Sau khi sinh nở, nỗi lo thiếu sữa hoặc mất sữa luôn là áp lực đè nặng lên tâm lý của nhiều sản phụ. Trong dân gian, rau ngót (tên khoa học là Sauropus androgynus) từ lâu đã được truyền tai nhau như một "thần dược" giúp gọi sữa về nhanh và nhiều. Tuy nhiên, liệu loại rau quen thuộc này có thực sự kích thích hai hormone tiết sữa quan trọng là prolactin và oxytocin ở người mẹ như lời đồn đại?
Câu trả lời ngắn gọn là: Các bằng chứng khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận tác dụng kích thích biểu hiện gen prolactin và oxytocin của rau ngót trên mô hình động vật thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng độc lập chứng minh hiệu quả đơn lẻ này trên người. Việc sử dụng rau ngót trong bữa ăn sau sinh có thể mang lại giá trị dinh dưỡng, nhưng không thể xem đây là giải pháp thay thế cho các can thiệp y khoa hay cơ chế bú mớm tự nhiên.
Vai trò của prolactin và oxytocin trong cơ chế tiết sữa
Quá trình tiết sữa của phụ nữ trải qua hai giai đoạn sinh lý chính [1]. Giai đoạn khởi đầu sự biệt hóa diễn ra từ tuần thứ 15 đến 20 của thai kỳ, khi tuyến vú phát triển khả năng tổng hợp sữa non dưới sự chi phối của progesterone và prolactin [1]. Giai đoạn kích hoạt bài tiết thực sự bắt đầu trong khoảng 24 đến 72 giờ sau khi sinh con và sổ nhau thai [1]. Lúc này, nồng độ progesterone tụt giảm nhanh chóng, mở đường cho prolactin và oxytocin tăng cao để thúc đẩy việc sản xuất và phóng thích sữa [1].
Prolactin đảm nhiệm vai trò kích thích hoạt động chế tiết của các tế bào nang sữa, đưa sữa vào các ống dẫn nhỏ [1]. Ngược lại, oxytocin đóng vai trò co bóp các tế bào cơ biểu mô quanh nang sữa để tống xuất sữa ra ngoài, phản xạ này phụ thuộc mật thiết vào động tác bú mút của trẻ hoặc kích thích ở đầu vú [1]. Căng thẳng, lo âu sau sinh có thể ức chế sự tiết oxytocin, dẫn đến hiện tượng giảm phản xạ tống sữa dù tuyến vú vẫn sản xuất [2].
Bằng chứng khoa học về tác động của rau ngót lên hormone tiết sữa
Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian của người dân Indonesia trong việc dùng rau ngót làm tăng sữa mẹ, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên động vật [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2010 thực hiện trên 24 con chuột nhắt trắng nuôi con chủng BALB/C trong vòng 12 ngày [3]. Các con chuột được chia thành nhóm ăn chế độ có chiết xuất lá rau ngót non, nhóm ăn lá rau ngót già và nhóm đối chứng không bổ sung chiết xuất [3]. Kỹ thuật qRT-PCR được dùng để đo lường mức độ biểu hiện gen mã hóa prolactin và oxytocin trong não chuột mẹ [3].
Kết quả cho thấy, việc bổ sung chiết xuất lá rau ngót non làm tăng biểu hiện gen prolactin lên 9,04 lần và gen oxytocin lên 2,25 lần so với nhóm đối chứng [3]. Đáng chú ý, chiết xuất từ lá rau ngót già làm tăng biểu hiện của hai gen này mạnh mẽ hơn, lần lượt gấp 15,75 lần đối với prolactin và 25,77 lần đối với oxytocin [3]. Các tác giả ghi nhận hàm lượng hoạt chất papaverine chỉ được tìm thấy ở lá rau ngót già với nồng độ 0,38 ± 0,04 mcg/ml, được dự đoán có mối tương quan trực tiếp với sự gia tăng mạnh mẽ của các hormone này [3].
Năm 2024, một nghiên cứu khác xem xét tác động của dịch chiết phối hợp giữa rau ngót, chùm ngây (Moringa oleifera) và lá húng chanh (Coleus amboinicus) trên 24 con chuột cống Sprague-Dawley sau sinh [4]. Chuột được chia thành các nhóm dùng liều 37,5 mg/kg, 75 mg/kg, 150 mg/kg và nhóm đối chứng trong 20 ngày [4]. Phân tích hóa mô miễn dịch cho thấy biểu hiện prolactin tại tuyến vú tăng lên có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng liều 37,5 mg/kg [4]. Ở liều 75 mg/kg, sản lượng sữa ghi nhận cao hơn so với nhóm đối chứng, gợi ý tiềm năng kích thích tiết sữa của hỗn hợp thảo mộc chứa rau ngót [4].
Cơ chế tác động: Papaverine và các hợp chất chuyển hóa
Dựa trên các nghiên cứu dược lý thực nghiệm, tác dụng kích thích dòng sữa của rau ngót gắn liền với một số hợp chất chuyển hóa thứ cấp [5]. Đáng chú ý nhất là papaverine, một hoạt chất có khả năng ức chế enzym phosphodiesterase, dẫn đến sự tích lũy chất truyền tin nội bào cAMP [5]. Khi nồng độ cAMP tăng cao, các cơ trơn bao quanh mạch máu sẽ giãn ra [5].
Tác dụng giãn mạch này giúp tăng cường lưu lượng máu tuần hoàn đến mô tuyến vú [5]. Dòng máu lưu thông thuận lợi hơn sẽ hỗ trợ vận chuyển prolactin và oxytocin qua hệ mạch đến các tế bào đích [5]. Ngoài ra, lá rau ngót còn chứa các hợp chất sterol có vai trò như tiền chất hormone giúp tăng sản xuất estrogen, cùng với hàm lượng cao các axit béo, flavonoid và polyphenol [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm trên chuột cho thấy tiềm năng rất lớn của rau ngót trong việc làm tăng biểu hiện gen tạo sữa, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tế lâm sàng ở người vẫn còn rất xa. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng độc lập quy mô lớn nào dùng riêng lẻ chiết xuất rau ngót để đánh giá nồng độ prolactin hoặc oxytocin trong máu của phụ nữ sau sinh.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 tại Indonesia đã đánh giá hiệu quả của bánh quy lợi sữa chứa bài thuốc cổ truyền Galohgor (trong đó có thành phần rau ngót kết hợp nhiều thảo mộc) trên sản phụ [6]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng bánh dinh dưỡng đạt sản lượng sữa trung bình 557,0 ml/ngày, cao hơn so với nhóm dùng bánh thông thường (435,9 ml/ngày) trong tuần thứ hai sau sinh [6]. Đồng thời, nồng độ đường lactose trong sữa mẹ ở nhóm can thiệp cũng cao hơn đáng kể (6,03% so với 5,18%) [6]. Tuy nhiên, vì đây là một công thức đa thảo mộc, nghiên cứu không thể xác định riêng rẽ vai trò đóng góp thực sự của rau ngót là bao nhiêu.
Hơn nữa, nhận thức thiếu sữa ở các bà mẹ là vấn đề phổ biến trên toàn cầu, chiếm tới 35% lý do khiến sản phụ ngừng cho con bú sớm trước 4 tháng [2]. Trên thực tế, sản lượng sữa phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố giải phẫu và hành vi, chẳng hạn như dung tích chứa của bầu ngực (dao động từ 74 đến 382 ml giữa các phụ nữ), tổn thương mô tuyến vú sau phẫu thuật, hay kỹ thuật ngậm bắt khớp vú chưa đúng [2], [7]. Việc chỉ trông cậy vào một loại rau hay thảo mộc để tăng sữa mà bỏ qua các yếu tố sinh lý cốt lõi là điều không thực tế.
Hiểu lầm thường gặp về rau ngót và tiết sữa
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn càng nhiều rau ngót thì sữa càng về tràn trề". Như nghiên cứu năm 2024 trên động vật đã chỉ ra, sản lượng sữa không tăng tiến tính theo thời gian hay liều lượng dùng dịch chiết [4]. Việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại thực phẩm nào cũng có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng.
Một sai lầm khác là đồng nhất kết quả thí nghiệm trên động vật với hiệu quả tức thì trên cơ thể người mẹ. Các dữ liệu về mức tăng vọt nồng độ prolactin gấp 15 lần hay oxytocin gấp 25 lần mới chỉ được ghi nhận trực tiếp trên mô não chuột BALB/C trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt [3]. Người mẹ không nên kỳ vọng rau ngót hoạt động như một loại thuốc điều trị mất sữa thay thế cho hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
Ai nên thận trọng khi dùng rau ngót?
Dù là rau ăn lá thông thường, việc sử dụng rau ngót với lượng lớn hoặc dạng chiết xuất đậm đặc đòi hỏi sự cẩn trọng ở một số nhóm đối tượng. Thành phần papaverine trong rau ngót già có hoạt tính gây giãn mạch và co bóp cơ trơn nhất định [3], [5]. Do đó, phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sinh non hoặc có các vấn đề bất thường về huyết áp nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng nước ép rau ngót đặc.
Đối với các bà mẹ có bệnh lý nền mạn tính, đang sử dụng thuốc điều trị hoặc gặp các biến chứng sau sinh như trầm cảm, rối loạn đông máu, tuyệt đối không tự ý dùng các loại viên uống thực phẩm chức năng hoặc chiết xuất rau ngót liều cao khi chưa có chỉ định y khoa. Bất kỳ sự thay đổi đột ngột nào về thảo dược đưa vào cơ thể cũng có thể tương tác với phác đồ điều trị hiện tại.
Gợi ý áp dụng thực tế cho bữa ăn sau sinh
Đối với người mẹ sau sinh khỏe mạnh bình thường, rau ngót vẫn là một thực phẩm bổ dưỡng, giàu vi chất có thể đưa vào thực đơn gia đình hàng ngày. Thay vì xay uống nước sống tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn vệ sinh thực phẩm, rau ngót nên được nấu chín hoàn toàn. Món canh rau ngót nấu cùng thịt nạc băm, sườn hoặc tôm không chỉ dễ tiêu hóa mà còn cung cấp thêm chất đạm và lượng dịch cần thiết cho cơ thể mẹ tạo sữa.
Để kích thích sữa về dồi dào, điều quan trọng nhất không nằm ở một bát canh rau ngót, mà là duy trì phản xạ tiết prolactin và oxytocin tự nhiên. Người mẹ cần cho trẻ bú sớm, bú đúng khớp ngậm, vắt hoặc hút sữa đều đặn để làm trống tuyến sữa [2], [1]. Đồng thời, mẹ cần giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc, uống đủ nước và ăn uống đa dạng thực phẩm để đảm bảo nền tảng sức khỏe tốt nhất cho cả mẹ và bé.
Tóm lại, rau ngót có cơ sở sinh học tiềm năng trong việc kích thích các hormone tiết sữa prolactin và oxytocin qua các thí nghiệm trên động vật, song vẫn chưa đủ dữ liệu lâm sàng đơn lẻ khẳng định hiệu quả thần kỳ trên cơ thể con người. Sản phụ hoàn toàn có thể sử dụng rau ngót như một món ăn bổ trợ dinh dưỡng, nhưng chìa khóa vàng để duy trì nguồn sữa dồi dào vẫn là chế độ dinh dưỡng cân bằng cùng việc cho con bú đúng cách và thường xuyên.
