Vú sữa là loại trái cây nhiệt đới quen thuộc, ngọt mát và được nhiều gia đình ưa chuộng trong bữa ăn hàng ngày. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau thông tin rằng ăn quả vú sữa hoặc dùng vỏ của loại quả này có thể giúp làm lành các vết loét, bảo vệ niêm mạc dạ dày và thay thế thuốc trị viêm loét. Liệu lời đồn này có cơ sở khoa học hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là: Các chiết xuất từ quả vú sữa (đặc biệt là dịch chiết từ vỏ và hạt) đã ghi nhận tiềm năng bảo vệ niêm mạc dạ dày rất rõ rệt trong các mô hình thử nghiệm trên động vật [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở cấp độ phòng thí nghiệm; đây chưa phải là thuốc điều trị và việc ăn quả tươi thông thường không thể thay thế phác đồ y khoa [1].
Cơ chế bảo vệ dạ dày diễn ra như thế nào?
Bệnh viêm loét dạ dày xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công (như axit dịch vị, pepsin, cồn, thuốc giảm đau kháng viêm) và các yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy mucin, lưu lượng máu nuôi niêm mạc, prostaglandin). Để bảo vệ thành dạ dày, cơ thể cần củng cố hàng rào chất nhầy hoặc hạn chế tiết axit dư thừa.
Nghiên cứu trên động vật cho thấy dịch chiết từ các bộ phận của quả vú sữa không làm giảm tiết axit dịch vị, mà hoạt động chủ yếu thông qua việc thúc đẩy cơ chế phòng ngự tự nhiên của niêm mạc [1]. Chúng kích thích dạ dày tiết thêm lớp màng nhầy bao phủ niêm mạc, đồng thời huy động các con đường sinh hóa nội sinh để chống lại các tác nhân gây loét hoại tử [1].
Nghiên cứu phòng thí nghiệm phát hiện điều gì ở cây vú sữa?
Để tìm hiểu khả năng bảo vệ thành dạ dày của loại trái cây này, một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 2019 đã tiến hành đánh giá chi tiết dịch chiết methanol từ vỏ (MEPe), hạt (MESe) và thịt quả (MEPu) của vú sữa (Chrysophyllum cainito L.) trên chuột nhắt trắng [1]. Nhóm nghiên cứu đã tạo ra các mô hình viêm loét cấp tính bằng hỗn dịch cồn pha axit (ethanol/HCl) và thuốc giảm đau chống viêm indomethacin [1].
Kết quả cho thấy, liều đường uống tối thiểu có tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày chống lại tổn thương do cồn/axit của chiết xuất vỏ và hạt đều là 3 mg/kg, trong khi dịch chiết thịt quả cần liều 10 mg/kg [1]. Khi tiêm qua đường màng bụng, hiệu quả bảo vệ cũng được ghi nhận ở mức liều rất thấp: 0,3 mg/kg đối với chiết xuất vỏ và hạt, 1 mg/kg đối với chiết xuất thịt quả [1].
Đáng chú ý, tất cả các loại chiết xuất từ vỏ, hạt và thịt quả vú sữa đều làm tăng bài tiết mucin (thành phần chính của lớp nhầy bảo vệ thành dạ dày) với các tỷ lệ lần lượt là 176%, 198% và 193% [1].
Trong thử nghiệm gây loét dạ dày bằng thuốc kháng viêm indomethacin, chiết xuất vỏ quả (ở liều uống 3 mg/kg) giúp giảm tổn thương loét tới 78% [1]. Chiết xuất hạt (liều 3 mg/kg) giúp giảm 70%, còn chiết xuất thịt quả (liều 10 mg/kg) giảm 50% mức độ tổn thương loét ở chuột [1].
Về mặt cơ chế chuyên sâu, các nhà khoa học nhận thấy tác dụng bảo vệ niêm mạc của chiết xuất vỏ quả vú sữa bị suy giảm khi chuột được tiêm trước các chất ức chế thụ thể hoặc phong tỏa hóa học như N-ethylmaleimide (NEM, chất chelat hóa nhóm sulfhydryl, liều 10 mg/kg), glibenclamide (chất ức chế kênh kali, liều 10 mg/kg), yohimbine (chất đối vận thụ thể alpha-adrenergic, liều 10 mg/kg) và indomethacin (chất ức chế cyclooxygenase, liều 10 mg/kg) [1].
Đối với chiết xuất hạt, tác dụng bảo vệ bị sụt giảm khi can thiệp bằng NEM, glibenclamide, L-NAME (chất ức chế tổng hợp nitric oxide, liều 70 mg/kg) và yohimbine; còn chiết xuất thịt quả bị giảm hiệu lực ở chuột có dùng trước NEM và L-NAME [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng các dịch chiết này không làm giảm lượng axit dạ dày tiết ra [1].
Đặc biệt, nghiên cứu cũng thử nghiệm chế phẩm dạng thực phẩm: chuột được bổ sung bột làm từ quả vú sữa ở tỷ lệ 10% trong vòng 7 ngày đã thể hiện tiềm năng bảo vệ dạ dày rõ rệt, trong khi việc uống nước ép tươi từ quả lại không đem lại tác dụng này [1].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích và những giới hạn quan trọng
Nghiên cứu trên khẳng định tiềm năng lớn của các hợp chất tự nhiên trong quả vú sữa như một dạng thực phẩm chức năng hỗ trợ củng cố hàng rào chất nhầy niêm mạc [1]. Vỏ quả vú sữa cho thấy nồng độ hoạt tính cao hơn hẳn so với thịt quả, giúp giảm tới 78% diện tích vết loét do thuốc giảm đau gây ra trên mô hình động vật gặm nhấm [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các dữ liệu hiện nay là toàn bộ thử nghiệm mới chỉ thực hiện trên chuột nhắt trắng với các hóa chất chiết xuất dung môi methanol công nghiệp [1]. Dịch chiết tinh chế hoàn toàn khác với việc ăn quả tươi hoặc tự đun nấu vỏ quả tại nhà. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác định liều lượng an toàn, sinh khả dụng thực tế cũng như hiệu quả điều trị bệnh viêm loét dạ dày của quả vú sữa. Do đó, người bệnh không thể coi đây là biện pháp chữa trị thay cho y học chính thống.
Những hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ bị đau dạ dày thì chỉ cần uống nước ép vú sữa hoặc ăn nhiều thịt quả ngọt là sẽ êm bụng. Thực tế thử nghiệm năm 2019 cho thấy nước ép vú sữa tươi không thể hiện tác dụng bảo vệ dạ dày trên mô hình thí nghiệm, mà chỉ có chế phẩm dạng bột quả bổ sung liên tục 7 ngày mới cho thấy hiệu quả [1].
Một sai lầm nguy hiểm khác là tin vào các mẹo dân gian truyền miệng rồi tự ý cạo vỏ vú sữa đem sắc uống để chữa bệnh. Vỏ quả vú sữa tự nhiên có chứa nhiều chất chát (tannin), mủ nhựa và có thể dính tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất bảo quản. Việc tự chế dịch chiết thô tại nhà mà không qua kiểm định độc tính có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, ngộ độc hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng viêm loét.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang mắc bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, đang có triệu chứng xuất huyết tiêu hóa hoặc nhiễm khuẩn Helicobacter pylori không được tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng quả hay vỏ vú sữa. Bất kỳ sự trì hoãn điều trị y tế nào cũng có thể dẫn đến thủng dạ dày hoặc chảy máu nghiêm trọng.
Người có cơ địa nhạy cảm, người dễ bị dị ứng mủ thực vật cũng cần cẩn thận khi tiếp xúc với phần nhựa dính sát vỏ quả. Bệnh nhân tiểu đường cần chú ý kiểm soát lượng thịt quả vú sữa tiêu thụ vì quả chín chứa hàm lượng đường tự nhiên đáng kể, có thể ảnh hưởng đến chỉ số đường huyết nếu ăn quá mức. Trước khi áp dụng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung dạng chiết xuất nào, người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Trong chế độ ăn uống thông thường, bạn hoàn toàn có thể thưởng thức vú sữa như một loại trái cây tươi ngon miệng, bổ sung nước và dinh dưỡng lành mạnh cho cơ thể. Để sử dụng an toàn và giữ trọn giá trị dinh dưỡng, nên chọn những quả chín tự nhiên, vỏ sáng bóng, không bị thâm dập hay sâu bệnh.
Khi ăn, chỉ nên dùng thìa nạo phần thịt quả mềm và ngọt bên trong. Cần tránh cạo quá sát lớp vỏ màu tím hoặc xanh vì đây là nơi tập trung nhiều mủ nhựa dính và vị chát, có thể gây cảm giác cồn cào hoặc khó tiêu cho người có hệ tiêu hóa yếu. Không nên ăn vú sữa khi đang quá đói, và tuyệt đối không tự ý nhai hạt hay đun sắc vỏ quả để làm thuốc uống theo các thông tin chưa kiểm chứng.
Nghiên cứu về khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày của quả vú sữa mang lại nhiều triển vọng thú vị cho ngành dược liệu và thực phẩm chức năng trong tương lai [1]. Dù vậy, ở thời điểm hiện tại, loại quả này nên được nhìn nhận đúng mực như một món ăn tráng miệng bổ dưỡng hơn là một phương thuốc chữa bệnh dạ dày. Để duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh, điều cốt lõi vẫn là ăn uống điều độ, tránh lạm dụng rượu bia, hạn chế căng thẳng và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên môn khi có bệnh lý.
