Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ có nên dùng đơn tướng quân?

Nhiều gia đình thường có thói quen hái hoặc mua lá đơn tướng quân (tên khoa học là Syzygium formosum) để nấu nước uống giải độc, trị mẩn ngứa hay rơ lưỡi cho trẻ nhỏ. Nhiều thai phụ khi thấy nổi mề đay, ngứa ngáy cũng tìm đến loại lá này như một biện pháp dân gian lành tính.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc thảo dược này. Dù có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, dữ liệu độc chất học và tính an toàn của đơn tướng quân trên thai kỳ và trẻ sơ sinh hiện vẫn là một "khoảng trống" lớn trong y văn khoa học.

Thói quen dân gian và câu hỏi về tính an toàn

Lá đơn tướng quân từ lâu đã được ghi nhận trong từ điển y học cổ truyền Việt Nam để trị viêm da, viêm mũi và các triệu chứng dị ứng ^[1]. Thảo dược này cũng thường được dùng cho viêm da cơ địa và loét dạ dày ^[2].

Vì là cây cỏ tự nhiên, không ít người lầm tưởng thảo dược hoàn toàn vô hại và có thể dùng cho mọi lứa tuổi, kể cả bà bầu hay trẻ sơ sinh. Trên thực tế, dược tính mạnh mẽ của các hoạt chất thực vật có thể gây ra những rủi ro khó lường cho các đối tượng nhạy cảm nếu chưa được kiểm nghiệm độc tính thai kỳ.

Hoạt chất trong lá đơn tướng quân tác động thế nào?

Nghiên cứu phân tích hóa thực vật năm 2019 đã xác định được 28 thành phần trong lá đơn tướng quân, bao gồm 11 hợp chất flavonoid, 13 axit triterpene và 4 axit phenolic ^[3]. Các hợp chất chỉ dấu chính giảm dần theo thứ tự: axit asiatic, axit corosolic, axit betulinic và axit maslinic ^[3].

Một nghiên cứu năm 2021 phân tích lá từ 12 cây hoang dại phát hiện có tới 7 loại axit triterpenic ^[2]. Trong đó, mẫu cây hoang dại số 12 chứa tổng lượng axit triterpenic đạt tới 27,2 mg/g lá khô, gấp 5 lần so với mẫu rau má ^[2]. Mẫu số 4 có hàm lượng axit asiatic cao nhất (12,6 mg/g lá khô), chiếm 50% tổng lượng axit triterpenic ^[2].

Những hoạt chất này mang lại khả năng chống oxy hóa cao gấp hơn 3 lần so với chiết xuất rau má ^[2]. Chúng có khả năng ức chế mạnh mẽ các chất trung gian gây viêm như IL-1beta, IL-6, IL-8 và COX-2 khi tế bào biểu bì sừng người bị chiếu xạ UVB ^[2].

Các bằng chứng khoa học hiện có nói lên điều gì?

Các nghiên cứu thực nghiệm bước đầu ghi nhận nhiều tác dụng dược lý của đơn tướng quân đối với phản ứng dị ứng và viêm da, nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người mẹ mang thai.

Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá tác dụng chống dị ứng của chiết xuất ethanol từ lá đơn tướng quân trên mô hình chuột BALB/c bị dị ứng thức ăn do lòng trắng trứng gà (cOVA) ^[1]. Chuột được gây mẫn cảm hai lần vào ngày 0 và 14 với 20 microgam cOVA kèm 2 mg phèn chua qua màng bụng ^[1]. Sau đó, chuột được cho uống 50 mg cOVA 5 lần (cách nhau 3 ngày) để gây sốc phản vệ, tiêu chảy và hạ thân nhiệt ^[1].

Trong thời gian kích ứng, chuột được cho uống chiết xuất lá đơn tướng quân với liều 80 mg/kg hoặc 200 mg/kg thể trọng mỗi ngày ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cải thiện đáng kể các triệu chứng dị ứng phụ thuộc theo liều lượng, phục hồi tổn thương viêm ruột non, giảm tế bào mast và bạch cầu ái toan, đồng thời giảm sản sinh cytokine Th2 và suy giảm chức năng tế bào mast ^[1].

Gần đây hơn, một nghiên cứu năm 2024 sử dụng chiết xuất lá đơn tướng quân điều chế từ 100 kg lá khô theo quy trình công nghiệp trên tế bào sừng người ^[4]. Kết quả ghi nhận ở nồng độ chỉ 2 microgam/mL, chiết xuất đã ức chế mạnh các cytokine tiền viêm do UVB, cảm ứng enzyme chống viêm heme oxygenase-1, giảm enzym MMP-3 và MMP-9 (không giảm MMP-1), đồng thời ức chế con đường MAPK giúp giảm các gốc oxy hóa tự do ^[4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là tất cả dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào sừng (in vitro) và trên mô hình chuột dị ứng thực nghiệm [1, 2, 3]. Y văn thế giới vẫn ghi nhận một thực tế chung là chiết xuất từ các loài thuộc chi Syzygium còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn cũng như các nghiên cứu độc tính bài bản để làm sáng tỏ dược tính lâm sàng ^[5].

Cảnh báo thiếu dữ liệu độc chất học trên thai kỳ

Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu độc chất học nào đánh giá mức độ an toàn của cây đơn tướng quân đối với thai nhi hoặc phụ nữ mang thai.

Nhiều hợp chất trong thảo mộc có trọng lượng phân tử nhỏ, hoàn toàn có khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của mẹ và vượt qua hàng rào nhau thai. Khi cơ thể chưa có dữ liệu nghiên cứu về độc tính gây quái thai, sảy thai hoặc ảnh hưởng chức năng cơ quan non nớt của thai nhi, việc sử dụng các loại lá có hoạt tính sinh học mạnh như đơn tướng quân tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.

Sự thiếu vắng nghiên cứu không đồng nghĩa với an toàn. Do đó, việc tự ý sắc nước uống thảo dược không rõ liều lượng độc tính trong thai kỳ là hành động vô cùng nguy hiểm.

Rủi ro nguy hiểm khi cho trẻ nhỏ uống nước sắc thảo mộc

Một sai lầm rất phổ biến ở các vùng quê là dùng nước lá đơn tướng quân cho trẻ nhỏ hoặc trẻ sơ sinh uống nhằm "mát gan", "chữa tưa lưỡi" hay "tiêu ban sởi". Đây là thói quen có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ.

Hệ tiêu hóa, chức năng gan và thận của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa hoàn thiện. Các cơ quan này không đủ khả năng chuyển hóa và đào thải các hợp chất phức tạp, hàm lượng cao như axit triterpene hay polyphenol có trong dịch chiết lá thảo dược [1, 5].

Uống nước sắc lá cây có thể gây rối loạn tiêu hóa, viêm ruột hoại tử, nhiễm trùng hoặc ngộ độc cấp. Ngoài ra, việc dùng nước lá rơ lưỡi hay nhỏ vào miệng trẻ còn tiềm ẩn nguy cơ sặc, tắc nghẽn đường thở hoặc nhiễm các loại nấm, bào tử vi khuẩn từ môi trường tự nhiên bám trên lá.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược dân gian

Nhiều người tin rằng "thuốc nam thảo mộc uống không bổ thì cũng mát", không có tác dụng phụ như thuốc tây. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì cây cỏ chứa hàng chục hợp chất hóa sinh có dược tính thực sự ^[3].

Nghiên cứu tổng quan về chiết xuất từ chi Syzygium chỉ ra rằng dù chúng có tiềm năng tự nhiên và nhìn chung không độc ở mức liều vừa phải trên thực nghiệm, các dữ liệu này chủ yếu mới dựa trên chiết xuất thô, rất ít hoạt chất được tinh chế và hoàn toàn thiếu các nghiên cứu độc tính chuyên sâu ^[5]. Do đó, thảo dược vẫn phải được nhìn nhận như một chất có dược tính, đòi hỏi kiểm soát liều lượng và chống chỉ định nghiêm ngặt.

Một hiểu lầm khác là có thể dùng đơn tướng quân thay thế cho thuốc điều trị dị ứng hay kháng sinh khi bị bệnh. Thảo dược tự hái không chuẩn hóa được hàm lượng; việc tự điều trị có thể làm lỡ thời gian vàng can thiệp y tế chuẩn xác.

Những ai cần thận trọng và khuyến cáo sử dụng thực tế

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng chống chỉ định tuyệt đối với việc tự ý uống nước sắc đơn tướng quân. Những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp xúc với bất kỳ dạng chế phẩm nào từ thảo dược này.

Nếu người trưởng thành khỏe mạnh muốn dùng lá đơn tướng quân hỗ trợ giảm ngứa ngoài da theo kinh nghiệm dân gian, chỉ nên dùng nấu nước rửa ngoài da ở diện tích nhỏ và ngưng ngay nếu có dấu hiệu kích ứng.

Tuyệt đối không tự ý hái lá sắc uống với số lượng lớn hoặc kéo dài ngày. Khi có các triệu chứng dị ứng, mẩn ngứa hay viêm loét bất thường, người dân cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn điều trị an toàn thay vì tự ý dùng thảo dược truyền miệng.