Quả mắc coọc dại có hạ đường huyết không? Bằng chứng in vitro

Cơn sốt tìm kiếm thảo dược hỗ trợ đái tháo đường

Trong những năm gần đây, xu hướng tìm kiếm các loại cây cỏ, thảo dược tự nhiên nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết ngày càng nhận được sự quan tâm của nhiều người bệnh đái tháo đường. Mắc coọc dại (hay lê rừng, tên khoa học Pyrus boissieriana) vốn là loại quả rừng quen thuộc tại nhiều vùng núi cao, thường được truyền tai như một vị thuốc giúp ổn định đường máu. Nhiều người tìm mua loại quả này để ăn tươi, sắc nước uống hoặc ngâm rượu với kỳ vọng ngăn ngừa biến chứng đái tháo đường.

Tuy nhiên, trước những lời truyền miệng về công dụng hạ đường huyết, người tiêu dùng không khỏi băn khoăn liệu quả mắc coọc dại có thực sự mang lại tác dụng sinh học rõ rệt hay không. Các thông tin quảng bá tràn lan trên mạng xã hội thường bị thổi phồng, thiếu căn cứ xác thực, khiến người bệnh dễ rơi vào cảnh mất tiền mà không đạt được kết quả như mong đợi. Việc tìm hiểu rõ ngọn nguồn từ các bằng chứng khoa học là điều vô cùng cần thiết trước khi quyết định bổ sung bất kỳ loại thảo mộc nào vào chế độ ăn uống hằng ngày.

Quả mắc coọc dại có thực sự giúp hạ đường huyết?

Câu trả lời ngắn gọn là: hiện tại chưa có bằng chứng khoa học chứng minh việc ăn quả mắc coọc dại có thể hạ đường huyết trên cơ thể người. Các dữ liệu khoa học ghi nhận hoạt tính hạ đường huyết của cây mắc coọc (Pyrus boissieriana) hiện mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) và mô hình thực nghiệm trên động vật ^[1].

Đáng chú ý, các nghiên cứu thực nghiệm hiện có chỉ tập trung khảo sát chiết xuất từ bộ phận lá và cành thân của cây mắc coọc, hoàn toàn chưa có thử nghiệm trực tiếp trên phần thịt quả ^[1], ^[2]. Do đó, việc suy đoán rằng ăn quả mắc coọc dại giúp hạ đường huyết là nhận định chưa đủ căn cứ khoa học xác thực. Dù tiềm năng sinh học của loài thực vật này là có thật, người bệnh không nên nhầm lẫn giữa chiết xuất cành lá trong ống nghiệm với việc tiêu thụ quả tươi trong đời sống.

Men alpha-glucosidase: Chiếc chìa khóa kiểm soát đường huyết sau ăn

Để hiểu được tiềm năng hạ đường huyết của mắc coọc trong phòng thí nghiệm, trước hết cần tìm hiểu về vai trò của men alpha-glucosidase trong hệ tiêu hóa. Sau khi chúng ta ăn các loại thực phẩm chứa tinh bột hoặc đường phức tạp, các enzyme tiêu hóa sẽ tiến hành phân cắt chúng thành các phân tử đường đơn giản hơn. Men alpha-glucosidase cư trú tại niêm mạc ruột non giữ vai trò then chốt trong việc thủy phân các chuỗi carbohydrate thành phân tử glucose tự do để hấp thu vào máu.

Khi men alpha-glucosidase hoạt động mạnh, lượng đường glucose được giải phóng ồ ạt, dẫn đến hiện tượng đường huyết tăng vọt ngay sau bữa ăn. Vì vậy, các hoạt chất có khả năng ức chế men alpha-glucosidase sẽ làm chậm quá trình phân giải tinh bột, giúp đường ngấm vào máu một cách từ từ và ổn định. Trong y học hiện đại, nhóm thuốc ức chế enzyme này (điển hình là acarbose) đã được ứng dụng rộng rãi nhằm kiểm soát đường huyết sau ăn cho bệnh nhân đái tháo đường týp 2 ^[1], ^[2].

Bằng chứng in vitro từ các nghiên cứu khoa học

Tiềm năng ức chế enzyme đường ruột của cây mắc coọc dại (Pyrus boissieriana) đã được ghi nhận qua một số công trình nghiên cứu sinh học thực nghiệm. Các nhà khoa học đã tiến hành phân tách các hợp chất từ cây để đánh giá khả năng kìm hãm hoạt động của men tiêu hóa tinh bột trong điều kiện ống nghiệm chuẩn hóa.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu cho thấy chiết xuất methanol từ lá cây mắc coọc (P. boissieriana) và toàn bộ các phân đoạn chiết xuất từ thân cây (dung môi n-hexane, ethylacetate và methanol) đều có khả năng ức chế men alpha-glucosidase mạnh mẽ hơn cả thuốc đối chứng acarbose ^[1]. Ngoài ra, dịch chiết lá mắc coọc trong dung môi cồn-nước cũng thể hiện tác dụng ức chế đáng kể trên cả hai loại enzyme là alpha-amylase và alpha-glucosidase ^[1]. Hoạt chất arbutin – một hợp chất đặc trưng của chi Pyrus và là thành phần chính trong lá P. boissieriana – cũng thể hiện hoạt tính ức chế mạnh hai men này, dù hiệu lực kém hơn một chút so với chiết xuất toàn phần ^[1]. Bên cạnh đó, trên mô hình chuột cống bị đái tháo đường do alloxan, chiết xuất lá mắc coọc ở cả liều cao và liều thấp đều giúp hạn chế đáng kể mức tăng nồng độ glucose huyết thanh, đồng thời làm tăng nồng độ insulin máu so với nhóm đối chứng ^[1].

Cụ thể hơn, một nghiên cứu thực nghiệm in vitro công bố vào năm 2013 đã tiến hành đánh giá chi tiết cơ chế tiêu hóa carbohydrate dưới tác động của chiết xuất lá mắc coọc (Pyrus biossieriana Buhse) và hoạt chất arbutin ^[2]. Thử nghiệm được thiết kế bằng cách ủ dung dịch enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase dạng bột với dịch chiết lá mắc coọc hoặc arbutin ở các thang nồng độ 0,1; 1; 10 và 100 mg/ml, sử dụng acarbose làm chất đối chứng dương ^[2]. Lượng glucose giải phóng sau phản ứng được đo lường chính xác bằng phương pháp quang phổ kế ^[2].

Kết quả nghiên cứu năm 2013 chỉ ra rằng dịch chiết lá mắc coọc ở nồng độ 10 mg/ml và 100 mg/ml đã ức chế hoàn toàn hoạt tính của cả hai men alpha-amylase và alpha-glucosidase ^[2]. Dịch chiết toàn phần tạo ra mức độ suy giảm hoạt tính enzyme cao hơn so với hoạt chất arbutin tinh khiết ^[2]. Mức độ ức chế giữa các nồng độ thử nghiệm khác nhau (0,1; 1; 10 và 100 mg/ml) đều có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê với p < 0,05 ^[2]. Các tác giả kết luận rằng cả dịch chiết lá mắc coọc lẫn arbutin đều có khả năng ức chế rất mạnh các enzyme tiêu hóa đường trong ống nghiệm ^[2].

Từ ống nghiệm đến cơ thể người: Khoảng cách còn rất xa

Mặc dù các kết quả in vitro và trên chuột thực nghiệm đem lại tín hiệu rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo về khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tế lâm sàng. Môi trường ống nghiệm là một hệ thống phản ứng khép kín, nơi các enzyme và hợp chất chiết xuất được tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ tinh khiết cao. Trong khi đó, cơ thể con người là một hệ sinh học vô cùng phức tạp với nhiều rào cản hấp thu, chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận.

Một giới hạn quan trọng khác là sự khác biệt giữa các bộ phận của cây mắc coọc. Toàn bộ các dữ liệu khoa học kể trên đều được thực hiện từ dịch chiết lá và cành thân của cây Pyrus boissieriana, chưa hề có thử nghiệm trên quả tươi ^[1], ^[2]. Quả mắc coọc khi chín chứa một lượng đường tự nhiên nhất định cùng các loại axit hữu cơ; thành phần dinh dưỡng và nồng độ các hoạt chất sinh học như arbutin trong quả rất khác biệt so với lá và thân. Do đó, việc ăn quả mắc coọc hoàn toàn không đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể một liều chiết xuất có tác dụng ức chế enzyme như trong ống nghiệm.

Hơn thế nữa, cho đến nay vẫn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh đái tháo đường để xác định hiệu quả thực tế cũng như tính an toàn lâu dài của loài cây này. Việc ngoại suy kết quả từ tế bào và chuột sang người luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro về sai lệch liều lượng và tác dụng phụ chưa lường trước.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược hạ đường huyết

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây. Nhiều bệnh nhân sau khi nghe lời truyền miệng đã tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc lá hoặc ăn quả mắc coọc dại. Đây là một hành động vô cùng nguy hiểm, có thể khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính như nhiễm toan ceton hoặc hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu.

Một sai lầm khác là tư tưởng ăn uống thả ga rồi uống thảo dược để "bù trừ". Không có bất kỳ loại quả rừng hay dịch chiết thảo mộc nào có thể triệt tiêu hoàn toàn lượng calo và tinh bột dư thừa từ một chế độ ăn uống thiếu lành mạnh. Việc ỷ lại vào thảo dược thường khiến người bệnh lơ là việc theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ, từ đó tạo điều kiện cho các tổn thương mạch máu, suy thận và suy giảm thị lực âm thầm tiến triển.

Ngoài ra, nhiều người còn tin rằng dịch chiết càng đậm đặc hoặc ăn càng nhiều quả rừng thì hiệu quả hạ đường huyết càng nhanh. Việc tự ý thu hái cành lá mắc coọc sắc uống với nồng độ cao không rõ liều lượng có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa, tổn thương gan thận hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị đang sử dụng.

Ai cần thận trọng và cách sử dụng an toàn trong đời sống

Người mắc bệnh đái tháo đường týp 1, týp 2 đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng trước khi sử dụng các chế phẩm từ lá hoặc thân cây mắc coọc. Hiện tượng hiệp đồng tác dụng có thể xảy ra ngoài tầm kiểm soát, dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức rất nguy hiểm. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại dịch chiết từ cây mắc coọc do dữ liệu an toàn trên các đối tượng này hoàn toàn chưa được thiết lập.

Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng thận hoặc các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thử nghiệm bất kỳ bài thuốc dân gian nào. Nếu có sử dụng quả mắc coọc dại như một loại trái cây thông thường, chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một phần của chế độ ăn cân bằng, không nên xem đây là phương pháp trị bệnh. Khi ăn quả tươi, cần rửa sạch, gọt vỏ để loại bỏ bụi bẩn và các tạp chất từ môi trường tự nhiên.

Tóm lại, cây mắc coọc dại (Pyrus boissieriana) mới chỉ cho thấy tiềm năng ức chế men alpha-glucosidase và alpha-amylase trên dịch chiết lá và thân trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[1], ^[2]. Người bệnh đái tháo đường cần giữ thái độ khoa học, duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, vận động thể lực đều đặn và tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, không nên đặt trọn niềm tin vào những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng.