Dạo bước dọc bờ biển nhiệt đới, nhiều người thường bắt gặp những thảm dây leo xanh mướt bò lan trên cát biển, nở hoa tím biếc hình chuông trông rất giống rau muống ăn hàng ngày. Sự tương đồng về hình dáng khiến không ít người tự hỏi liệu đây có phải là một loại rau dại ăn được, hay có thể hái về luộc hoặc xào như rau muống đồng thông thường.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ khoa học là: Tuyệt đối không ăn rau muống biển thay cho rau muống đồng. Mặc dù cùng thuộc chi thực vật Ipomoea, muống biển (Ipomoea pes-caprae) là cây thuốc mọc hoang dại mang dược tính mạnh, tích tụ muối khoáng và kim loại nặng nguy hiểm, không phải loài rau ăn dân dã như muống đồng [1], [2], [3].
Rau muống biển khác rau muống đồng như thế nào?
Rau muống đồng thông thường là cây rau nước ngọt hoặc đất ẩm, thân rỗng xốp, mềm, vị ngọt nhạt, được thuần hóa từ lâu đời để làm nguồn cung cấp chất xơ, vitamin lành tính cho bữa ăn hàng ngày. Cây phát triển nhanh ở mương rãnh, ruộng bùn, ao hồ nước ngọt và hoàn toàn an toàn khi nấu chín.
Ngược lại, muống biển (tên khoa học Ipomoea pes-caprae, thuộc họ Bìm bìm Convolvulaceae) là loài thực vật chịu mặn đặc trưng [1]. Cây thường phân bố ở các vùng bờ biển nhiệt đới và cận nhiệt đới tại châu Á, châu Mỹ, châu Phi và châu Úc [1]. Thân dây leo của chúng bò dài trên cát, lá dày xốp mọng nước hình móng chân dê, hoa màu tím hồng [1], [3].
Tại nhiều vùng duyên hải, rau muống biển giữ vai trò sinh thái quan trọng là cố định các cồn cát ven biển, chống xói mòn đất trước bão gió [1]. Về mặt sử dụng, muống biển chỉ được thu hái làm thảo dược bôi ngoài hoặc bào chế thuốc trong y học dân gian, hoàn toàn không được phân loại làm thực phẩm dinh dưỡng thường nhật [1].
Nguy cơ tích tụ độc chất và muối khoáng cao
Lý do quan trọng nhất khiến muống biển không thể đưa lên bàn ăn nằm ở đặc tính sinh học tích lũy ion và hấp thụ kim loại nặng từ môi trường sống cồn cát [2], [3].
Theo một nghiên cứu công bố năm 2018 về cơ chế chịu mặn, lá và thân rau muống biển tích tụ lượng ion natri (Na+) rất cao để thích nghi với môi trường sống nồng độ muối lớn từ nước biển [3]. Nồng độ ion natri trong các mô của cây thu thập tại các bãi biển dao động từ 1 đến 16 mg/g trọng lượng khô, cao hơn rất nhiều so với các loài cây thông thường [3]. Bộ phận trên mặt đất (đặc biệt là lá) chứa phần lớn lượng muối mà rễ hấp thụ từ biển [3]. Việc ăn loại lá này đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể lượng muối khoáng quá mức.
Nguy hiểm hơn, rau muống biển có khả năng siêu hấp phụ các kim loại nặng và độc chất kim loại từ đất cát xung quanh [2]. Nghiên cứu năm 2015 tại Thái Lan trên các vùng biển từng chịu tác động của sóng thần cho thấy cây có hệ số tích tụ sinh học (BAF) rất lớn [2]. Mẫu cây kiểm nghiệm phát hiện hàm lượng cao các nguyên tố độc hại như chì (Pb), kẽm (Zn), asen (As), selen (Se), crom (Cr) và niken (Ni) [2].
Nghiên cứu chỉ ra rằng hoa muống biển chứa lượng kim loại nặng cao nhất, tiếp theo là lá và thân cây [2]. Các kim loại độc hại này sau khi được rễ hút sẽ dịch chuyển trực tiếp đến các bộ phận trên mặt đất [2]. Nếu thu hái để ăn, người dùng phải đối mặt với nguy cơ tích lũy độc chất kim loại nặng mãn tính gây tổn thương gan, thận và hệ tiêu hóa [2].
Dược tính mạnh: Cây thuốc, không phải cây rau
Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc kim loại, muống biển mang dược tính kháng viêm, giảm đau và chuyển hóa rất mạnh do chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp [1], [4].
Phân tích hóa thực vật cho thấy muống biển chứa alkaloid, glycoside, steroid, terpenoid và flavonoid [1], [4]. Những hợp chất này giải thích cho các hoạt tính điều trị của cây trong y học dân gian, chữa từ viêm nhiễm, đau đớn, bệnh tiêu hóa cho đến huyết áp cao [1]. Người bản địa tại Úc từ xưa đã dùng lá hơ nóng đắp lên vết thương, vết loét nhiễm trùng, cũng như vết đốt của cá độc, cá đuối và côn trùng [1].
Năm 2000, một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột đã chứng minh chiết xuất methanol từ phần thân lá muống biển có tác dụng giảm đau rõ rệt ở cả cơn đau do thần kinh lẫn cơn đau do viêm [4]. Liều ức chế 50% cơn đau (ID50) của chiết xuất này đạt 33,8 mg/kg trong thử nghiệm quặn đau và lần lượt là 37,7 mg/kg (pha 1) và 12,5 mg/kg (pha 2) trong thử nghiệm formalin [4]. Một loài thực vật có tác dụng ức chế thần kinh và giảm đau mạnh như vậy nếu ăn tùy tiện với lượng nhiều của một món rau sẽ tiềm ẩn rủi ro xáo trộn tiêu hóa và ức chế thần kinh trung ương.
Các nghiên cứu nói gì về tiềm năng y học của muống biển?
Khoa học hiện đại không phủ nhận giá trị của rau muống biển, nhưng chỉ nhìn nhận nó dưới góc độ dược phẩm hoặc mỹ phẩm chiết xuất, không phải nguồn rau ăn [1], [5].
Một nghiên cứu năm 2022 đã bào chế gel bôi ngoài da chứa chiết xuất giàu hợp chất phenolic từ lá muống biển [5]. Phân tích khối phổ cho thấy có 18 hợp chất phenolic, nổi bật là axit chlorogenic (0,92 microg/g), axit neochlorogenic (6,07 microg/g) và axit isochlorogenic (0,80 microg/g) [5]. Khi bôi ngoài da trên chuột, gel này an toàn, không kích ứng da, ức chế phù nề bàn chân và đẩy nhanh tốc độ lành vết thương so với nhóm giả dược [5]. Đặc biệt, gel phối hợp với huyết thanh kháng nọc đã giảm phù nề do nọc rắn Bothrops erythromelas hiệu quả hơn dùng kháng nọc đơn độc [5].
Trong nghiên cứu năm 2022 trên nguyên bào sợi da người (tế bào CCD-986sk), chiết xuất ethanol của muống biển (mẫu IPC70) chứa các hợp chất như axit chlorogenic (7,53 mg/g), axit ferulic (6,646 mg/g), axit 3,5-di-caffeoylquinic (54,19 mg/g) và quercetin (1,072 mg/g) [6]. Chiết xuất này thể hiện khả năng ức chế gốc tự do DPPH và ABTS với giá trị IC50 lần lượt là 0,342 mg/mL và 0,259 mg/mL, cùng khả năng ức chế men collagenase [6]. Năm 2005, các nhà khoa học cũng phân lập được các este của axit quinic từ loài cây này có hoạt tính ức chế enzyme phá hủy collagen mà hầu như không gây độc tế bào [7].
Nghiên cứu năm 2023 còn xác định 23 hợp chất trong dịch chiết nước của muống biển và tìm thấy 12 thành phần hấp thu vào huyết tương chuột cống, cho thấy cơ chế tiềm năng trong điều hòa miễn dịch, phản ứng viêm đối với bệnh viêm khớp dạng thấp [8].
Dù vậy, các nghiên cứu này đều thực hiện trên chiết xuất phân đoạn trong ống nghiệm, mô hình tế bào hoặc trên động vật (chuột) [5], [6], [4], [8]. Chúng hoàn toàn không chứng minh việc hái rau muống biển tươi nấu ăn tại nhà là an toàn hay mang lại lợi ích cho con người.
Những hiểu lầm phổ biến khi thấy muống biển
Nhiều người đi biển thấy rau xanh non mọc bạt ngàn thì lầm tưởng rằng "cứ rau thuộc chi muống là luộc ăn được". Đây là sự ngộ nhận nguy hiểm vì các loài cùng họ thực vật có thể chứa lượng hợp chất thứ cấp và cơ chế chuyển hóa hoàn toàn khác biệt [1], [3].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng "muống biển là cây thuốc trị nhức mỏi, viêm khớp nên ăn vào sẽ bổ xương khớp". Dù y học cổ truyền Trung Quốc và kinh nghiệm dân gian có dùng cây để hỗ trợ đau nhức hay viêm khớp dạng thấp [1], [8], nhưng việc sử dụng dược liệu luôn đòi hỏi quy trình chiết tách, định lượng và chỉ định cẩn trọng. Dược liệu thô tự nhiên chứa alkaloid, tạp chất và kim loại nặng không thể tự ý chế biến thành thức ăn thường ngày [1], [2].
Ai cần thận trọng tuyệt đối với loại cây này?
Tuyệt đối không khuyến khích bất kỳ ai thu hái rau muống biển ven bờ để tự chế biến món ăn gia đình. Đặc biệt, các nhóm sau cần cảnh giác cao độ:
Những người có bệnh lý nền về thận, huyết áp cao hoặc bệnh gan tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc hay ăn lá muống biển dại. Hàm lượng ion natri tích tụ cao cùng nguy cơ ô nhiễm chì, asen, niken có thể gây quá tải cho chức năng lọc của thận và thải độc của gan [2], [3].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn nào trên phụ nữ có thai và trẻ nhỏ; các bằng chứng thực nghiệm hiện có chỉ mới thử nghiệm trên động vật gặm nhấm hoặc dòng tế bào nuôi cấy [5], [6], [4], [8]. Việc tiếp xúc với thảo dược có tính giảm đau, kháng viêm mạnh và kim loại nặng có thể đe dọa sự phát triển của thai nhi.
Lời khuyên thực tế và kết luận
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân chỉ nên sử dụng rau muống đồng, rau muống nước được trồng và canh tác an toàn theo đúng tiêu chuẩn thực phẩm cho bữa ăn hàng ngày. Hãy để rau muống biển thực hiện đúng vai trò giữ đất, chắn cát của tự nhiên và phát triển tiềm năng trong các chế phẩm bôi ngoài da đã qua kiểm định y tế [1], [5].
Khi đi dã ngoại hoặc tắm biển, tuyệt đối không hái ngọn muống biển dại về luộc, xào hay nấu canh. Nếu có các vết thương, viêm da hoặc bệnh khớp, người dân cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị chuyên khoa, không tự ý đắp hay sắc uống các loại lá muống biển mọc hoang dại [1], [2].