Áp lực công việc kéo dài, lịch trình dày đặc và thiếu ngủ thường khiến nhiều người rơi vào trạng thái kiệt sức tinh thần, giảm khả năng tập trung. Để cải thiện tình trạng này, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với hy vọng phục hồi năng lượng trí não nhanh chóng. Trong số đó, Rhodiola rosea (cây rễ vàng) được quảng bá rộng rãi như một giải pháp chống mệt mỏi và giảm stress hiệu quả.

Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy bức tranh đa chiều: Rhodiola có tiềm năng cải thiện sự chú ý, tốc độ phản xạ và giảm triệu chứng kiệt sức ở một số nhóm người chịu căng thẳng [1, 2, 6]. Dù vậy, các nghiên cứu đa số có quy mô vừa và nhỏ, tồn tại nguy cơ sai lệch phương pháp, thậm chí có thử nghiệm ghi nhận kết quả không như kỳ vọng [4, 5].

Cơ chế tác động: Thảo dược adaptogen tác động lên cơ thể thế nào?

Rhodiola rosea là một loại thảo dược thích nghi (adaptogen) có nguồn gốc từ các vùng núi cao và vĩ độ phía bắc, rễ của cây chứa các hoạt chất sinh học gồm flavonoid và glycoside phenolic như salidroside và rosavin [4, 6, 8]. Theo y học cổ truyền, loại cây này từng được dùng ở nhiều vùng châu Âu, châu Á và Nga để tăng cường sức bền, cải thiện sinh lực [1]. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) cũng công nhận việc sử dụng truyền thống của Rhodiola trong hỗ trợ giảm tạm thời các triệu chứng stress mức độ nhẹ và vừa [2].

Về mặt sinh học, các chiết xuất toàn phần của Rhodiola được cho là tương tác với trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) nhằm hạn chế giải phóng glucocorticoid dưới tác động của stress [2]. Bên cạnh đó, nghiên cứu ghi nhận cơ chế kích hoạt protein sốc nhiệt Heat Shock Protein 70 và giảm Nitric Oxide (NO) thông qua việc hạ thấp enzym NO synthase II [2]. Việc giảm nồng độ Nitric Oxide có thể giúp giảm mệt mỏi thể chất và cải thiện độ bền cơ xương khớp [2]. Tại mức độ tế bào thần kinh, chiết xuất này còn được ghi nhận làm tăng tổng khả năng chống oxy hóa trong huyết tương ở người sử dụng [3].

Bằng chứng trên người làm việc ca đêm và sinh viên mùa thi

Một trong những thử nghiệm lâm sàng tiêu biểu được thực hiện bởi nhóm nghiên cứu của Darbinyan trên 56 bác sĩ nam và nữ khỏe mạnh (độ tuổi 24-35) làm việc trong ca trực đêm [4]. Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược và bắt chéo với giai đoạn rửa trôi (wash-out period) [4]. Những người tham gia dùng 170 mg chiết xuất rễ Rhodiola rosea tiêu chuẩn hóa mỗi ngày trong vòng 14 ngày [4].

Các nhà nghiên cứu đánh giá hiệu suất tâm thần thông qua Chỉ số Mệt mỏi (Fatigue Index), phản ánh các chức năng nhận thức phức tạp như tư duy liên tưởng, khả năng chú ý, tốc độ tri giác thị giác - thính giác và trí nhớ ngắn hạn [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng Rhodiola có sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về chỉ số này so với nhóm giả dược [4]. Đáng chú ý, hiệu suất tâm thần đã quay trở về mức ban đầu trong giai đoạn ngưng dùng (rửa trôi), củng cố giả thuyết về tác dụng thực tế của chiết xuất [4].

Một thử nghiệm khác của Spasov và cộng sự trên 40 sinh viên y khoa trong giai đoạn thi cử căng thẳng cho thấy nhóm dùng 50 mg chiết xuất tiêu chuẩn hóa 2 lần mỗi ngày trong 20 ngày có sự cải thiện rõ rệt về thể chất và chức năng thần kinh vận động so với nhóm dùng giả dược [4]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 trên 26 nam sinh viên khỏe mạnh dùng 600 mg chiết xuất Rhodiola/ngày trong 4 tuần cho thấy thuốc giúp rút ngắn thời gian phản ứng đơn giản và phản ứng lựa chọn trong các bài kiểm tra tâm thần vận động, đồng thời gia tăng tỷ lệ phản hồi chính xác [3]. Dù vậy, nghiên cứu này không ghi nhận thay đổi về sức bền thể lực hay nồng độ hormone cortisol trong máu sau vận động [3].

Thử nghiệm điều trị hội chứng mệt mỏi liên quan đến stress

Năm 2009, một thử nghiệm lâm sàng pha III ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược nhóm song song đã đánh giá chiết xuất rễ tiêu chuẩn hóa SHR-5 trên người mắc hội chứng mệt mỏi do căng thẳng theo tiêu chuẩn chẩn đoán của Thụy Điển [5]. Thử nghiệm gồm 60 người (cả nam và nữ, độ tuổi 20-55), được chia ngẫu nhiên dùng 4 viên SHR-5 mỗi ngày (tương đương 576 mg chiết xuất/ngày) hoặc 4 viên giả dược trong 28 ngày [5].

Các chỉ số được theo dõi bao gồm thang đo kiệt sức Pines (Pines' burnout scale), chất lượng sống (SF-36), thang đánh giá trầm cảm MADRS, bài kiểm tra chú ý trên máy tính Conners (CCPT II) và phản ứng cortisol trong nước bọt khi thức dậy [5]. Sau 28 ngày, cả hai nhóm đều có sự cải thiện nhất định (hiệu ứng giả dược) trên thang Pines, SF-36 và MADRS [5]. Tuy nhiên, khi so sánh trực tiếp, nhóm dùng chiết xuất SHR-5 đạt hiệu quả vượt trội rõ rệt so với giả dược ở thang kiệt sức Pines, các chỉ số chú ý của bài kiểm tra CCPT II (giảm lỗi bỏ sót, cải thiện thời gian phản ứng nhất quán) và có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về phản ứng cortisol sau khi thức dậy [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận SHR-5 có tác dụng chống mệt mỏi, tăng cường khả năng tập trung và giảm phản ứng cortisol đối với stress thức dậy mà không gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng nào [5].

Nghiên cứu nhãn mở: Cải thiện triệu chứng stress đời sống

Bên cạnh các nghiên cứu đối chứng giả dược, hiệu quả của Rhodiola còn được kiểm chứng qua các thử nghiệm nhãn mở. Một nghiên cứu đa trung tâm, không ngẫu nhiên, đơn nhánh của Edwards và cộng sự tiến hành trên 101 người trưởng thành có các triệu chứng căng thẳng đời sống thường nhật [1, 7]. Những người tham gia được sử dụng chiết xuất Rhodiola rosea mã WS 1375 với liều 200 mg x 2 lần/ngày trong vòng 4 tuần [1, 7].

Kết quả đánh giá qua 7 bộ công cụ đo lường cho thấy sự cải thiện lâm sàng xuất hiện khá sớm, rõ rệt ngay từ ngày thứ 3 và tiếp tục duy trì sau 1 tuần và 4 tuần điều trị [6]. Các triệu chứng stress, mệt mỏi mạn tính, rối loạn chức năng công việc, đời sống gia đình và tâm trạng đều có bước tiến triển đồng bộ và ổn định [1, 7]. Đa số tác dụng phụ được ghi nhận chỉ ở mức độ nhẹ, không có biến cố nghiêm trọng nào xảy ra [6].

Dữ liệu tổng hợp từ một nghiên cứu nhãn mở khác trên 128 bệnh nhân mệt mỏi do nhiều nguyên nhân (17-55 tuổi) cho thấy việc dùng chiết xuất Rhodiola giúp các biểu hiện mệt mỏi cải thiện đáng kể hoặc biến mất hoàn toàn [7]. Tỷ lệ ghi nhận hiệu quả giảm kiệt sức đạt 82% ở các trường hợp do tâm căn hay thể chất, và 80% ở bệnh nhân hồi phục sau các bệnh nhiễm trùng như cúm [7]. Bệnh nhân mệt mỏi sau cúm cho thấy sự cải thiện năng lực làm việc trí óc và thể lực, giảm đau đầu và tăng khả năng tập trung ngay từ ngày thứ 3 [7]. Một nghiên cứu nhãn mở khác trên 65 bệnh nhân suy nhược thần kinh kèm mất ngủ và cáu gắt cũng cho thấy chiết xuất giúp rút ngắn thời gian trễ của các phản ứng ngôn ngữ (vốn bị kéo dài từ 1,8 - 6,0 giây trước điều trị) [7]. Một thử nghiệm năm 2017 kéo dài 12 tuần cũng ghi nhận Rhodiola giúp giảm các biến số liên quan đến kiệt sức công việc (burnout) chỉ sau 1 tuần sử dụng [2]. Ngoài ra, một thử nghiệm năm 2022 khi kết hợp thảo dược này với vitamin nhóm B, trà xanh và magiê cũng mang lại sự sụt giảm điểm số căng thẳng DASS-42 có ý nghĩa so với giả dược [2].

Bằng chứng trái chiều và các giới hạn phương pháp

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học về Rhodiola rosea không hoàn toàn đồng nhất. Năm 2012, một đánh giá hệ thống rà soát 206 tài liệu đã lọc ra 11 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn (10 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng và 1 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng) để đánh giá hiệu quả trên tình trạng mệt mỏi thể chất và tinh thần [1]. Kết quả cho thấy chỉ có 3 trong số 5 thử nghiệm đánh giá mệt mỏi tinh thần và 2 trong số 6 thử nghiệm về mệt mỏi thể chất cho thấy Rhodiola vượt trội hơn đối chứng [1]. Đáng lưu ý, tất cả các nghiên cứu được đưa vào phân tích tổng quan này đều có nguy cơ sai lệch cao (high risk of bias) hoặc thiếu sót trong khâu báo cáo số liệu, khiến việc xác định độ tin cậy thực tế gặp nhiều hạn chế [1].

Thêm vào đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2014 trên 48 sinh viên điều dưỡng làm việc theo ca (18-55 tuổi) tại Đại học Alberta lại đưa ra kết quả bất ngờ [8]. Những người tham gia dùng 364 mg chiết xuất Rhodiola (kèm tùy chọn dùng thêm 1 viên trong 4 giờ sau đó) hoặc giả dược mỗi ngày trong 42 ngày [8]. Đến ngày thứ 42, điểm số mức độ mệt mỏi đo bằng thang đo RAND-36 và thang thị giác tương tự (VAS-F) ở nhóm dùng Rhodiola lại có diễn biến xấu hơn so với nhóm giả dược ở mức có ý nghĩa thống kê [8]. Mặc dù tỷ lệ tác dụng không mong muốn giữa hai nhóm không khác biệt, nghiên cứu này là lời nhắc nhở rằng thảo dược có thể không mang lại lợi ích đồng đều cho mọi đối tượng làm ca kíp [8].

Hiểu lầm thường gặp về tác dụng của Rhodiola

Nhiều người lầm tưởng rằng Rhodiola là chất kích thích thần kinh tức thì tương tự caffeine hoặc có thể chữa dứt điểm hội chứng kiệt sức mạn tính. Thực tế, các nghiên cứu cho thấy đây là một chất thích nghi sinh học hỗ trợ điều hòa trục phản ứng với căng thẳng chứ không thể thay thế cho giấc ngủ và chế độ nghỉ ngơi [2, 8].

Một hiểu lầm khác là thảo dược có thể ngay lập tức làm gia tăng thể lực cơ bắp. Nghiên cứu thực nghiệm trên nam thanh niên khỏe mạnh cho thấy việc dùng 600 mg chiết xuất/ngày trong 4 tuần chỉ cải thiện tốc độ phản xạ tâm thần vận động chứ hoàn toàn không làm thay đổi dung tích hiếu khí tối đa hay sức bền vận động thể chất [3]. Đồng thời, các bằng chứng hiện tại vẫn còn mâu thuẫn và chưa đủ quy mô lớn để khẳng định hiệu quả điều trị tuyệt đối cho mọi tình trạng kiệt sức [1].

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng?

Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng hiện có về Rhodiola rosea chỉ được tiến hành trên người trưởng thành từ 17 đến 55 tuổi, bao gồm các bác sĩ trực đêm, sinh viên y khoa, sinh viên điều dưỡng hoặc người bệnh trưởng thành được chẩn đoán hội chứng mệt mỏi [1, 2, 3, 5, 6].

Hiện chưa có nghiên cứu đầy đủ về tính an toàn và hiệu lực của Rhodiola trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng. Đối với những người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị tâm thần, việc can thiệp vào trục điều hòa nội tiết và thần kinh của thảo dược cần có sự giám sát y tế chặt chẽ. Dù các thử nghiệm ghi nhận ít tác dụng phụ nghiêm trọng [2, 7], người dùng vẫn cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bổ sung bất kỳ dạng chiết xuất nào.

Gợi ý áp dụng và liều dùng từ nghiên cứu

Nếu muốn thử nghiệm Rhodiola rosea để hỗ trợ giảm căng thẳng tinh thần, người dùng cần lưu ý chọn các sản phẩm chứa chiết xuất rễ tiêu chuẩn hóa từ những nhà sản xuất uy tín. Các mức liều đã được ghi nhận có hiệu quả trong thử nghiệm lâm sàng bao gồm:

  • Liều hỗ trợ căng thẳng công việc thường ngày: 200 mg chiết xuất x 2 lần/ngày (tổng 400 mg/ngày) trong 4 tuần [1, 7].
  • Liều đối với hội chứng mệt mỏi do stress: Khoảng 576 mg/ngày (như dòng chiết xuất tiêu chuẩn hóa SHR-5) dùng trong 28 ngày [5].
  • Liều tăng phản xạ tâm thần vận động: Khoảng 600 mg/ngày dùng liên tục trong 4 tuần [3].
  • Liều hỗ trợ trong giai đoạn căng thẳng ngắn hạn (như thi cử, trực đêm): Từ 100 mg đến 170 mg/ngày trong 14 đến 20 ngày [4].

Về thời điểm, người dùng nên uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ làm việc để hỗ trợ sự tỉnh táo, tránh uống quá muộn vào buổi tối nếu cơ địa dễ mất ngủ [8]. Bên cạnh thảo dược, việc duy trì lối sống lành mạnh, đảm bảo giấc ngủ đủ giấc, tập thể dục điều độ và cân đối dinh dưỡng vẫn là nền tảng cốt lõi nhất để vượt qua stress. Không nên lạm dụng sản phẩm kéo dài mà không có giai đoạn nghỉ ngơi hoặc đánh giá lại sức khỏe từ chuyên gia y tế.