Nhiều người Việt vẫn giữ thói quen thưởng thức món tiết canh heo tươi sống trong các dịp liên hoan hay lễ Tết vì tin rằng món ăn này mát và bổ dưỡng. Không ít người cho rằng chỉ cần chọn lợn khỏe mạnh hoặc tự nuôi tại nhà thì món tiết sống sẽ hoàn toàn an toàn. Tuy nhiên, đằng sau bát tiết canh đỏ tươi lại tiềm ẩn hiểm họa mang tên liên cầu lợn (Streptococcus suis), tác nhân có thể âm thầm xâm nhập và tàn phá hệ thần kinh trung ương chỉ trong thời gian rất ngắn.
Việc ăn tiết canh hoặc thịt lợn chưa nấu chín có thể đưa trực tiếp vi khuẩn liên cầu lợn vào đường tiêu hóa, từ đó vi khuẩn xâm nhập vào tuần hoàn máu và vượt qua hàng rào máu não để gây viêm màng não mủ cùng sốc nhiễm khuẩn nguy kịch. Đây là căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm lây truyền từ động vật sang người, có diễn tiến vô cùng nhanh chóng và để lại nhiều di chứng nặng nề [1].
Con đường vi khuẩn xâm nhập và tấn công màng não
Streptococcus suis là loại vi khuẩn cư trú tự nhiên chủ yếu ở đường hô hấp trên của loài lợn [1]. Khi con người tiêu thụ các món ăn sống như tiết canh hoặc thịt tái, vi khuẩn có thể xâm nhập trực tiếp qua niêm mạc đường tiêu hóa hoặc các vết trợt xước li ti trong khoang miệng. Ngoài ra, vi khuẩn cũng có thể xâm nhập qua các vết thương hở trên da khi người dân tiếp xúc trực tiếp với lợn hoặc xử lý thịt lợn sống [2].
Sau khi vượt qua hàng rào biểu mô ban đầu, liên cầu lợn sẽ nhanh chóng tiến vào hệ tuần hoàn máu và nhân lên. Tại đây, vi khuẩn kích hoạt phản ứng viêm toàn thân dữ dội, dẫn tới tình trạng nhiễm khuẩn huyết nguy hiểm [1]. Trong nhiều trường hợp, sự giải phóng ồ ạt của các chất trung gian gây viêm làm giãn mạch nghiêm trọng, khiến huyết áp tụt dốc không phanh và đẩy bệnh nhân vào trạng thái sốc nhiễm khuẩn [2].
Mục tiêu tiếp theo của liên cầu lợn là hệ thần kinh trung ương. Theo dòng máu, vi khuẩn di chuyển đến các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng não bộ và tìm cách phá vỡ hàng rào máu não. Khi đã xâm nhập thành công vào dịch não tủy, vi khuẩn nhân lên nhanh chóng trong khoang dưới nhện và kích hoạt phản ứng viêm mủ dữ dội [3]. Phản ứng viêm này thường đặc trưng bởi sự tập trung dày đặc của bạch cầu trung tính trong dịch não tủy [3]. Sự tích tụ của dịch rỉ viêm và vi khuẩn làm tăng áp lực nội sọ, gây phù não lan tỏa và dẫn đến tình trạng hôn mê sâu [4].
Bằng chứng khoa học: Những ca bệnh thực tế nói lên điều gì?
Các nghiên cứu lâm sàng trên thế giới đã ghi nhận rất nhiều báo cáo cụ thể về mức độ tàn phá của loại vi khuẩn này trên cơ thể người.
Một báo cáo tại Lithuania vào năm 2024 đã mô tả trường hợp đầu tiên nhiễm liên cầu lợn xâm lấn ở một nam bệnh nhân 51 tuổi có tiền sử lạm dụng rượu [2]. Bệnh nhân nhập viện cấp cứu trong tình trạng co giật toàn thể cơn lớn, sau đó nhanh chóng rơi vào kích động, tụt huyết áp và mất tri giác với điểm hôn mê Glasgow giảm xuống còn 8 điểm [2]. Các xét nghiệm máu và phân tích dịch não tủy cho thấy tình trạng viêm màng não do vi khuẩn, và kết quả cấy máu cùng cấy dịch não tủy đều phân lập được Streptococcus suis [2]. Dù được cứu sống nhờ kháng sinh nhạy cảm, bệnh nhân sau đó vẫn phải gánh chịu di chứng suy giảm nhận thức [2].
Tại Romania, một nghiên cứu tổng kết dữ liệu từ năm 2001 đến năm 2024 tại một bệnh viện tuyến cuối ở Bucharest đã ghi nhận 8 bệnh nhân nhiễm Streptococcus suis xâm lấn [5]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân là 53,3 tuổi, với tỷ lệ nam giới áp đảo nữ giới là 3 trên 1 [5]. Trong số này, có 7 trường hợp ban đầu được chẩn đoán viêm màng não và 1 trường hợp viêm nội tâm mạc, đồng thời ghi nhận thêm một ca viêm nội tâm mạc thứ phát trong nhóm viêm màng não [5]. Vi khuẩn được phân lập từ dịch não tủy ở 6 trường hợp và cấy máu ở 2 trường hợp [5]. Dù không có ca tử vong, nhưng một nửa số bệnh nhân đã phải chịu các di chứng thần kinh nặng nề sau viêm màng não, chủ yếu là mất thính lực [5].
Tại châu Á, một nghiên cứu tại Trung Quốc năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu phân tích gộp cho thấy có 395 trong tổng số 648 bệnh nhân (tương đương 61%) có tiền sử tiếp xúc với lợn hoặc thịt lợn [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng ở các bệnh nhân viêm màng não do Streptococcus suis, vi khuẩn được phân lập từ dịch não tủy ở 66,7% trường hợp, từ máu ở 50% trường hợp và đồng thời xuất hiện ở cả máu lẫn dịch não tủy trong 25% trường hợp [1]. Lịch sử y văn thế giới ghi nhận ca nhiễm liên cầu lợn đầu tiên ở người được phát hiện tại Đan Mạch vào năm 1968 [1]. Trước đó, căn bệnh này lần đầu được ghi nhận vào năm 1954 sau một đợt bùng phát viêm màng não, nhiễm trùng huyết và viêm khớp ở lợn con [6].
Tại Indonesia, một báo cáo năm 2019 ghi nhận một bệnh nhân nam 50 tuổi tại tỉnh Bali bị viêm màng não chỉ hai ngày sau khi ăn sản phẩm thịt lợn sống tự làm tại nhà [6]. Ca bệnh này ban đầu bị hệ thống máy định danh tự động nhầm lẫn với vi khuẩn Streptococcus mitis với độ tin cậy 99%, nhưng sau đó kỹ thuật PCR chuyên biệt đã khẳng định chính xác sự hiện diện của Streptococcus suis [6]. Báo cáo cũng nhắc lại hai đợt bùng phát liên cầu lợn quy mô lớn ở người tại Trung Quốc từng làm hơn 200 người mắc bệnh với tỷ lệ tử vong lên tới gần 20% [6].
Tại Tây Ban Nha, một báo cáo lâm sàng đã miêu tả trường hợp một người đàn ông 51 tuổi làm nghề quay lợn sữa nhập viện trong tình trạng hôn mê sâu với thang điểm Glasgow chỉ còn 7 điểm [4]. Bệnh nhân ban đầu có các triệu chứng như sốt, đau đầu và đau mỏi cơ toàn thân, sau đó kết quả chụp cắt lớp vi tính sọ não phát hiện tình trạng phù não lan tỏa [4]. Dù đã được điều trị kháng sinh cấp cứu sau khi xác định viêm màng não mủ qua xét nghiệm dịch não tủy, bệnh nhân vẫn có diễn tiến bệnh cực kỳ nhanh chóng và không qua khỏi [4].
Bên cạnh các ca nhiễm điển hình, vi khuẩn này còn có thể tấn công cả những người suy giảm miễn dịch nghiêm trọng. Một báo cáo năm 2021 đã ghi nhận ca bệnh viêm màng não do liên cầu lợn cùng lúc với nấm cryptococcus trên một bệnh nhân nhiễm HIV có số lượng tế bào CD4 thấp [3]. Xét nghiệm dịch não tủy và máu nuôi cấy thông thường đều cho kết quả âm tính, nhưng phương pháp giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) đã giúp phát hiện chính xác liên cầu lợn [3].
Di chứng thần kinh nặng nề sau cơn thập tử nhất sinh
Viêm màng não mủ do liên cầu lợn là một trong những bệnh lý nhiễm trùng có tốc độ tàn phá hệ thần kinh rất khủng khiếp. Dù tỷ lệ tử vong có thể giảm nhờ các loại kháng sinh nhạy cảm, người bệnh vẫn phải đối mặt với nguy cơ mang tật suốt đời [7].
Một trong những di chứng phổ biến và điển hình nhất sau khi khỏi viêm màng não do liên cầu lợn là điếc vĩnh viễn hoặc giảm thính lực [1]. Độc tố và phản ứng viêm của vi khuẩn gây tổn thương không thể hồi phục ở ốc tai và dây thần kinh sọ số VIII [6]. Trong nghiên cứu tại Romania, có tới một nửa số bệnh nhân hồi phục sau viêm màng não phải chịu đựng di chứng nặng nề này [5]. Một báo cáo ca bệnh năm 2024 cũng ghi nhận một bệnh nhân nam sau khi được điều trị nhạy cảm với kháng sinh vẫn bị di chứng giảm thính lực nhẹ [7].
Ngoài tổn thương thính giác, vi khuẩn còn gây ra các rối loạn tiền đình và thất điều vận động, khiến người bệnh mất khả năng giữ thăng bằng và đi đứng loạng choạng [7]. Một số bệnh nhân còn phải gánh chịu di chứng suy giảm nhận thức kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến trí nhớ và sinh hoạt thường ngày [2]. Bên cạnh hệ thần kinh, liên cầu lợn còn có thể tấn công vào tim gây viêm nội tâm mạc, tấn công vào khớp gây viêm khớp hoặc gây viêm mủ nội nhãn làm suy giảm thị lực nghiêm trọng [1].
Hiểu lầm tai hại về món tiết canh và lợn sạch
Nhiều người dân hiện nay vẫn có niềm tin mù quáng rằng chỉ những con lợn ốm yếu hoặc lợn nuôi công nghiệp mới chứa vi khuẩn gây bệnh. Họ tin rằng lợn mán, lợn cắp nách hoặc lợn tự nuôi thả rông là lợn sạch nên có thể thoải mái ăn tiết canh. Đây là một quan niệm hoàn toàn sai lầm và vô cùng nguy hiểm.
Một nghiên cứu di truyền học công bố năm 2020 tại Nhật Bản đã chứng minh rằng một tỷ lệ lớn lợn trưởng thành khỏe mạnh thực chất lại là những cá thể mang vi khuẩn Streptococcus suis không triệu chứng [8]. Các nhà khoa học đã phân lập thành công hai chủng vi khuẩn này từ hạch hạnh nhân (amidan) của những con lợn hoàn toàn khỏe mạnh tại một trung tâm kiểm định thịt ở Okinawa [8]. Điều này khẳng định rằng bề ngoài khỏe mạnh của con lợn không hề đồng nghĩa với việc thịt và máu của chúng không chứa mầm bệnh. Khi lợn bị chọc tiết, vi khuẩn từ vùng hầu họng có thể dễ dàng xâm nhập vào dòng máu chảy ra.
Một hiểu lầm phổ biến khác là việc uống rượu mạnh hoặc vắt nhiều chanh vào bát tiết canh có thể tiêu diệt được vi khuẩn. Rượu và axit citric từ chanh hoàn toàn không đủ nồng độ và thời gian tiếp xúc để tiêu diệt liên cầu lợn ẩn sâu trong khối máu đông. Ngoài ra, việc nghĩ rằng chỉ người giết mổ lợn mới có nguy cơ nhiễm bệnh cũng không chính xác. Thực tế đã ghi nhận những ca bệnh viêm màng não và nhiễm trùng huyết nguy kịch ở phụ nữ trung niên hoàn toàn không có tiền sử tiếp xúc với lợn sống hay chế biến thịt lợn chưa nấu chín [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Bất kỳ ai cũng có thể bị vi khuẩn liên cầu lợn tấn công nếu ăn phải thực phẩm nhiễm khuẩn, nhưng một số nhóm người có nguy cơ mắc bệnh cao hơn hoặc dễ rơi vào diễn tiến nguy kịch.
Nhóm đối tượng có nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp bao gồm người chăn nuôi lợn, thợ giết mổ tại các lò mổ, người vận chuyển và tiểu thương buôn bán thịt lợn tươi sống tại các chợ [8]. Những người đầu bếp, người làm nghề quay lợn hoặc trực tiếp sơ chế thịt lợn tươi sống cũng thuộc nhóm có nguy cơ rất cao bị lây nhiễm qua các vết xước trên da [4].
Bên cạnh yếu tố nghề nghiệp, những người có thói quen ăn tiết canh, nem chạo sống hoặc thịt lợn tái là nhóm có nguy cơ nhiễm bệnh trực tiếp qua đường tiêu hóa [2]. Những người có thói quen lạm dụng rượu mạn tính thường có hệ miễn dịch suy yếu, khi nhiễm khuẩn rất dễ xuất hiện các cơn co giật và tiến triển suy giảm nhận thức nặng [2]. Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý nền làm suy giảm miễn dịch như nhiễm HIV cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm, dễ bị nhiễm khuẩn cơ hội phối hợp khiến quá trình chẩn đoán và điều trị trở nên vô cùng phức tạp [3].
Giới hạn chẩn đoán và thách thức điều trị
Mặc dù phần lớn các chủng liên cầu lợn phân lập được vẫn còn nhạy cảm với các kháng sinh nhóm beta-lactam như penicillin hay ceftriaxone, nhưng chúng đã cho thấy mức độ kháng thuốc đáng lo ngại đối với các nhóm kháng sinh như macrolid và lincosamid [5]. Do đó, việc tự ý dùng kháng sinh thông thường tại nhà hoàn toàn không mang lại hiệu quả mà còn làm chậm trễ thời gian cấp cứu vàng.
Thách thức lớn nhất trong điều trị căn bệnh này là giai đoạn khởi phát sớm thường không có triệu chứng đặc hiệu [3]. Người bệnh chỉ có các biểu hiện giống cúm hoặc nhiễm trùng thông thường như sốt, đau đầu, buồn nôn, nôn mửa hoặc chóng mặt [3]. Khi các dấu hiệu viêm màng não rõ rệt xuất hiện thì tổn thương thần kinh đã tiến triển nặng.
Hơn nữa, các phương pháp xét nghiệm nuôi cấy truyền thống đôi khi gặp khó khăn và dễ gây nhầm lẫn liên cầu lợn với các loài liên cầu khuẩn khác như Streptococcus mitis, dẫn tới việc chẩn đoán dưới mức thực tế nếu không có các kỹ thuật xác nhận chuyên sâu như sinh học phân tử PCR [6]. Các xét nghiệm nuôi cấy thông thường cũng có thể cho kết quả âm tính giả trong một số trường hợp phức tạp, đòi hỏi phải can thiệp bằng các kỹ thuật cao cấp hơn [3].
Áp dụng thực tế để bảo vệ bản thân và gia đình
Để ngăn chặn hoàn toàn nguy cơ vi khuẩn liên cầu lợn tấn công não bộ, biện pháp quan trọng và triệt để nhất là loại bỏ thói quen ăn tiết canh dưới mọi hình thức, kể cả tiết canh lợn, tiết canh vịt hay tiết canh dê pha máu lợn. Nhiệt độ nấu chín là phương pháp duy nhất đảm bảo tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn có trong thực phẩm.
Khi chế biến thịt lợn trong bữa ăn hàng ngày, cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc vệ sinh an toàn thực phẩm. Sử dụng dao và thớt riêng biệt cho thực phẩm sống và thực phẩm chín để tránh lây nhiễm chéo vi khuẩn. Thịt lợn và các bộ phận nội tạng phải được nấu chín kỹ ở nhiệt độ sôi hoàn toàn trước khi thưởng thức.
Đối với những người phải thường xuyên tiếp xúc với lợn sống hoặc xử lý thịt lợn tươi, việc mang găng tay bảo hộ và ủng là điều bắt buộc. Nếu trên tay hoặc chân có vết trầy xước, vết thương hở thì tuyệt đối không chạm vào thịt lợn sống hoặc chất thải của lợn [2]. Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn mửa, cứng gáy hoặc suy giảm thính lực sau khi ăn thịt lợn hoặc tiếp xúc với lợn, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và cấp cứu kịp thời.
Món tiết canh có thể là sở thích ẩm thực của nhiều người, nhưng cái giá phải trả bằng mạng sống hoặc đôi tai vĩnh viễn không còn nghe thấy là quá đắt. Từ bỏ tiết canh sống và duy trì thói quen ăn chín uống sôi chính là tấm lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh của chính bạn và những người thân yêu.