt tự phát của đoạn ruột [1].
Tương tự, nghiên cứu của Hills và Aaronson tiến hành trên mô hồi tràng cô lập của chuột lang cũng đưa ra các phát hiện đáng chú ý [1]. Tinh dầu húng dũi đã ức chế thành công các cơn co thắt cơ ruột do acetylcholine và histamine kích thích tạo ra [1]. Kết quả này chỉ ra rằng các hoạt chất trong húng dũi có khả năng gây giãn cơ trực tiếp trên các tế bào cơ trơn đường ruột [1].
Bên cạnh Mentha spicata, các loài cùng chi bạc hà cũng cho thấy hoạt tính chống co thắt tương đồng trên cơ trơn [4, 8]. Điển hình là nghiên cứu năm 2008 đánh giá dịch chiết cồn-nước từ lá bạc hà Mentha longifolia (MLE) trên cơ trơn hồi tràng chuột cống trắng Wistar đực trưởng thành đặt trong buồng sinh lý cô lập chứa dịch Tyrode [2]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết MLE ở nồng độ từ 0,0625 đến 1 mg/mL đã ức chế các cơn co thắt do carbachol (10 microM), KCl (60 mM) và BaCl2 (4 mM) gây ra với hiệu lực tương đương nhau (p < 0,001) [2]. Thêm vào đó, nồng độ MLE từ 0,25 đến 1 mg/mL ức chế phụ thuộc liều đối với các cơn co thắt do CaCl2 (0,45 - 2,7 mM) kích hoạt trong môi trường dịch không chứa canxi nhưng giàu kali (p < 0,01) [2]. Tác động giãn cơ của dịch chiết không bị ảnh hưởng bởi propranolol, L-NAME hay naloxone, nhưng đường cong đáp ứng nồng độ bị dịch chuyển sang phải khi ủ cùng chất chẹn kênh kali tetraethylammonium (1 mM), chứng minh cơ chế gây giãn cơ thông qua việc làm rối loạn huy động canxi và kích hoạt một phần kênh kali [2].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 trên tinh dầu bạc hà nước Mentha aquatica (chứa 54,82 ± 1,39 g carvone trên 100 g tinh dầu) thử nghiệm trên mô hình chuột cống cho thấy liều 75 mg/kg có tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày chống loét do ethanol trên 90%, giảm thể tích dịch tiết và acid dạ dày, nhưng không làm thay đổi nhu động đường tiêu hóa và lượng chất nhầy tiết ra [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện tại giúp làm sáng tỏ kinh nghiệm dân gian lâu đời của loài thảo mộc này [1]. Tinh dầu húng dũi cho thấy tiềm năng tự nhiên trong việc làm dịu các cơn kích ứng, giảm thiểu áp lực co bóp cơ trơn tại đường ruột mà không gây ra tác dụng phụ phức tạp như một số hóa dược tổng hợp [3, 7].
Tuy nhiên, ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và ứng dụng lâm sàng là rất lớn [1]. Toàn bộ các thử nghiệm xác nhận khả năng chống co thắt trực tiếp của Mentha spicata đều tiến hành trên mẫu ruột cô lập của thỏ và chuột lang [1]. Cơ thể con người là một hệ thống chuyển hóa phức tạp; nồng độ hoạt chất khi hấp thu qua đường tiêu hóa có đạt được mức làm giãn cơ như khi ngâm mẫu mô ruột trong dung dịch thí nghiệm hay không vẫn chưa được nghiên cứu trên người xác nhận.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng húng dũi chữa bệnh đường ruột
Nhiều người lầm tưởng rằng húng dũi là thảo dược tự nhiên nên có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc kê đơn trị co thắt đại tràng hoặc hội chứng ruột kích thích. Đây là quan điểm chưa có cơ sở khoa học xác thực vì chưa có thử nghiệm lâm sàng khẳng định hiệu quả điều trị bệnh tương đương tân dược [1].
Một hiểu lầm khác là việc tùy tiện uống tinh dầu húng dũi nguyên chất đậm đặc vì nghĩ rằng "uống nhiều sẽ khỏi đau nhanh". Tinh dầu là dạng chiết xuất có hoạt tính sinh học rất cao; các nghiên cứu làm giãn cơ đều thực hiện trên mô cô lập với liều lượng được kiểm soát chặt chẽ trong phòng thí nghiệm [1]. Việc tự ý uống tinh dầu nguyên chất có thể gây kích ứng nghiêm trọng niêm mạc miệng, thực quản và dạ dày.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Húng dũi dùng làm rau gia vị tươi trong bữa ăn thường an toàn cho người khỏe mạnh, nhưng các dạng chiết xuất đậm đặc đòi hỏi sự cẩn trọng lớn. Hiện chưa có nghiên cứu đánh giá độ an toàn của chiết xuất húng dũi trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; toàn bộ dữ liệu chỉ mới thực hiện trên động vật thí nghiệm [1]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng các dạng chế phẩm tinh dầu cô đặc.
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng nặng, trào ngược dạ dày thực quản hoặc đang mắc các bệnh lý tiêu hóa mãn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tự ý sử dụng chiết xuất thảo mộc có thể tương tác với các loại thuốc chống co thắt, thuốc chẹn kênh canxi hoặc làm trầm trọng thêm các tổn thương sẵn có.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn tại nhà
Trong đời sống thường nhật, việc tận dụng húng dũi dưới dạng ẩm thực hoặc thức uống thảo mộc truyền thống là hướng tiếp cận an toàn và lành mạnh. Bạn có thể sử dụng vài nhánh lá húng dũi tươi rửa sạch hãm với nước ấm để làm trà thảo mộc dùng sau các bữa ăn có nhiều dầu mỡ nhằm hỗ trợ tiêu hóa tự nhiên.
Khi sử dụng, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, nhai kỹ và chia nhỏ bữa ăn. Nếu muốn bổ sung các viên uống hay chế phẩm chứa chiết xuất húng dũi đậm đặc, người dùng cần kiểm tra kỹ nguồn gốc xuất xứ và hỏi ý kiến chuyên gia y tế, tránh tự ý thay thế phác đồ điều trị đang áp dụng.
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tiêu hóa
Húng dũi là một loại thảo mộc giàu hương vị và sở hữu tiềm năng làm giãn cơ trơn tiêu hóa đáng chú ý trong các mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng [1]. Mặc dù vậy, người tiêu dùng không nên xem đây là thần dược có thể chữa khỏi ngay lập tức các rối loạn co thắt ruột. Khi gặp các triệu chứng đau bụng quặn kéo dài, thay đổi thói quen đại tiện bất thường hoặc nôn mửa liên tục, việc đến cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác luôn là giải pháp quan trọng nhất.
