Tắc tia sữa và viêm tuyến vú là nỗi ám ảnh của nhiều sản phụ sau sinh, khiến hành trình nuôi con bằng sữa mẹ bị gián đoạn. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau dùng quả sâu đông (lộ lộ thông) sắc uống để thông kinh lạc và kích thích tuyến sữa.
Tuy nhiên, đối chiếu với các tài liệu nghiên cứu y sinh học hiện có về bệnh lý tuyến vú và tình trạng thiếu hụt sữa, hoàn toàn không có dữ liệu khoa học nào ghi nhận hay kiểm chứng tác dụng thông tắc tia sữa của quả sâu đông. Thay vì tìm kiếm các loại thảo dược chưa rõ bằng chứng, việc hiểu đúng bản chất sinh lý của tắc tia sữa và viêm tuyến vú thông qua các nghiên cứu hiện đại sẽ giúp sản phụ xử lý vấn đề an toàn hơn.
Nỗi ám ảnh tắc tia sữa và lời đồn về quả sâu đông
Nuôi con bằng sữa mẹ được các tổ chức y tế quốc tế và quốc gia khuyến nghị duy trì trong suốt 6 tháng đầu sau sinh [1]. Tuyến vú của động vật có vú là cơ quan chuyên biệt cao, cung cấp nguồn dinh dưỡng chất lượng và khả năng miễn dịch thụ động cho con non sau khi chào đời [2]. Các thành phần miễn dịch tế bào và hòa tan liên quan đến mô vú cùng dịch tiết cũng đóng vai trò bảo vệ tuyến vú khỏi các bệnh truyền nhiễm [3].
Dù vậy, việc duy trì cho con bú liên tục đôi khi gặp trở ngại lớn, trong đó viêm tuyến vú là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến việc phải cai sữa ngoài ý muốn [1]. Ít nhất 1 trong số 5 phụ nữ đang cho con bú sẽ bị ảnh hưởng bởi tình trạng viêm tuyến vú, thường bắt đầu vào khoảng 6-8 tuần sau sinh [4]. Bệnh gây đau tại chỗ, giảm tổng hợp sữa và nhanh chóng khởi phát các triệu chứng toàn thân như sốt, đau nhức giống cúm, ớn lạnh và mệt mỏi [5]. Những thách thức này khiến nhiều phụ nữ phải dùng thêm sữa công thức hoặc ngừng cho con bú hoàn toàn [5].
Trước áp lực đau đớn và nỗi lo mất sữa, nhiều bà mẹ tìm đến quả sâu đông (lộ lộ thông) với niềm tin dược liệu này giúp thông kinh hoạt lạc, làm tan cục sữa tắc. Thế nhưng, trong các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế viêm, miễn dịch tuyến vú và vi sinh vật học từ năm 1985 đến năm 2024 được cung cấp, tên vị thuốc lộ lộ thông hay quả sâu đông hoàn toàn không xuất hiện. Do đó, công dụng thông tắc tia sữa của loại quả này hiện chưa có cơ sở khoa học thực nghiệm từ các dữ liệu nêu trên để chứng minh.
Bản chất của tắc tia sữa và viêm vú dưới góc nhìn khoa học
Để giải quyết tình trạng ứ đọng sữa, y học hiện đại tập trung giải mã nguyên nhân gốc rễ gây ra sự bế tắc trong lòng ống dẫn sữa. Tắc tia sữa và phản ứng viêm là hai lời giải thích phổ biến nhất cho bệnh lý viêm tuyến vú [1]. Tắc sữa xảy ra khi sữa không được thoát ra khỏi tuyến vú một cách hiệu quả do việc cho trẻ bú không đầy đủ [1].
Bên cạnh yếu tố cơ học, sự mất cân bằng hệ vi sinh vật tại tuyến vú đóng vai trò then chốt [4]. Hầu hết các vi sinh vật gây viêm vú đều có khả năng tạo màng sinh học (biofilm) bên trong các tuyến sản xuất sữa, dẫn đến suy giảm lưu thông sữa và tích tụ sữa [1]. Trong thời kỳ cho con bú, các chủng tụ cầu âm tính với coagulase (CNS) và liên cầu khuẩn viridans là những loài bình thường thuộc hệ vi sinh vật tuyến vú [4]. Chúng lót trên biểu mô ống dẫn sữa tạo thành một lớp màng sinh học mỏng cho phép dòng sữa chảy bình thường [4].
Khi có các yếu tố thuận lợi làm CNS và liên cầu khuẩn viridans phát triển quá mức, chúng sẽ dẫn đến viêm tuyến vú bán cấp hoặc dưới lâm sàng [4]. Dù không tạo ra độc tố gây triệu chứng giống cúm toàn thân, các vi khuẩn này lại hình thành một lớp màng sinh học dày bên trong ống dẫn, làm viêm biểu mô tuyến vú và ép dòng sữa phải đi qua lòng ống ngày càng hẹp [4]. Áp lực lên lớp biểu mô đang bị viêm sẽ gây ra cảm giác đau nhói, co thắt vú và nóng rát, từ đó càng làm tắc nghẽn dòng chảy của sữa [4].
Ngoài ra, chủng vi khuẩn Staphylococcus aureus (S. aureus) là tác nhân chính gây rối loạn hệ vi sinh dẫn đến viêm vú cấp tính [4]. Khi vào tuyến vú, S. aureus sinh sôi và tiết độc tố gây phản ứng viêm tại chỗ rất mạnh [4]. Do tuyến vú có hệ thống mạch máu dày đặc trong suốt thời kỳ cho con bú, độc tố của S. aureus nhanh chóng được hấp thu vào máu, làm thay đổi mô hình cytokine của cơ thể mẹ và gây ra các triệu chứng toàn thân giống bệnh cúm [4].
Cơ chế viêm làm giảm tiết sữa diễn ra như thế nào?
Không chỉ do vi khuẩn làm hẹp đường ống, chính phản ứng viêm của cơ thể người mẹ cũng trực tiếp làm suy giảm nguồn sữa. Một tổng quan nghiên cứu năm 2014 cho thấy mức độ nghiêm trọng của bệnh viêm tuyến vú có liên quan đến các dấu ấn viêm hơn là bản thân sự nhiễm trùng [6].
Tình trạng viêm ở tuyến vú có thể được kích hoạt bởi các mô hình phân tử liên quan đến vi sinh vật (MAMPs) cũng như các mô hình phân tử liên quan đến nguy hiểm (DAMPs) khi chúng gắn vào các thụ thể nhận diện khuôn mẫu như thụ thể giống Toll (TLRs) trên bề mặt tế bào biểu mô vú và các quần thể tế bào miễn dịch tại chỗ [6]. Việc kích hoạt con đường tín hiệu TLR4 và yếu tố hạt nhân kappa B (NFkB) ở hạ lưu giữ vai trò quyết định trong việc trung gian hóa phản ứng viêm tuyến vú tại chỗ và đáp ứng miễn dịch toàn thân trên các mô hình chuột bị viêm vú [6].
Đáng chú ý, việc kích hoạt NFkB cũng gây ra sự chết tế bào theo chương trình (apoptosis) của các tế bào biểu mô và làm giảm quá trình tổng hợp protein sữa [6]. Điều này cho thấy các chất trung gian gây viêm được hoạt hóa trong quá trình viêm vú sẽ thúc đẩy sự thoái triển một phần của tuyến vú, dẫn đến thiếu hụt sữa [6].
Dòng chảy của sữa bị xáo trộn, căng thẳng ở người mẹ (stress) và khuynh hướng di truyền là những yếu tố nguy cơ đáng kể gây viêm tuyến vú [6]. Những yếu tố này có thể dẫn đến phản ứng viêm qua trung gian TLR4 tăng cao, làm tăng tính nhạy cảm và mức độ nghiêm trọng của bệnh ngay cả khi lượng phân tử vi sinh vật (MAMP) ở mức thấp [6]. Tín hiệu viêm tăng cao của vật chủ có thể phối hợp với các loài vi khuẩn gây bệnh hoặc vi khuẩn hội sinh để gây ra cả tình trạng viêm vú lẫn sự thiếu hụt tiết sữa [6].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về miễn dịch và bệnh lý tuyến vú?
Thay vì thử nghiệm các loại thảo dược dân gian như quả sâu đông, giới khoa học tập trung nghiên cứu bản đồ miễn dịch, mô hình bệnh lý và các tác nhân vi sinh cụ thể để tìm hướng dự phòng và điều trị viêm tắc tuyến vú.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kết hợp kỹ thuật giải trình tự RNA đơn bào (single-cell RNA-Seq), phương pháp đếm tế bào dòng chảy và kính hiển vi đồng tiêu ba chiều để xác định đặc điểm cảnh quan miễn dịch của mô tuyến vú chuột đang trong thời kỳ tiết sữa [2]. Kết quả cho thấy đại thực bào chiếm ưu thế trong hệ thống tế bào miễn dịch và được chia thành ít nhất hai nhóm nhỏ: đại thực bào ống dẫn và đại thực bào mô đệm [2]. Trong đó, đại thực bào ống dẫn chiếm khoảng 80% tổng số tế bào miễn dịch CD45 dương tính, đồng biểu hiện F4/80 và CD11c với mức phân tử MHC lớp II cao [2]. Chúng nằm ở vị trí chiến lược ngay bên dưới các tế bào đáy nang sữa, tiếp xúc với mạng lưới tế bào cơ biểu mô [2]. Ngược lại, tế bào lympho T và B thích ứng có số lượng ít hơn hẳn ở giai đoạn này, điều này giải thích vì sao hiệu quả của việc tiêm vắc-xin phòng viêm vú còn hạn chế [2].
Về phương pháp chẩn đoán hình ảnh, một nghiên cứu công bố năm 1985 đã tiến hành phân tích chẩn đoán X-quang các quá trình viêm mủ ở tuyến vú trên 365 bệnh nhân bị viêm tuyến vú cấp tính trong thời kỳ cho con bú [7]. Nghiên cứu này khuyến nghị chụp nhũ ảnh đơn giản là một phương pháp dễ thực hiện và an toàn cho các bệnh nhân bị viêm tuyến vú cấp tính khi đang tiết sữa [7].
Đối với thể bệnh mạn tính, một nghiên cứu năm 2024 tập trung vào bệnh viêm tuyến vú tiểu thùy u hạt (GLM) – một dạng viêm vú u hạt tự phát mạn tính có đặc điểm là gây đau đớn nhiều và tỷ lệ tái phát cao [8]. Sử dụng định đề Koch, các nhà nghiên cứu đã chứng minh được khả năng gây bệnh của vi khuẩn Corynebacterium parakroppenstedtii trong bệnh lý này [8]. Nghiên cứu xác định yếu tố gây bệnh là một loại glycolipid mới (được đặt tên là corynekropbactins) do vi khuẩn C. parakroppenstedtii tiết ra [8]. Chất corynekropbactins này có thể tạo phức chelat với sắt, gây chết các tế bào tuyến vú cũng như các vi khuẩn cư trú khác tại tuyến vú, đồng thời làm tăng nồng độ các cytokine gây viêm [8]. Đặc tính ưa mỡ của C. parakroppenstedtii cũng được cho là có liên quan đến con đường lây nhiễm của nó [8].
Trong khi đó, một bài bình luận khoa học năm 2015 đánh giá về các mô hình chuột nghiên cứu bệnh viêm vú đã chỉ ra những giới hạn lớn trong thiết kế thí nghiệm [5]. Các mô hình chuột thường đưa tác nhân gây viêm vào tuyến vú đang tiết sữa để xem xét phản ứng miễn dịch [5]. Tuy nhiên, một số quy trình lại cho chuột con cai sữa ngay tại thời điểm gây viêm vú, làm kích hoạt quá trình thoái triển tuyến vú và hạn chế khả năng nghiên cứu bệnh trong bối cảnh tuyến vú đang hoạt động tiết sữa thực sự [5]. Thêm vào đó, việc đưa vi khuẩn sống trong chất mang dạng nước có thể gây nhiễm trùng huyết cho chuột, làm giảm tính tương thích sinh lý của mô hình [5].
Ngoài ra, một tổng quan năm 2002 cũng ghi nhận viêm vú ảnh hưởng đến hầu hết các loài động vật có vú đang tiết sữa, đặc biệt gây thiệt hại nặng nề ở bò sữa [3]. Các ước tính từ Hội đồng Viêm vú Quốc gia Hoa Kỳ năm 1996 cho thấy bệnh này ảnh hưởng đến 1/3 tổng số bò sữa và gây thiệt hại cho ngành công nghiệp sữa hơn 2 tỷ đô la mỗi năm tại Hoa Kỳ [3]. Do đó, loài bò đóng vai trò quan trọng giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về sinh học miễn dịch tuyến vú để đối chiếu sang con người [3].
Hiểu lầm thường gặp khi tự chữa tắc tia sữa
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều sản phụ là đánh đồng mọi tình trạng sưng đau, tắc sữa với một chứng bệnh duy nhất và tin rằng có thể giải quyết bằng một vị thuốc "thông kinh lạc" như quả sâu đông. Thực tế, viêm tuyến vú có thể xảy ra ở phụ nữ đang cho con bú hoặc không cho con bú, có thể đi kèm nhiễm trùng hoặc không do nhiễm trùng [1]. Viêm vú cũng xuất hiện trong thời kỳ mang thai, hoặc do các bệnh lý viêm khác như kích ứng u hạt tự phát [1].
Hiểu lầm thứ hai là lạm dụng thuốc kháng sinh để phòng bệnh hoặc tự ý bôi các loại kem, thuốc mỡ lên đầu vú. Các nghiên cứu chỉ ra rằng thuốc kháng sinh là phương pháp điều trị phổ biến cho bệnh viêm tuyến vú, nhưng chúng chưa được chứng minh là có hiệu quả trong việc dự phòng bệnh [4]. Hơn nữa, đối với các trường hợp đặc thù như viêm vú tiểu thùy u hạt do C. parakroppenstedtii, việc điều trị đòi hỏi chiến lược kháng sinh nhắm trúng đích dựa trên kết quả nhạy cảm thuốc chứ không thể dùng kháng sinh tùy tiện [8].
Đáng lưu ý, việc sử dụng các loại kem dưỡng hoặc thuốc mỡ (lotion/ointments) bôi lên vú lại được xác định là một trong những yếu tố nguy cơ đáng kể gây ra viêm tuyến vú [1]. Bên cạnh đó, vi khuẩn từ miệng của trẻ sơ sinh cũng rất dễ xâm nhập qua các vết nứt hoặc khe hở ở vùng vú để gây viêm nhiễm [1].
Ai nên thận trọng khi gặp tình trạng tắc sữa, viêm vú?
Tắc tia sữa và viêm vú không đơn thuần là chuyện thiếu sữa cho con bú mà có thể diễn tiến thành các biến chứng y khoa nguy hiểm. Viêm tuyến vú là một rối loạn đau đớn và thậm chí có thể gây tử vong nếu tiến triển thành vỡ tuyến vú và nhiễm trùng huyết [1]. Sự tích tụ mủ bên trong vú cũng dẫn đến nhiễm trùng vú nặng [1]. Do đó, phụ nữ trong độ tuổi từ 18 đến 50 – nhóm tuổi có tỷ lệ nhiễm trùng vú phổ biến nhất – cần đặc biệt lưu tâm khi có dấu hiệu bất thường ở ngực [1].
Những người có tiền sử bị viêm tuyến vú ở lần sinh nở trước, người có núm vú bị khô hoặc đau rát, và những bà mẹ thực hành cho con bú không đúng cách đều thuộc nhóm có nguy cơ cao cần thận trọng [1]. Thống kê từ nghiên cứu năm 2023 cho thấy những bà mẹ dưới 21 tuổi và trên 35 tuổi có xu hướng có tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn, đồng nghĩa với việc nhóm phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ từ 21 đến 35 tuổi phải đối mặt với nguy cơ cao hơn [1].
Đặc biệt, phụ nữ nhiễm HIV đang cho con bú nếu bị viêm tuyến vú sẽ làm tăng nguy cơ lây truyền bệnh [5]. Phụ nữ đang có bệnh nền, đang sốt cao, ớn lạnh hoặc đau nhức toàn thân tuyệt đối không tự ý đắp lá hay uống nước sắc quả sâu đông, mà phải đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám, chỉ định chụp nhũ ảnh đơn giản hoặc xét nghiệm tìm nguyên nhân chính xác [7].
Áp dụng thực tế để duy trì dòng sữa thông suốt
Mặc dù không có thông tin về liều lượng hay cách chế biến quả sâu đông trong các tài liệu khoa học hiện hành, các nghiên cứu về sinh lý bệnh tuyến vú đã gợi mở nhiều nguyên tắc thực tế giúp sản phụ phòng ngừa và giảm thiểu nguy cơ tắc sữa.
Trước hết, vì tắc sữa xảy ra khi sữa không được giải phóng hiệu quả khỏi tuyến vú do cho trẻ bú không đủ, biện pháp cốt lõi nhất là duy trì việc cho bé bú đều đặn và đúng kỹ thuật để làm trống bầu ngực [1]. Việc đảm bảo dòng sữa lưu thông tốt sẽ ngăn chặn tình trạng ứ đọng – vốn là yếu tố kích hoạt con đường viêm TLR4 gây chết tế bào biểu mô và giảm tổng hợp đạm sữa [6].
Thứ hai, người mẹ cần giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng (stress). Nghiên cứu năm 2014 đã khẳng định căng thẳng ở người mẹ kết hợp với dòng chảy sữa bị xáo trộn sẽ làm bùng phát phản ứng viêm tại tuyến vú ngay cả khi có rất ít vi khuẩn [6]. Gia đình nên hỗ trợ chăm sóc bé để sản phụ có thời gian nghỉ ngơi, ăn uống cân bằng và uống đủ nước.
Thứ ba, cần bảo vệ vùng núm vú, tránh để núm vú bị khô, nứt nẻ hay đau rát vì đây là cửa ngõ để vi khuẩn từ miệng trẻ xâm nhập vào mô vú [1]. Hạn chế việc tự ý thoa các loại kem dưỡng hay thuốc mỡ không rõ nguồn gốc lên đầu vú khi đang cho con bú [1]. Các nhà khoa học hiện cũng đang hướng tới các chiến lược điều trị mới ngoài kháng sinh, chẳng hạn như nghiên cứu vai trò của men vi sinh (probiotics) hoặc điều hòa miễn dịch để kiểm soát màng sinh học trong ống dẫn sữa [6], [4].
Tóm lại, chưa có bằng chứng khoa học nào trong các dữ liệu y sinh học hiện tại ủng hộ việc dùng quả sâu đông (lộ lộ thông) để thông tắc tia sữa. Khi gặp tình trạng bầu ngực căng cứng, đau nhói hoặc kèm sốt, sản phụ nên ưu tiên làm trống sữa đúng cách, nghỉ ngơi giảm căng thẳng và sớm thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán, điều trị an toàn.
