Kiwi từ lâu đã được xem là một trong những loại trái cây dẫn đầu về giá trị dinh dưỡng tại các siêu thị, cửa hàng hoa quả. Tuy nhiên, ít người biết rằng chi thực vật này còn có nhiều loài hoang dại hoặc bản địa, thường được gọi chung là dương đào. Nhiều người băn khoăn liệu các giống dương đào bản địa có thực sự vượt trội hơn các loại kiwi xanh hay kiwi vàng quen thuộc về hàm lượng dưỡng chất, đặc biệt là vitamin C và polyphenol.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có, một số loài dương đào bản địa hoặc mọc hoang sở hữu lượng vitamin C và polyphenol cao vượt trội so với kiwi thương phẩm [1]. Tuy nhiên, mức độ chênh lệch phụ thuộc rất lớn vào từng loài cụ thể, bộ phận quả được phân tích và độ chín của trái [2], [3].
Chiết xuất dương đào và kiwi hoạt động ra sao trong cơ thể?
Các gốc tự do sinh ra liên tục trong cơ thể do căng thẳng, bệnh tật và các phản ứng chuyển hóa bình thường [4]. Nếu không được kiểm soát, chúng là tác nhân chính gây tổn hại cấu trúc sinh học như DNA, RNA, protein và màng lipid [5]. Để vô hiệu hóa các phân tử này, cơ thể cần đến mạng lưới chất chống oxy hóa tự nhiên, trong đó vitamin C và nhóm polyphenol đóng vai trò chủ chốt [4], [5].
Dương đào và kiwi thuộc chi thực vật Actinidia, một nhóm cây được chứng minh là nguồn cung cấp dồi dào các vi chất, khoáng chất, chất xơ và nhiều hoạt chất hóa thực vật có lợi [4], [6]. Các hợp chất phenolic trong các loại quả này chứa các nhóm hydroxyl có khả năng cho điện tử, từ đó trực tiếp dập tắt các gốc oxy tự do có hại [5]. Mối tương quan thuận giữa hàm lượng phenolic tổng số và hoạt tính chống oxy hóa trong các chiết xuất dương đào đã được ghi nhận ở mức rất cao [4].
Bên cạnh đó, các lợi ích tăng cường miễn dịch, cải thiện tiêu hóa và bảo vệ đường hô hấp không chỉ đến từ riêng vitamin C đơn lẻ [6]. Chúng là kết quả của sự hiệp đồng giữa vitamin C, vitamin E, carotenoid, khoáng chất và hệ polyphenol phong phú có trong toàn bộ cấu trúc quả [6].
Dữ liệu từ các phòng thí nghiệm: Phân tích hóa thực vật cho thấy điều gì?
Để so sánh trực diện, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đo lường hóa thực vật nhằm đánh giá chính xác nồng độ các chất chống oxy hóa.
Năm 2010, một nghiên cứu chuyên sâu đã so sánh trực tiếp thành phần dinh dưỡng và hoạt tính chống oxy hóa của 6 loài thuộc chi Actinidia bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC và thử nghiệm DPPH [1]. Kết quả cho thấy loài dương đào bản địa Actinidia kolomikta đứng đầu bảng với hàm lượng vitamin C đạt tới 1008,3 mg/100 g trọng lượng tươi và polyphenol tổng số đạt 634,1 mg/100 g trọng lượng tươi [1]. Trong loài này, hợp chất 2,5-dihydroxybenzoic acid chiếm ưu thế lớn với mức 425,54 mg/100 g [1].
Khi xếp hạng hoạt tính chống oxy hóa thông qua khả năng khử gốc tự do DPPH, nghiên cứu ghi nhận thứ tự giảm dần: Actinidia kolomikta > Actinidia purpurea > Actinidia melanandra > Actinidia macrosperma > Actinidia arguta > Actinidia deliciosa [1]. Đáng chú ý, loài kiwi xanh thương phẩm phổ biến Actinidia deliciosa đứng cuối cùng trong danh sách so sánh này [1]. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra loài Actinidia macrosperma sở hữu lượng carotenoid cao nhất đạt 2,09 mg/100 g và diệp lục đạt 4,02 mg/100 g trọng lượng tươi [1].
Năm 2012, một nhóm nghiên cứu khác đã đánh giá hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm của ba loài: Actinidia kolomikta, Actinidia arguta và kiwi vàng thương phẩm Actinidia chinensis [5]. Kết quả thử nghiệm bắt giữ gốc tự do hydroxyl cho thấy giá trị IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% gốc tự do, chỉ số càng thấp hoạt tính càng mạnh) của Actinidia kolomikta chỉ là 6,61 +- 0.24 mg/mL [5]. Con số này ở Actinidia arguta là 21,72 +- 0.65 mg/mL, trong khi kiwi vàng Actinidia chinensis cần nồng độ cao hơn nhiều, lên tới 38,29 +- 0.52 mg/mL [5]. Ở liều 20 mg trọng lượng tươi/mL, chiết xuất Actinidia kolomikta đạt tỷ lệ ức chế tới 91,31%, tương đương với tác dụng của 0,2 mg/mL vitamin C tinh khiết [5].
Đối với thử nghiệm ức chế gốc anion superoxide, Actinidia kolomikta tiếp tục thể hiện ưu thế vượt trội với IC50 chỉ 22,68 +- 1,81 mg/mL, vượt xa Actinidia chinensis (241,64 +- 4,55 mg/mL) và Actinidia arguta (592,28 +- 8,35 mg/mL) [5]. Ở nồng độ 80 mg/mL, chiết xuất loài này khử được 96,6% gốc tự do, tương đương nồng độ 0,75 mg/mL vitamin C chuẩn [5].
Dù kiwi thương phẩm có chỉ số hóa thực vật thấp hơn một số họ hàng hoang dại, giá trị của chúng vẫn rất đáng kể [6]. Một tổng quan năm 2016 khẳng định kiwi xanh (Actinidia deliciosa) chứa lượng vitamin C gấp đôi, còn kiwi ruột vàng Sungold (Actinidia chinensis) chứa lượng vitamin C gấp ba lần so với cam hoặc dâu tây [6].
Bí mật nằm ở vỏ quả và các bộ phận của cây
Không chỉ khác biệt giữa các loài, sự phân bố vitamin C và hợp chất phenolic còn chênh lệch cực kỳ lớn giữa các bộ phận trên cùng một quả [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra chiết xuất vỏ và thịt quả của 6 mẫu dương đào nhỏ (Actinidia arguta, hay kiwi berry) thu thập từ 4 khu vực tại Trung Quốc bao gồm Đan Đông, Bản Khê, Thái An và Thông Hóa [2]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy hàm lượng polyphenol trong vỏ quả cao gấp 10,77 lần, flavonoid cao gấp 13,09 lần, và lượng vitamin C cao gấp 10,38 lần so với phần thịt quả [2]. Năng lực dập tắt gốc peroxyl (PSC) và hoạt tính chống oxy hóa tế bào (CAA) của phần vỏ cũng vượt xa phần thịt quả [2]. Qua phân tích HPLC-DAD-MS/MS, các axit phenolic chủ yếu được nhận diện gồm protocatechuic acid, caffeic acid, chlorogenic acid và quinic acid [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu trên 12 giống Actinidia arguta tại Wonju, Hàn Quốc cho thấy sự tích lũy hoạt chất còn thay đổi tùy theo mô thực vật và độ chín [3]. Lượng polyphenol tổng số và flavonoid tổng số thường tập trung cao nhất ở mô lá và thân, trong khi phần rễ cho hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất [3]. Đáng lưu ý, đối với mô quả, hàm lượng polyphenol và hoạt tính chống oxy hóa của hầu hết các giống dương đào khi còn xanh lại cao hơn so với khi quả đã chín hoàn toàn [3].
Tại Trung Quốc, các bộ phận của Actinidia chinensis từ quả, lá, dây leo cho đến rễ từ lâu đã được khai thác trong y học dân gian và chế biến thực phẩm nhờ lượng triterpenoid, polyphenol và vitamin C dồi dào [7]. Đối với loài hoang dại Actinidia macrosperma, nghiên cứu năm 2011 cũng chỉ ra chiết xuất methanol từ phần thân cây cho hoạt tính chống oxy hóa mạnh tương đương chất bảo quản chống oxy hóa tổng hợp BHT, với chỉ số IC50 khử gốc DPPH đạt 40,66 +- 2 [4].
Lợi ích sức khỏe và giới hạn của các bằng chứng hiện hành
Dữ liệu hóa thực vật xác nhận dương đào và kiwi đều là những loại trái cây giàu dưỡng chất bậc nhất [6], [1]. Các chất chống oxy hóa tự nhiên này giúp bảo vệ cơ thể trước các tổn thương oxy hóa liên quan đến tiến trình lão hóa và các bệnh lý mạn tính [4], [7]. Nghiên cứu dinh dưỡng trên người đối với kiwi thương phẩm ghi nhận việc bổ sung đều đặn mang lại tác động tích cực cho hệ miễn dịch, cải thiện tình trạng táo bón, hỗ trợ tiêu hóa protein và cải thiện tâm trạng [6].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các dữ liệu hiện có. Đa phần các so sánh vượt trội về hàm lượng vitamin C hay khả năng khử gốc tự do của dương đào bản địa (như Actinidia kolomikta hay chiết xuất thân rễ Actinidia macrosperma) mới chỉ dừng lại ở các phân tích ống nghiệm in vitro và thử nghiệm hóa học [4], [1], [5].
Khả năng bắt giữ gốc tự do trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc toàn bộ hoạt chất sẽ được hấp thu nguyên vẹn khi qua hệ tiêu hóa của người. Ngoài ra, việc chiết xuất trong phòng thí nghiệm thường dùng các dung môi phân cực như methanol, ethyl acetate để thu nồng độ hoạt chất đậm đặc [4], hoàn toàn khác với việc ăn trực tiếp quả tươi.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ có những quả kiwi nhập khẩu đắt tiền mới chứa nhiều vitamin C. Thực tế, các nghiên cứu đã chứng minh các loài dương đào hoang dại, bản địa có thể sở hữu lượng vitamin C và polyphenol cao gấp nhiều lần kiwi thương mại [1].
Một hiểu lầm phổ biến khác là thói quen gọt bỏ vỏ khi ăn tất cả các loại kiwi. Với các loài quả nhỏ vỏ nhẵn như dương đào (kiwi berry), việc loại bỏ lớp vỏ đồng nghĩa với việc bỏ đi hơn 90% lượng polyphenol, flavonoid và vitamin C của quả [2]. Vỏ quả là nơi tập trung các axit phenolic giá trị như protocatechuic, chlorogenic và caffeic acid [2].
Cũng cần lưu ý rằng, mặc dù dương đào và kiwi có các hoạt tính sinh học chống oxy hóa và ức chế tăng sinh tế bào trong thử nghiệm ống nghiệm [4], [5], [7], chúng không phải là thuốc và không có khả năng thay thế phác đồ điều trị bệnh.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù kiwi và dương đào là thực phẩm tự nhiên an toàn, một số đối tượng vẫn cần lưu ý khi dùng.
Nhóm người có tiền sử dị ứng với các loại trái cây thuộc chi Actinidia cần thận trọng, bởi các protein trong quả có thể gây phản ứng quá mẫn.
Người có cơ địa dạ dày nhạy cảm, dễ bị kích ứng bởi axit cũng không nên tiêu thụ lượng lớn các loại dương đào có vị chua gắt hoặc quả chưa chín, do hàm lượng axit hữu cơ và vitamin C rất cao có thể gây xót ruột, cồn cào.
Đối với phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền bằng thuốc chuyên khoa, việc sử dụng các chế phẩm chiết xuất cô đặc từ thân, rễ hoặc lá dương đào cần tham khảo ý kiến của bác sĩ. Dữ liệu an toàn dược lý của các bộ phận ngoài quả trên người hiện vẫn chưa đầy đủ.
Gợi ý áp dụng trong chế độ ăn hàng ngày
Đối với các giống kiwi thông thường (kiwi xanh và kiwi vàng), bạn có thể duy trì thói quen bổ sung đều đặn vào thực đơn hàng ngày để tăng cường vitamin C, folate, kali và chất xơ cho cơ thể [6]. Kiwi có thể ăn tươi trực tiếp, thái lát trộn vào sữa chua, yến mạch hoặc dùng trong các món salad rau củ.
Nếu bạn tiếp cận được các giống dương đào nhỏ (kiwi berry), hãy tận dụng lợi thế vỏ nhẵn không lông của chúng bằng cách rửa sạch dưới vòi nước và ăn cả vỏ, giúp giữ trọn vẹn lượng chất chống oxy hóa gấp hơn 10 lần so với phần thịt [2].
Để tối ưu hóa lượng vitamin C, nên ăn trái cây tươi khi vừa gọt hoặc cắt, tránh để tiếp xúc lâu ngoài không khí hoặc chế biến qua nhiệt độ cao vì vitamin C rất dễ bị oxy hóa và phân hủy.
Cả kiwi thương phẩm và các giống dương đào bản địa đều là những nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên xuất sắc cho cơ thể. Thay vì quá chú trọng tìm kiếm một loại "siêu thực phẩm", việc duy trì một chế độ ăn đa dạng các loại rau củ quả, cân bằng dinh dưỡng và lối sống lành mạnh mới chính là nền tảng vững chắc nhất cho sức khỏe dài lâu.
