Nhiều gia đình Việt Nam coi sâm là vị thuốc đại bổ, sẵn sàng tìm mua các loại sâm quý như sâm Ngọc Linh để bồi bổ sức khỏe cho người thân. Khi phụ nữ bước vào thai kỳ mệt mỏi hoặc trẻ nhỏ hay ốm vặt, ý nghĩ dùng sâm để bồi bổ cơ thể lại càng xuất hiện nhiều hơn.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ an toàn y khoa là: Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng sâm Ngọc Linh. Đối với riêng sâm Ngọc Linh, hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn trên thai phụ hay trẻ em; các dữ liệu cảnh báo an toàn hiện tại đều bắt nguồn từ các nghiên cứu trên chi sâm (Panax) nói chung.
Thiếu hụt dữ liệu và rủi ro nội tiết
Sâm Ngọc Linh cùng thuộc chi sâm Panax, sở hữu nhiều hoạt chất saponin (ginsenoside). Ở phụ nữ có thai, hệ nội tiết và tử cung rất nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh.
Dù một số tài liệu dân gian ghi nhận sâm tăng lực và bổ khí huyết, các nghiên cứu tổng hợp về chi sâm Panax cho thấy vẫn tồn tại nhiều dữ liệu mâu thuẫn về việc liệu các hoạt chất trong sâm có gây tác động tương tự nội tiết tố estrogen hay không [1]. Sự thay đổi hay kích thích nội tiết tố bất thường trong thai kỳ có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi và độ ổn định của tử cung.
Bên cạnh đó, các lo ngại về nguy cơ gây kích thích, ảnh hưởng trương lực cơ tử cung hoặc tác động phát triển bào thai là lý do các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo thai phụ phải thận trọng tối đa trước các loại thảo dược thuộc chi sâm [1].
Bằng chứng tiền lâm sàng: Những tín hiệu cảnh báo
Khi xem xét độc tính sinh sản và phôi thai của chi sâm, các kết quả tiền lâm sàng ghi nhận cả mặt an toàn lẫn những dấu hiệu đáng lo ngại.
Một tổng quan hệ thống năm 2008 về Panax ginseng chỉ ra rằng bằng chứng trên nuôi cấy phôi động vật trong ống nghiệm cho thấy ginsenoside đơn lẻ có thể gây quái thai [1]. Tuy nhiên, tổng quan này cũng lưu ý rằng nồng độ phơi nhiễm trong các mô hình thí nghiệm đó cao hơn rất nhiều so với mức con người có thể dung nạp qua ăn uống thông thường [1]. Về phương diện an toàn, tổng quan ghi nhận một nghiên cứu thuần tập cho thấy Panax ginseng không liên quan đến biến cố bất lợi khi dùng trong thai kỳ [1].
Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá độc tính phát triển và sinh sản trên chuột cống và chuột nhắt với công thức chứa hồng sâm (Korean Red Ginseng) cho thấy mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) đối với phôi thai lên tới ít nhất 2000 mg/kg/ngày sau 4 tuần [2]. Dẫu vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh rằng trong mô hình nuôi cấy toàn bộ phôi chuột cống, thành phần ginsenoside Re đã ghi nhận tác động độc tính phôi, và ginsenoside Rb1 gây biến đổi hình thái phôi [2]. Từ kết quả này, các nhà nghiên cứu khuyến nghị cần thận trọng khi sử dụng sâm trong thai kỳ, đặc biệt là trong ba tháng đầu và thời kỳ cho con bú [2].
Ngược lại, một chuyên luận năm 2018 về bột đông khô chiết xuất nước hồng sâm (chứa 0,61% Rb1 và 0,90% Rg1) ở liều 20-2.000 mg/kg dùng trên chuột đực 63 ngày trước giao phối, chuột cái từ 14 ngày trước giao phối đến cuối thai kỳ và giai đoạn cho con bú, không ghi nhận bất thường về tỷ lệ làm tổ, tử vong phôi hay dị tật bên ngoài [3]. Dù vậy, dữ liệu an toàn trên chuột không thể thay thế cho dữ liệu lâm sàng trên cơ thể người mẹ mang thai.
Nguy cơ đối với trẻ nhỏ và phản ứng dị ứng
Khác với người lớn, hệ tiêu hóa, chuyển hóa gan thận và hệ miễn dịch của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện. Bằng chứng khoa học về việc cho trẻ em sử dụng các loại sâm còn rất hạn chế.
Một thử nghiệm lâm sàng pha II ngẫu nhiên, mù đôi kiểm soát giả dược năm 2008 tại Canada đánh giá dịch chiết sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius chứa 80% polysaccharide) điều trị nhiễm trùng hô hấp trên ở 46 trẻ em (3-12 tuổi, chia 15 liều chuẩn, 16 liều thấp, 15 giả dược) [4]. Nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào, tần suất và mức độ biến cố giữa các nhóm không khác biệt [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ dùng sâm Bắc Mỹ ngắn ngày cho bệnh lý hô hấp cụ thể, không áp dụng cho sâm Ngọc Linh hay việc dùng bồi bổ kéo dài.
Đặc biệt, sâm có thể gây phản ứng dị ứng nghiêm trọng ở trẻ nhỏ. Báo cáo năm 2018 đã ghi nhận hai trường hợp dị ứng sâm đầu tiên ở trẻ em: một bé gái 6 tuổi bị sốc phản vệ (mày đay và triệu chứng hô hấp) chỉ vài phút sau khi hít phải bột sâm Bắc Mỹ (xét nghiệm lẩy da dương tính với nốt sẩn 13 x 12 mm và kích hoạt bạch cầu ưa kiềm phụ thuộc liều) [5]. Trường hợp thứ hai là bé trai 3 tuổi bị viêm kết mạc dị ứng tái phát khi tiếp xúc bụi sâm khí dung (nốt sẩn lẩy da 13 x 7 mm) [5]. Điều này chứng minh nguy cơ phản vệ do các chế phẩm sâm dạng bột hoặc khí dung ở trẻ nhỏ là có thật.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm bồi bổ
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "sâm tự nhiên luôn lành tính, dùng cho ai cũng được". Thực tế, sâm chứa các hoạt chất sinh học rất mạnh. Một tổng quan hệ thống năm 2020 trên 8 thử nghiệm lâm sàng và 30 nghiên cứu động vật cho thấy hợp chất từ Panax ginseng giảm mệt mỏi thông qua việc làm giảm nồng độ lactate máu, urê máu, creatine kinase, malondialdehyde huyết thanh, malondialdehyde trong gan, giảm GABA và 5-HT trong mô não; đồng thời làm tăng nồng độ glutathione peroxidase, glucose huyết thanh, glycogen ở cơ và gan, tăng dopamine và acetylcholine trong não [6]. Những biến đổi sinh hóa sâu sắc này rất tốt để cải thiện mệt mỏi ở người lớn suy nhược, nhưng hoàn toàn chưa được kiểm chứng độ an toàn trên thai nhi hay cơ thể non nớt của trẻ em.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng sâm Ngọc Linh có thể dùng cho phụ nữ cho con bú để mau hồi phục. Một tổng quan năm 2008 nêu rõ: Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu nào trên người về độ an toàn của Panax ginseng trong giai đoạn cho con bú, chỉ có bằng chứng ống nghiệm dựa trên 3 nghiên cứu động vật báo cáo nguy cơ tối thiểu [1]. Do đó, phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ vẫn được khuyến cáo phải thận trọng [1].
Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh dùng?
Phụ nữ mang thai: Cần thận trọng và tránh sử dụng, đặc biệt là trong ba tháng đầu thai kỳ (giai đoạn hình thành các cơ quan thai nhi) do nguy cơ độc tính phôi tiềm ẩn được ghi nhận trong các nghiên cứu tiền lâm sàng [1], [2].
Phụ nữ đang cho con bú: Cần tránh tự ý dùng sâm do thiếu dữ liệu lâm sàng xác nhận độ an toàn trên trẻ bú mẹ [1], [2].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Tránh tự ý cho trẻ uống nước sâm, ngậm sâm hay dùng bột sâm bồi bổ; cẩn trọng tối đa với nguy cơ dị ứng và sốc phản vệ từ bụi bột sâm [5].
Người có bệnh nền hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Mọi việc dùng thảo dược bổ sung đều phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên xem sâm Ngọc Linh như một loại thực phẩm dùng tùy tiện hằng ngày. Hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào xác lập liều lượng an toàn của sâm Ngọc Linh cho thai phụ hay trẻ em; mọi khuyến cáo dùng bồi bổ cho hai nhóm này đều thiếu cơ sở khoa học.
Thay vì tìm kiếm các vị thuốc đắt tiền để bồi bổ cho mẹ bầu và trẻ nhỏ, giải pháp tốt nhất là duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng gồm thịt cá, trứng, sữa, rau xanh và trái cây tươi. Phụ nữ mang thai cần đi khám thai định kỳ và chỉ bổ sung vi chất (như sắt, canxi, axit folic) theo đúng chỉ định của bác sĩ sản khoa.
Khi trẻ nhỏ biếng ăn hoặc hay ốm, phụ huynh nên đưa bé đi khám chuyên khoa nhi hoặc dinh dưỡng để tìm nguyên nhân cụ thể, tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng các chế phẩm từ sâm.
Sâm Ngọc Linh là dược liệu quý, nhưng giá trị bồi bổ của nó không đồng nghĩa với sự an toàn cho mọi đối tượng. Sự cẩn trọng trước thai kỳ và sức khỏe trẻ nhỏ luôn là nguyên tắc y khoa hàng đầu.
