Nhiều gia đình thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian quý hiếm để tẩm bổ cho phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ sau sinh. Trong đó, huyết lình – một chế phẩm truyền thống bắt nguồn từ máu và nhau thai của khỉ bám trên vách đá – thường được đồn thổi là vị thuốc đại bổ giúp an thai, phục hồi thể lực và làm giàu sữa mẹ.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y học hiện đại là phụ nữ mang thai và đang cho con bú không nên sử dụng huyết lình. Việc tự ý tiêu thụ các sản phẩm nhau thai và dịch sinh học động vật hoang dã chưa qua kiểm định chứa đựng nguy cơ ngộ độc, nhiễm khuẩn và ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn của thai nhi cũng như trẻ bú mẹ.
Thực hư về huyết lình trong quan niệm truyền thống
Theo kinh nghiệm dân gian lưu truyền tại một số vùng miền núi, huyết lình được thu gom từ các mỏm đá nơi đàn khỉ hoang dã sinh đẻ. Người ta tin rằng phần huyết dịch và nhau thai sau sinh khô lại dưới nắng gió sẽ tích tụ tinh hoa tự nhiên, giúp chữa chứng suy nhược, thiếu máu và thúc đẩy tiêu hóa.
Tập tục sử dụng các sản phẩm từ nhau thai đã tồn tại trong lịch sử y học cổ truyền ở cả phương Đông lẫn phương Tây nhằm mục đích hồi phục sức khỏe sản phụ [1]. Tại một số quốc gia phương Tây, trào lưu ăn nhau thai chế biến thành dạng bột đóng viên nhộng từng rộ lên trong nhóm các bà mẹ sau sinh [1]. Nhiều người tin rằng các hormone nội sinh còn sót lại trong mô nhau có thể hỗ trợ điều hòa thể trạng [1].
Dù vậy, các chuyên gia y tế hiện nay cảnh báo rằng hầu hết những công dụng này chỉ dừng lại ở lời truyền miệng. Khoa học chưa từng ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh huyết lình hay nhau thai động vật hoang dã đem lại hiệu quả an thai hoặc nâng cao chất lượng sữa mẹ [1].
Nguy cơ nhiễm khuẩn và lây truyền mầm bệnh nguy hiểm
Nhau thai là cơ quan trao đổi dưỡng chất nhưng đồng thời cũng là nơi lọc và tích tụ nhiều tạp chất trong cơ thể sinh vật. Một nghiên cứu tổng quan phân tích dữ liệu từ năm 1918 đến năm 2018 về tập tục ăn nhau thai chỉ ra rằng, việc đưa mô nhau thai vào cơ thể tiềm ẩn hai mối nguy hại lớn: sự xâm nhập của các vi sinh vật gây bệnh và sự tích tụ của các nguyên tố vi lượng độc hại [1].
Huyết lình thu hái tự nhiên thường nằm ngoài trời trong thời gian dài, tiếp xúc trực tiếp với bụi bẩn, phân động vật, nấm mốc và các loài côn trùng hoang dã. Khi phụ nữ mang thai tiêu thụ phải thực phẩm nhiễm khuẩn, độc tố vi sinh vật có thể gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng, nhiễm trùng đường ruột, làm tăng nguy cơ co thắt tử cung dẫn đến sảy thai hoặc sinh non.
Đối với phụ nữ đang cho con bú, hàng rào bảo vệ tự nhiên không thể ngăn chặn hoàn toàn mọi độc chất và mầm bệnh xâm nhập vào dòng sữa. Khi người mẹ bị ngộ độc hoặc nhiễm khuẩn toàn thân từ dược liệu bẩn, trẻ sơ sinh với hệ miễn dịch non nớt sẽ đối mặt trực tiếp với nguy cơ tiêu chảy cấp, viêm ruột hoại tử và nhiễm trùng huyết.
Phản ứng miễn dịch của cơ thể mẹ và bài học từ thế giới tự nhiên
Khi sinh vật mẹ tiếp xúc với các yếu tố gây hại hoặc tác nhân gây bệnh, toàn bộ sinh lý sinh sản đều bị tác động tiêu cực. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 trên chim cút Nhật Bản cho thấy, khi chim mẹ bị kích thích miễn dịch bằng lipopolysaccharide (LPS - nội độc tố vi khuẩn), chúng đẻ ít trứng hơn rõ rệt và làm xáo trộn các chỉ số phát triển của phôi [2]. Điều này minh chứng rằng nguy cơ nhiễm trùng dù ở mức độ kích thích miễn dịch cũng đủ gây áp lực nặng nề lên quá trình duy trì thai nghén [2].
Ngoài ra, việc tiếp xúc với mầm bệnh có thể làm suy giảm nghiêm trọng khả năng truyền miễn dịch thụ động cho thế hệ sau. Một nghiên cứu năm 2012 trên loài gặm nhấm nhiễm ký sinh trùng sốt rét Plasmodium chabaudi đã chỉ ra vai trò phức tạp của hệ miễn dịch mẹ [3]. Khi chuột mẹ có miễn dịch tự nhiên nguyên vẹn, lượng kháng thể truyền qua có thể ức chế ký sinh trùng và giảm tới 75% tỷ lệ tử vong ở chuột sơ sinh [3]. Ngược lại, nếu quá trình này bị can thiệp bởi mầm bệnh hoặc phản ứng bất lợi, lượng kháng thể truyền sang con giảm đi, khiến nguy cơ tử vong ở con non tăng thêm 25% [3].
Huyết lình trôi nổi không rõ nguồn gốc có thể chứa các kháng nguyên lạ hoặc độc tố vi khuẩn, dễ kích hoạt phản ứng viêm toàn thân ở người mẹ. Hậu quả là thai nhi không nhận được sự bảo vệ tối ưu, thậm chí chịu tác động xấu từ chính phản ứng bảo vệ miễn dịch của cơ thể mẹ.
Bẫy tâm lý và sự ngộ nhận về hiệu quả của thảo dược, bài thuốc lạ
Nhiều người lầm tưởng rằng các bài thuốc dân gian từ động vật đều vô hại và có tác dụng thần kỳ chỉ vì nghe theo kinh nghiệm truyền miệng. Một nghiên cứu tổng quan năm 2022 về vai trò của y học cổ truyền trong phòng ngừa bệnh dại đã làm sáng tỏ hiện tượng tâm lý này [4]. Nghiên cứu phân tích 50 bài báo và 3 thử nghiệm đối chứng, kết luận rằng không có bất kỳ bài thuốc dân gian từ thực vật, động vật hay nghi lễ tâm linh nào chứng minh được hiệu quả phòng ngừa hoặc điều trị bệnh trong các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng [4].
Thế nhưng, các thầy lang truyền thống vẫn ghi nhận tỷ lệ thành công bề ngoài lên tới 98,10% (dao động từ 70,40% đến 99,95%) trong việc ngăn ngừa tử vong [4]. Nguyên nhân thực chất là do nguy cơ tử vong tự nhiên sau khi bị một con chó không rõ tình trạng dại cắn chỉ nằm ở mức thấp, khoảng 1,90% (từ 0,05% đến 29,60%) [4]. Sự trùng hợp ngẫu nhiên này khiến người dùng tin rằng phương thuốc thực sự có tác dụng cứu sống họ, dù bản chất bài thuốc hoàn toàn vô hiệu [4].
Hiện tượng tương tự cũng xảy ra đối với huyết lình. Sau khi sinh, cơ thể người phụ nữ vốn có cơ chế tự phục hồi tự nhiên theo thời gian kết hợp với chế độ ăn uống hàng ngày. Sự hồi phục này thường bị gán ghép sai lệch cho tác dụng của huyết lình, tạo nên niềm tin thiếu căn cứ khoa học và che lấp đi những rủi ro nhiễm bệnh tiềm ẩn.
Hiểu lầm phổ biến: "Cứ bổ cho mẹ là tốt cho con"
Tâm lý mong muốn bổ sung những món bổ dưỡng nhất cho con khiến nhiều gia đình tìm đến các sản vật quý hiếm mà bỏ qua tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Nghiên cứu tập quán chăm sóc thai kỳ tại vùng nông thôn Kenya công bố năm 2018 cho thấy, việc khuyến khích thai phụ ăn các thực phẩm giàu năng lượng như kê, cao lương, rau củ truyền thống, sữa và thịt là rất cần thiết, bởi tình trạng tăng cân kém làm gia tăng nguy cơ sinh non tự nhiên và trẻ nhẹ cân [5]. Tuy nhiên, việc bồi bổ phải dựa trên nguồn dinh dưỡng lành mạnh, sạch sẽ và cân bằng [5].
Cũng trong nghiên cứu tại Kenya, phụ nữ mang thai được khuyên kiêng kỵ chạm vào các loài động vật hoang dã vì chúng có thể tiết ra các độc tố hóa học nguy hiểm qua vết cắn hoặc vết đốt [5]. Việc sử dụng các chế phẩm từ động vật không rõ quy chuẩn chế biến tiềm ẩn mối họa ngộ độc độc chất sinh học mà mắt thường không thể phát hiện.
Việc nạp vào cơ thể một lượng lớn hormone không xác định từ mô nhau thai khỉ hoang dã có thể gây rối loạn trục nội tiết tự nhiên của thai phụ [1]. Sự mất cân bằng nội tiết tố trong thai kỳ là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây kích thích co bóp cơ trơn tử cung, dẫn tới dọa sảy thai.
Những ai cần tuyệt đối tránh xa huyết lình?
Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ: Giai đoạn này phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan trọng yếu. Bất kỳ tác nhân lạ, vi khuẩn, nấm mốc hay độc tố nào từ huyết lình cũng có thể gây gián đoạn quá trình này, dẫn đến dị tật bẩm sinh hoặc sảy thai sớm.
Phụ nữ mang thai những tháng cuối: Nguy cơ nhiễm trùng đường tiêu hóa từ dược liệu bẩn có thể kích thích cơn gò tử cung chuyển dạ sớm, làm tăng nguy cơ sinh non và gây suy thai cấp trong quá trình sinh nở.
Phụ nữ đang cho con bú: Mọi chất chuyển hóa của người mẹ đều có thể đi qua sữa mẹ ở những mức độ khác nhau. Trẻ sơ sinh bú phải sữa mẹ có nhiễm độc tố hoặc kháng nguyên lạ rất dễ bị viêm ruột, dị ứng cấp tính và rối loạn tiêu hóa kéo dài.
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc miễn dịch: Nhau thai khô và sản dịch hoang dã chứa hàm lượng protein biến tính và kim loại nặng khó phân hủy [1]. Cơ quan giải độc của những người này vốn đã suy yếu, việc sử dụng huyết lình có thể dẫn tới quá tải gan thận và ngộ độc cấp.
Hướng dẫn chăm sóc dinh dưỡng an toàn cho thai kỳ và sau sinh
Thay vì mạo hiểm sử dụng những sản phẩm hoang dã không rõ nguồn gốc, mẹ bầu và mẹ sau sinh nên tập trung vào những giải pháp dinh dưỡng đã được khoa học kiểm chứng:
Ưu tiên thực phẩm tươi sống, đa dạng: Nguồn dinh dưỡng tốt nhất đến từ thực phẩm tự nhiên hàng ngày như thịt gia cầm, thịt bò, cá béo, trứng, sữa tiệt trùng, ngũ cốc nguyên hạt và các loại rau có màu xanh đậm. Nguồn năng lượng đầy đủ giúp người mẹ tăng cân hợp lý, phòng ngừa sinh non và trẻ nhẹ cân [5].
Thực hiện ăn chín uống sôi: Quá trình đun nấu kỹ lưỡng giúp vô hiệu hóa hầu hết vi khuẩn và ký sinh trùng gây hại. Tuyệt đối không tiêu thụ các loại thực phẩm, dược liệu sống hoặc chế biến thô từ động vật hoang dã.
Bổ sung vi chất theo chỉ định chuyên khoa: Để phòng ngừa thiếu máu và suy nhược, phụ nữ mang thai và sau sinh nên bổ sung viên sắt, axit folic, canxi và vitamin tổng hợp theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa, thay vì dựa vào các bài thuốc bồi bổ trôi nổi.
Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng dược liệu: Nếu có nhu cầu sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, phụ nữ mang thai và cho con bú cần thăm khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín, sử dụng dược liệu đã qua kiểm nghiệm độc tính và bào chế đạt chuẩn.
Sức khỏe thai kỳ và sự phát triển của trẻ sơ sinh là vô cùng mong manh và nhạy cảm. Việc đặt cược an toàn của mẹ và con vào một loại dược phẩm hoang dã thiếu căn cứ khoa học như huyết lình là hoàn toàn không đáng có. Một chế độ ăn uống khoa học, lối sống lành mạnh và sự tư vấn y tế kịp thời mới là nền tảng vững chắc nhất cho sự khởi đầu bình an của con yêu.
