Nhiều người thường tin dùng các loại thảo dược truyền thống vì nghĩ nguồn gốc tự nhiên luôn an toàn cho sức khỏe. Trong đó, mao tử tàu (danh pháp khoa học: Eriosema chinense) là vị thuốc dân gian được lưu truyền với nhiều tác dụng chữa bệnh khác nhau [1]. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng dược liệu này cho phụ nữ có thai và trẻ nhỏ lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.

Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ nên tránh sử dụng mao tử tàu. Lý do chính là hiện nay hoàn toàn thiếu hụt các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đáng tin cậy chứng minh độ an toàn của cây thuốc này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm [3, 4]. Việc tự ý tiếp cận thảo dược khi chưa rõ độc tính có thể đe dọa trực tiếp tới thai nhi và sức khỏe của trẻ nhỏ [2, 4].

Mao tử tàu là gì và dân gian dùng như thế nào?

Mao tử tàu, hay còn gọi là Eriosema chinense Vogel, thuộc họ Đậu (Fabaceae) [1]. Tại một số vùng ở miền Bắc Úc, Trung Quốc và Đông Bắc Ấn Độ, phần rễ của loại cây này từng được dùng làm thực phẩm hoặc kinh nghiệm chữa tiêu chảy [1]. Tại tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), rễ mao tử tàu được dùng làm bài thuốc trị tiêu chảy, viêm tinh hoàn, bệnh dại và giải độc [1].

Ở Thái Lan, rễ tươi mao tử tàu được ăn như vị thuốc bồi bổ thể lực [1]. Nước sắc từ hạt cây này cũng được dân gian dùng để làm lành vết thương, làm thuốc lợi tiểu, làm săn se niêm mạc, chữa chứng đổ mồ hôi trộm [1]. Thậm chí ở một số nơi, người dân còn dùng nước sắc rễ trong quá trình sinh nở nhằm hỗ trợ tống sản dịch hoặc kết hợp bột tiêu để cầm tiêu chảy [1]. Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời trong đời sống dân gian, các bài thuốc này chủ yếu dựa trên truyền miệng chứ chưa có quy chuẩn an toàn chặt chẽ [1].

Cơ chế tác động và hoạt tính sinh học từ góc nhìn khoa học

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được nhiều hoạt chất có hoạt tính sinh học từ rễ cây mao tử tàu [6, 8]. Cụ thể, các nhà khoa học đã tách chiết được các hợp chất flavonoid prenyl hóa mới mang tên khonklonginol từ A đến H, cùng một số flavonoid và lignan đã biết như lupinifolinol, dehydrolupinifolinol, flemichin D, eriosemaone A, lupinifolin và yangambin [2]. Đáng chú ý, các hợp chất này thể hiện hoạt tính gây độc tế bào khi thử nghiệm trên tế bào ung thư biểu mô miệng (KB) và ung thư phổi tế bào nhỏ (NCI-H187) của người trong ống nghiệm [2].

Ở khía cạnh điều trị tiêu chảy, nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận dịch chiết rễ mao tử tàu, phân đoạn chloroform và hoạt chất eriosematin E có tác dụng ức chế vi khuẩn Shigella flexneri [3]. Hoạt chất eriosematin E được chứng minh là có khả năng làm bất hoạt hoạt tính protease của protein SepA – một loại protein do vi khuẩn Shigella tiết ra gây phá vỡ hàng rào biểu mô ruột [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự phục hồi các chất chống oxy hóa, cân bằng điện giải, khôi phục nồng độ các cytokine gây viêm như IL-1beta và TNF-alpha ở mô hình chuột [3]. Dù vậy, những hoạt tính kháng khuẩn và độc tế bào này đặt ra câu hỏi lớn về tác động của chúng đối với phôi thai và các tế bào non nớt của trẻ sơ sinh [4, 6].

Bằng chứng khoa học: Hoàn toàn thiếu dữ liệu lâm sàng ở người

Để đánh giá tính an toàn của một dược liệu, các nghiên cứu phải được thiết kế ngặt nghèo trên động vật và tiến hành thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát trên người [2, 4]. Khi nhìn lại bức tranh dữ liệu của mao tử tàu, có thể thấy khoảng trống nghiên cứu cực kỳ lớn:

Nghiên cứu về cơ chế kháng tiêu chảy của mao tử tàu công bố năm 2020 được thực hiện hoàn toàn trên mô hình ống nghiệm (in vitro), mô hình máy tính (in silico) và mô hình chuột cống (in vivo) bị gây tiêu chảy nhiễm trùng [3]. Trong thử nghiệm này, chuột bị gây tiêu chảy bằng vi khuẩn Shigella flexneri được uống dịch chiết rễ (liều 200 mg/kg), phân đoạn chloroform (liều 100 mg/kg) hoặc eriosematin E (liều 10 mg/kg) trong 6 ngày liên tục [3]. Kết quả cho thấy tác dụng phục hồi rõ rệt niêm mạc ruột vào ngày thứ 6 [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột đực hoặc chuột trưởng thành thông thường, hoàn toàn không đánh giá tác động trên chuột mang thai hay chuột non.

Tương tự, nghiên cứu công bố năm 2009 phân lập 8 flavonoid prenyl hóa (khonklonginol A-H) và 6 hợp chất khác từ mao tử tàu chỉ là nghiên cứu hóa thực vật và thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào ung thư trong ống nghiệm [2]. Nghiên cứu này không có dữ liệu trên sinh vật sống hoàn chỉnh, càng không có dữ liệu trên người [2].

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ để xác định xem mao tử tàu có gây độc cho phôi thai, gây dị tật bẩm sinh hay ảnh hưởng đến sự phát triển thần kinh của trẻ hay không [3, 4].

Vì sao thuốc y học cổ truyền tiềm ẩn nguy cơ cho thai kỳ?

Nhiều người lầm tưởng thảo dược luôn lành tính, nhưng y học hiện đại đã chỉ ra rằng các bài thuốc cổ truyền cũng có nguy cơ gây hại tương tự tân dược [4]. Các loại thuốc đông y không hề miễn nhiễm với rủi ro và có khả năng gây ra các kết cục thai kỳ bất lợi, ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của phôi thai và thai nhi [4]. Các vấn đề tiềm ẩn có thể gặp phải bao gồm dị tật thai nhi, sảy thai, ngộ độc chu sinh, bất thường phát triển trước và sau sinh [5].

Đáng lo ngại hơn, dữ liệu lâm sàng về việc phơi nhiễm với thuốc đông y ở thai phụ phần lớn đều chưa có hoặc chưa đầy đủ, dẫn đến các kết luận y khoa còn mơ hồ [4]. Một số nghiên cứu trên động vật từng phát hiện thảo dược có thể gây độc cho phôi và gây bất thường ở chuột mang thai [2, 4]. Các sách giáo khoa dược liệu kinh điển cũng thường chứa thông tin thiếu tin cậy về mức độ rủi ro trong thai kỳ [5]. Khi các nghiên cứu nền tảng và cơ chế về khả năng gây quái thai của thảo dược vẫn còn thiếu, việc khuyên dùng cho phụ nữ mang thai là vô cùng mạo hiểm [4].

Thiếu dữ liệu đồng nghĩa với nguy cơ cao ở đối tượng nhạy cảm

Phụ nữ mang thai và trẻ em là hai nhóm đối tượng cực kỳ đặc biệt về mặt sinh lý [1, 7]. Ở phụ nữ có thai, các hoạt chất hấp thu vào máu mẹ có thể đi qua nhau thai và tác động trực tiếp vào quá trình hình thành cơ quan của phôi thai [4]. Bất kỳ sự xáo trộn nào cũng có thể dẫn tới quái thai hoặc sảy thai [2, 4]. Hơn nữa, việc phụ nữ mang thai thường bị loại khỏi các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khiến việc đánh giá mức độ an toàn của dược liệu chỉ có thể dựa vào các báo cáo ca hoặc theo dõi sau khi đã xảy ra sự cố [6].

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, chức năng gan, thận và hệ tiêu hóa chưa phát triển hoàn thiện. Sự an toàn và hiệu quả của các chất chiết xuất thực vật gần như chưa bao giờ được xác lập trên trẻ em hoặc trẻ sơ sinh [7]. Việc cho trẻ tiếp xúc với các dược chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, hoặc có tính độc tế bào như các flavonoid phân lập từ rễ mao tử tàu, có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng khó lường trước [6, 7].

Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo dược dân gian

Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng cây cỏ dùng được làm thực phẩm thì cũng an toàn tuyệt đối khi dùng làm thuốc. Dù rễ mao tử tàu từng được ăn như rau củ ở một số bộ tộc hay vùng nông thôn, điều đó không bảo chứng rằng dịch chiết cô đặc hay liều dùng dược liệu của nó là an toàn cho thai phụ [3, 4]. Nồng độ hoạt chất khi sắc thuốc hoặc chiết tách cao hơn rất nhiều so với lượng nhỏ trong khẩu phần ăn thông thường [6, 8].

Một hiểu lầm khác là kinh nghiệm dân gian dùng mao tử tàu "hỗ trợ sinh nở" hoặc "giúp tống sản dịch" đồng nghĩa với việc dược liệu này tốt cho sản khoa [1]. Y học hiện đại cảnh báo rằng các chất có tác dụng kích thích co bóp tử cung hoặc tác động đến quá trình sinh nở dân gian nếu dùng không đúng thời điểm có thể dẫn đến sinh non hoặc sảy thai [2, 4]. Khi chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh liều lượng và độc tính, việc nghe theo lời đồn đại là mối nguy hiểm trực tiếp cho cả mẹ và con [4].

Nhóm đối tượng cần thận trọng và khuyến nghị thực tế

Nhóm bắt buộc phải thận trọng và tốt nhất là tránh hoàn toàn mao tử tàu bao gồm:

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ [2, 4].
  • Phụ nữ đang có kế hoạch mang thai hoặc nghi ngờ có thai [6].
  • Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, do chưa có dữ liệu hoạt chất có bài tiết qua sữa mẹ hay không [7].
  • Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên [7].
  • Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác [6].

Trong đời sống hàng ngày, người dân không nên tự ý tìm kiếm, đào xới hoặc mua các loại rễ cây rừng, cây thuốc dân gian như mao tử tàu để sắc uống trị tiêu chảy hay bồi bổ sức khỏe [3, 8]. Tiêu chảy hay các bệnh lý thông thường khác trong thai kỳ hoặc ở trẻ nhỏ cần được điều trị bằng các phác đồ chuẩn mực của y học hiện đại đã được kiểm chứng an toàn. Nếu thai phụ hoặc trẻ nhỏ gặp vấn đề sức khỏe, việc đầu tiên cần làm là đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám. Bất kỳ quyết định sử dụng thảo dược hay thực phẩm chức năng nào cũng cần phải tham vấn ý kiến trực tiếp của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế [4].

Việc bảo vệ sức khỏe cho mẹ bầu và trẻ nhỏ luôn đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa. Đứng trước những vị thuốc dân gian chưa có đủ bằng chứng khoa học như mao tử tàu, lựa chọn an toàn và thông thái nhất luôn là không tự ý sử dụng để phòng ngừa mọi rủi ro đáng tiếc cho thế hệ tương lai.