Rong mơ giàu i-ốt: Người bệnh tuyến giáp nào nên ăn, ai cần tránh?

Nhiều gia đình thường bổ sung các loại rong biển, trong đó có rong mơ, vào thực đơn canh hằng ngày với suy nghĩ đây là thảo dược quý bồi bổ tuyến giáp. Thói quen sử dụng này bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian lâu đời trong việc trị bướu xơ, tiêu khối u sưng. Tuy vậy, không ít người sau một thời gian ăn rong mơ lại gặp phải tình trạng tim đập nhanh, sụt cân hoặc rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng.

Liệu rong mơ có thực sự tốt cho mọi bệnh lý tuyến giáp? Câu trả lời ngắn gọn là không. Do tích tụ lượng vi chất rất cao từ biển cả, loại rong này chỉ đem lại lợi ích cho các trường hợp thiếu hụt i-ốt, trong khi đối với nhóm bệnh nhân cường giáp hoặc viêm giáp tự miễn, việc dung nạp mất kiểm soát có thể dẫn đến nhiễm độc giáp cấp tính nguy hiểm ^[1].

Vị thuốc biển cổ truyền và đặc tính tích lũy i-ốt

Rong mơ (tên khoa học là Sargassum) là một chi rong biển nâu phân bố phổ biến tại nhiều vùng biển trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Từ hàng nghìn năm trước, loài thảo mộc đại dương này đã được ghi chép dày đặc trong y học cổ truyền Trung Hoa và phương Đông để chữa trị các chứng bướu cổ do thiếu hụt chất, tiêu đờm, lợi tiểu và làm mềm các khối u cứng ^[2].

Theo các y văn cổ từ năm 25 đến năm 1061 sau Công nguyên và được tổng hợp trong cuốn Bản thảo cương mục năm 1578, các loài như Sargassum pallidum hay Sargassum confusum thường xuyên góp mặt trong các bài thuốc làm tan hạch, chữa bướu cổ và giảm phù nề ^[2]. Y học hiện đại cũng xác nhận rong nâu nói chung tích trữ khoáng chất từ nước biển, đặc biệt là nguồn i-ốt tự nhiên có hoạt tính sinh học ^[2]. Đây vốn là nguyên liệu cơ bản mà cơ thể người cần để tổng hợp hormone tuyến giáp.

Tuy nhiên, chính hàm lượng i-ốt đậm đặc này lại là “con dao hai lưỡi”. Tuyến giáp người trưởng thành rất nhạy cảm với sự trồi sụt của vi chất; chỉ cần một sự thay đổi đột ngột từ chế độ ăn giàu rong biển nâu cũng đủ làm biến đổi hoàn toàn trục điều hòa nội tiết bên trong cơ thể ^[1].

Hai mặt của i-ốt: Tác động sinh học lên mô tuyến

I-ốt đóng vai trò sống còn trong việc tạo ra hormone thyroxine, giúp duy trì chuyển hóa năng lượng toàn cơ thể. Khi lượng khoáng chất này thiếu hụt, tuyến giáp sẽ phải phình to để tăng khả năng bắt giữ vi chất, tạo thành bướu cổ dịch tễ thường thấy ^[3]. Việc nạp bù lượng vừa phải sẽ tái lập hoạt động bình thường của tuyến.

Dù vậy, khi cơ thể tiếp nhận một lượng i-ốt quá lớn trong thời gian ngắn từ rong biển, một cơ chế tự bảo vệ gọi là hiệu ứng Wolff-Chaikoff sẽ xuất hiện nhằm tạm thời ngăn chặn sự tổng hợp hormone giáp thừa thãi ^[1], ^[4]. Nếu tình trạng nạp quá mức kéo dài, cơ chế này có thể gây ra suy giáp dài hạn ^[1].

Ngược lại, ở những người có nhân giáp tự chủ hoặc tuyến giáp hoạt động quá mức, lượng i-ốt ồ ạt tràn vào sẽ trở thành nguyên liệu bùng nổ, gây ra tình trạng nhiễm độc giáp cấp tính ^[1]. Ngoài ra, dư thừa i-ốt còn giải phóng các gốc tự do gây tổn thương mô tuyến, làm tăng tính sinh miễn dịch của chất thyroglobulin và châm ngòi cho các đợt viêm tuyến giáp tự miễn ^[1].

Khoa học nói gì: Bằng chứng từ các nghiên cứu

Một tổng quan khoa học năm 2022 về các hợp chất hoạt tính sinh học từ rong biển nâu cho thấy loài Sargassum có khả năng hỗ trợ điều trị các rối loạn thiếu hụt i-ốt như bướu cổ lưu hành ^[2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng bên cạnh i-ốt, rong mơ còn chứa nhiều hợp chất quý khác hỗ trợ điều hòa mạch máu và chuyển hóa ^[2].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2012 tìm hiểu việc sử dụng Sargassum trong y học cổ truyền đã chỉ ra rằng tác dụng trị liệu của rong mơ không chỉ đơn thuần đến từ i-ốt ^[5]. Nghiên cứu phân tích các dữ liệu ống nghiệm và mô hình sống, nhận thấy các chất chuyển hóa như meroterpenoid, phlorotannin và fucoidan có khả năng kháng viêm và điều hòa miễn dịch ^[5]. Đáng chú ý, các tác giả nhận định vai trò của i-ốt trong việc trị bệnh giáp của rong mơ từ trước đến nay dường như đã bị đánh giá quá cao, và các hoạt chất điều hòa miễn dịch mới là hướng nghiên cứu triển vọng cho viêm giáp Hashimoto ^[5].

Về mặt an toàn liều lượng, nghiên cứu năm 2021 về tối ưu hóa dinh dưỡng i-ốt chỉ ra rằng nồng độ i-ốt ổn định trong quần thể không vượt quá 300 microgam/lít sẽ an toàn đối với các bệnh tự miễn tuyến giáp, lợi ích phòng ngừa bướu cổ vượt trội hơn hẳn rủi ro ^[6]. Nghiên cứu năm 2022 về căn nguyên bệnh giáp tự miễn cũng khẳng định nạp quá mức i-ốt gây độc trực tiếp lên tế bào tuyến giáp và làm trầm trọng thêm bệnh lý ở người có sẵn cơ địa nhạy cảm ^[1].

Ở khía cạnh thực nghiệm bài thuốc cổ phương, một nghiên cứu năm 2017 thực hiện trên mô hình chuột bị gây bướu cổ bằng PTU để so sánh hai loài rong mơ Sargassum fusiforme và Sargassum pallidum trong bài thuốc Hải tảo ngọc hồ thang ^[3]. Kết quả ghi nhận cả hai loài đều phát huy tác dụng làm giảm kích thước bướu thông qua việc điều hòa trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến giáp và ức chế biểu hiện gen TPO mà không có sự khác biệt rõ rệt về hiệu quả giữa hai loài ^[3].

Ai là người nên ăn rong mơ?

Người được chẩn đoán mắc bướu cổ đơn thuần hoặc suy giáp do nguyên nhân thiếu hụt i-ốt dinh dưỡng là đối tượng hưởng lợi tốt nhất từ rong mơ ^[2], ^[3]. Việc bổ sung nguồn vi chất từ biển với lượng vừa phải giúp tuyến giáp thu nhỏ kích thước, khôi phục khả năng sản xuất hormone nội sinh bình thường ^[2], ^[3].

Ngoài ra, người khỏe mạnh sống ở những vùng địa lý thiếu i-ốt trầm trọng cũng có thể dùng rong mơ như một món ăn thực dưỡng xen kẽ để phòng ngừa bướu cổ ^[2], ^[6]. Các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên đi kèm trong rong nâu còn hỗ trợ bảo vệ tế bào và nâng cao sức đề kháng toàn diện ^[5].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần ý thức rằng rong mơ là thực phẩm hỗ trợ, không thể thay thế cho các loại thuốc đặc trị nội tiết tố đã được bác sĩ kê đơn ^[5].

Ai tuyệt đối cần tránh xa thực phẩm giàu i-ốt này?

Nhóm bệnh nhân cường giáp, bao gồm cả người mắc bệnh Basedow (Graves), tuyệt đối cần hạn chế tối đa rong mơ và các chế phẩm liên quan ^[1], ^[3]. Việc nạp thêm i-ốt nồng độ cao vào cơ thể đang tăng sản xuất hormone sẽ nhanh chóng kích hoạt cơn bão giáp hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm độc giáp gây nhiễm độc cơ tim ^[1].

Người mắc bệnh viêm giáp tự miễn mạn tính như viêm giáp Hashimoto cũng cần hết sức thận trọng ^[1]. Lượng i-ốt dư thừa có thể kích ứng phản ứng viêm tự miễn bùng phát mạnh hơn, giải phóng gốc tự do làm tổn hại nhanh các mô nang giáp lành lặn còn sót lại ^[1].

Những người có nhân giáp kích thước lớn, nhân giáp hoạt động độc lập hoặc người chuẩn bị điều trị bằng i-ốt phóng xạ cũng nằm trong danh sách chống chỉ định, do lượng i-ốt vô cơ từ rong mơ sẽ làm bão hòa tuyến giáp và cản trở hoàn toàn kết quả chẩn đoán, điều trị y khoa ^[1], ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rong mơ trị bệnh giáp

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "cứ mắc bệnh tuyến giáp thì phải tích cực ăn rong biển, uống nước sắc rong mơ để mau xẹp bướu". Đây là suy nghĩ sai lệch nguy hiểm. Bướu cổ chỉ là biểu hiện hình thái chung của nhiều bệnh lý đối nghịch nhau, từ suy giáp, viêm giáp cho đến cường giáp hay ung thư tuyến giáp ^[3]. Dùng chung một bài thuốc giàu i-ốt cho mọi thể bệnh có thể biến một tổn thương nhẹ thành biến chứng cấp tính ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng thực phẩm tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể ăn bao nhiêu tùy thích. Thực tế, i-ốt trong rong biển có hoạt lực sinh học rất mạnh và hiệu ứng Wolff-Chaikoff do dư thừa khoáng chất có thể làm ức chế tuyến giáp nghiêm trọng ^[1], ^[4].

Nhiều người cũng tin rằng toàn bộ công dụng hạ khối u của rong mơ chỉ nằm ở i-ốt. Các nghiên cứu hiện đại đã chứng minh các chuỗi phân tử phức tạp như fucoidan, meroterpenoid mới đóng vai trò điều biến sinh học quan trọng, trong khi đóng góp đơn thuần từ i-ốt trước đây đã bị thổi phồng ^[5].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khoa học trong đời sống

Để khai thác giá trị dinh dưỡng của rong mơ mà không gây gánh nặng cho hệ nội tiết, người khỏe mạnh hoặc người thiếu hụt i-ốt chỉ nên dùng với lượng vừa phải, đan xen trong bữa ăn gia đình thay vì lạm dụng liên tục mỗi ngày ^[6].

Khi sơ chế rong mơ khô hoặc tươi, việc ngâm rửa kỹ nhiều lần với nước sạch và chần qua nước sôi có thể giúp hòa tan bớt một phần lượng khoáng chất bề mặt dư thừa, giúp món ăn thanh nhẹ và an toàn hơn. Tránh nấu sắc các loại nước rong mơ cô đặc để uống thay nước lọc nếu không có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền ^[5].

Đặc biệt, phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ mắc bệnh giáp cần thảo luận kỹ với bác sĩ trước khi đưa rong mơ vào chế độ ăn, bởi các biến động về cung cấp i-ốt có thể tác động trực tiếp qua nhau thai hoặc sữa mẹ đến chức năng tuyến giáp non nớt của thai nhi ^[1], ^[7].

Nhìn chung, rong mơ là nguồn dưỡng chất tự nhiên giá trị nhưng đòi hỏi người dùng phải thực sự hiểu rõ thể trạng bản thân. Hãy thăm khám, làm xét nghiệm hormone định kỳ tại cơ sở y tế để nắm rõ tình trạng tuyến giáp của mình trước khi quyết định bổ sung thảo dược biển này vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày.