Nhiều gia đình thường có thói quen hái các loại quả dại hoặc dược liệu tự nhiên đem ngâm rượu để bồi bổ sức khỏe, trong đó có quả cây dướng (tên khoa học là Broussonetia papyrifera). Không ít người tin rằng loại rượu ngâm này vừa giúp tăng cường thể lực, vừa hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp hay các bệnh mạn tính. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm và uống rượu quả dướng mà không nắm rõ cơ sở khoa học hay thành phần dược chất có thực sự tốt như lời đồn?

Câu trả lời thẳng thắn từ các dữ liệu y học hiện nay: Quả dướng ngâm rượu không phải là thức uống bổ dưỡng an toàn để sử dụng tùy tiện. Dù quả dướng chứa nhiều chất chống oxy hóa và dinh dưỡng, các nghiên cứu chuyên sâu đã cảnh báo về sự hiện diện của những alkaloid mang độc tính tế bào cao đối với cả tế bào bình thường [1]. Khi ngâm với rượu – một dung môi hòa tan mạnh – các hợp chất này có thể bị chiết xuất ồ ạt, dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc tích lũy hoạt chất gây hại cho cơ thể mà người dùng không hề hay biết.

Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất trong cây dướng

Các bộ phận của cây dướng nói chung và quả dướng nói riêng sở hữu hệ hợp chất thực vật phong phú, bao gồm polyphenol, flavonoid, polysaccharide và alkaloid [2], [1], [3]. Ở cấp độ tế bào, các hợp chất phenolic từ quả dướng có khả năng chống lại tổn thương do oxy hóa gây ra bởi hydro peroxide (H2O2) trên các dòng tế bào thần kinh như SH-SY5Y và tế bào PC12 [2]. Hoạt chất từ vỏ thân cây cũng được ghi nhận làm giảm nồng độ ARN thông tin (mRNA) của enzyme iNOS theo mức độ phụ thuộc liều dùng từ 10 đến 80 microgam/ml trong tế bào thực bào [2].

Mặt khác, các nghiên cứu phân tích cơ chế cũng chỉ ra rằng polyphenol từ cây dướng có thể ức chế sự phát triển của tế bào ung thư gan HepG2 qua việc can thiệp vào chu kỳ tế bào ở pha G1 [4]. Quá trình này kích hoạt con đường tự chết của tế bào (apoptosis) liên quan đến ty thể, thông qua việc tăng tỷ lệ Bax/Bcl-2, tăng mức biểu hiện Caspase-3, kích hoạt p53 và ức chế các tín hiệu sinh tồn như ERK và AKT [4]. Bên cạnh đó, polysaccharide từ lá dướng có trọng lượng phân tử khoảng 16.956 Da lại kích hoạt con đường bảo vệ Nrf2, hỗ trợ dọn dẹp gốc tự do [3].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích tiềm năng đi kèm rủi ro độc tính

Để đánh giá tính an toàn và hiệu quả của quả dướng, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật với các kết quả cụ thể.

Nghiên cứu công bố năm 2012 phân tích thành phần hóa học của quả dướng thu hái tại miền Nam Trung Quốc đã cho thấy quả khô chứa các thành phần dinh dưỡng cơ bản như carbohydrate (tùy mẫu đạt 36,09% hoặc 64,73%), protein thô (7,08% hoặc 15,71%), chất béo thô (3,72% hoặc 20,51%) [5]. Đáng chú ý, nồng độ axit béo không bão hòa chiếm tới 70,6% tổng lượng axit béo, và tỷ lệ axit amin thiết yếu đạt 40,60% tổng lượng axit amin [5]. Khi thử nghiệm khả năng chống oxy hóa, dịch chiết nước của quả dướng thể hiện hoạt tính khử và dọn gốc tự do DPPH mạnh hơn so với dịch chiết cồn ethanol [5].

Tuy nhiên, mặt tiêu cực tiềm ẩn đã được phơi bày trong một nghiên cứu công bố năm 2014 chuyên khảo sát các hợp chất alkaloid từ quả dướng [1]. Các nhà khoa học đã phân lập được các alkaloid isoquinoline, bao gồm N-norchelerythrine và dihydrosanguinarine lần đầu tiên tìm thấy ở loài cây này [1]. Thử nghiệm độc tính tế bào bằng phương pháp MTT cho thấy tổng lượng alkaloid cùng 7 alkaloid riêng lẻ có hoạt tính ức chế mạnh trên các dòng tế bào ung thư người như BEL-7402 và Hela với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) rất thấp, dao động từ 5,97 đến 47,41 microgam/ml [1]. Điều đáng lo ngại nhất là các alkaloid như nitidine, broussonpapyrine và chelerythrine đều thể hiện độc tính rất mạnh trên các tế bào bình thường không phải ung thư, với chỉ số IC50 lần lượt là 18,01; 19,91 và 22,31 microgam/ml [1].

Các nghiên cứu khác trên động vật cho thấy dịch chiết ethanol từ cây dướng kết hợp cùng kim ngân hoa (Lonicera japonica) giúp cải thiện tình trạng viêm phổi, giảm nồng độ IgE huyết thanh, bạch cầu CD3, CD4 trong mô hình hen suyễn do ovalbumin ở chuột mà không gây độc tính qua chỉ số enzyme huyết thanh [6]. Một nghiên cứu năm 2024 trên 32 chuột cống đực cai sữa uống dung dịch polysaccharide lá dướng liên tục 26 ngày cũng cho thấy hiệu quả giảm tiêu chảy và bảo vệ niêm mạc ruột non trước tổn thương do dầu cá oxy hóa [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2023 trên chuột bị viêm đại tràng do hóa chất DSS lại ghi nhận dịch chiết lá dướng bằng cồn với liều 200 mg/kg không làm giảm tổn thương ruột như kỳ vọng, thậm chí ở chuột khỏe mạnh, dịch chiết này còn gây tiêu chảy nhẹ và làm biến đổi hồ sơ chuyển hóa tại đại tràng [7].

Lợi ích lý thuyết và giới hạn lớn của các bằng chứng

Từ các kết quả nghiên cứu, có thể nhận thấy quả dướng chứa nhiều chất chống oxy hóa, giàu axit béo lành mạnh và khoáng chất [5]. Các hoạt chất thực vật của cây dướng cũng cho thấy tiềm năng trong việc kháng viêm hay can thiệp tế bào ung thư trong ống nghiệm [2], [4], [1].

Thế nhưng, toàn bộ bằng chứng y học hiện có mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) trên dòng tế bào hoặc thử nghiệm trên loài gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) [2], [1], [6], [3], [7]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả chữa bệnh hay mức độ an toàn của quả dướng. Hơn nữa, việc chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm sử dụng các phân đoạn hóa học có kiểm soát (như ethyl acetate, methanol, n-hexane), hoàn toàn khác biệt với quá trình ngâm rượu thủ công tại gia đình [2], [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng quả dướng ngâm rượu

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "dược liệu tự nhiên ngâm rượu thì lành tính, uống càng nhiều càng bổ". Nhiều người cho rằng quả dướng ăn được hoặc là vị thuốc dân gian thì đem ngâm rượu cũng an toàn.

Thực tế, rượu là dung môi hữu cơ có khả năng hòa tan và chiết xuất rất mạnh các alkaloid tự nhiên có trong quả [1]. Khi người dân tự ý ngâm quả dướng tươi hoặc khô với rượu nồng độ cao trong thời gian dài mà không kiểm soát tỷ lệ, các alkaloid mang độc tính tế bào như nitidine hay chelerythrine sẽ hòa tan vào rượu [1]. Việc uống rượu này hàng ngày vô tình khiến cơ thể hấp thu một lượng độc chất tích lũy dần theo thời gian, có thể gây tổn thương các tế bào lành trong cơ thể [1]. Đáng chú ý hơn, nghiên cứu năm 2012 đã chỉ ra rằng dịch chiết cồn của quả dướng có khả năng chống oxy hóa kém hơn so với dịch chiết nước [5]. Do đó, việc dùng cồn ngâm quả dướng vừa không tối ưu được khả năng chống oxy hóa, vừa làm tăng nguy cơ chiết xuất các hợp chất độc tính.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu khoa học hiện tại, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên thử nghiệm hay sử dụng các chế phẩm tự chế từ quả dướng:

  • Người có tiền sử dị ứng, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng: Nghiên cứu năm 2025 xác định dị nguyên phấn hoa cây dướng (Bro p 3) là tác nhân gây dị ứng mạnh, nhạy cảm ở 74,53% đến 78,89% bệnh nhân viêm mũi dị ứng và có phản ứng chéo với phấn hoa cây dâu tằm, hoa bia [8]. Dù là phấn hoa, người có cơ địa dị ứng với loài cây này cần tránh tiếp xúc với quả và các bộ phận khác để ngăn ngừa phản ứng quá mẫn.
  • Người có bệnh lý về gan, thận hoặc đường tiêu hóa: Các alkaloid độc tế bào trong quả dướng có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa và đào thải [1]. Đồng thời, chiết xuất cồn từ lá cây dướng từng được ghi nhận gây tiêu chảy nhẹ ở động vật [7].
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên các nhóm đối tượng đặc thù này. Dữ liệu độc tính tế bào trên tế bào bình thường [1] là cảnh báo rõ ràng để các nhóm này tránh xa.

Hướng dẫn tiếp cận và áp dụng an toàn

Các dữ liệu nghiên cứu không cung cấp liều lượng, số quả hay công thức an toàn nào cho việc ngâm rượu quả dướng để uống. Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc:

  • Tuyệt đối không tự ý thu hái quả dướng dại để ngâm rượu uống theo các bài thuốc truyền miệng.
  • Nếu muốn sử dụng quả dướng để bổ sung dinh dưỡng hoặc hỗ trợ điều trị, chỉ sử dụng các chế phẩm đã qua xử lý loại bỏ độc chất, được cấp phép lưu hành hoặc dùng dạng sắc nước theo chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ y học cổ truyền [5].
  • Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bộ phận nào của cây dướng, nhất là khi đang mắc bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị.

Quả dướng có tiềm năng sinh học nhất định nhưng cũng chứa các alkaloid mang độc tính cao đối với tế bào lành. Việc tự ý ngâm rượu quả dướng mà thiếu hiểu biết về liều lượng và độc chất tiềm ẩn có thể biến một thức uống được kỳ vọng bồi bổ thành mối nguy hại khôn lường cho sức khỏe. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, ưu tiên lối sống lành mạnh và chỉ sử dụng thảo dược khi có hướng dẫn từ chuyên môn y khoa.