Cây quả nổ (tên khoa học Ruellia tuberosa L.) là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền dân gian, thường được truyền tai sử dụng để kiểm soát đường huyết hay hỗ trợ các vấn đề về chuyển hóa. Nhiều người tin dùng loại thảo mộc này dưới dạng sắc uống dài ngày như một biện pháp lành tính, không lo ngại về độc tính.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay về hiệu quả và mức độ an toàn của cây quả nổ mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được thiết lập đầy đủ trên người để xác thực tính an toàn dài hạn, do đó việc tự ý dùng loại thảo dược này kéo dài tiềm ẩn nguy cơ gây quá tải hoặc tổn hại lên các cơ quan chuyển hóa và bài tiết như gan và thận.
Cây quả nổ và thói quen dùng thảo dược truyền miệng
Trong dân gian, cây quả nổ hay sâm tanh tách thường được thu hái toàn cây hoặc dùng củ để phơi khô, nấu nước uống hằng ngày. Thói quen sử dụng này xuất phát từ các kinh nghiệm trị tiểu đường hoặc giải độc trong cộng đồng Đông Á [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng thường đánh đồng khái niệm "thảo dược tự nhiên" với sự an toàn tuyệt đối. Mọi hoạt chất đưa vào cơ thể, dù từ thảo dược hay hóa dược, đều phải trải qua các pha chuyển hóa khử độc tại gan và đào thải chính qua hệ thống thận.
Khi một hoạt chất tự nhiên chưa được làm rõ về liều độc bán trường diễn (subacute toxicity) và trường diễn (chronic toxicity) trên cơ thể người, việc uống nước thảo mộc đậm đặc trong thời gian dài có thể làm đảo lộn cân bằng sinh hóa và gây áp lực chuyển hóa lớn lên mô gan, thận.
Cơ chế chuyển hóa giải độc và nguy cơ tại gan thận
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất ngoại sinh thông qua các enzyme giải độc pha I và pha II. Khi chức năng này bị tác động quá mức hoặc xuất hiện độc tính tích lũy, các chỉ số men gan như alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và phosphatase kiềm sẽ có xu hướng tăng cao, phản ánh tổn thương tế bào gan.
Thận đóng vai trò lọc và bài tiết các chất cặn bã cũng như chất chuyển hóa qua ống thận. Nếu tiếp xúc với các độc chất tích lũy theo liều lượng, ống lượn gần và các cấu trúc nhú thận rất dễ chịu tổn thương, làm suy giảm dần mức lọc vi cầu thận.
Khi chức năng bài tiết của thận suy yếu, nồng độ urê máu (blood urea nitrogen - BUN) và axit uric sẽ gia tăng, báo hiệu tình trạng ứ đọng các chất thải nitơ. Do đó, bất kỳ hoạt chất thảo dược nào khi dùng dài ngày cũng cần phải được thẩm định nghiêm ngặt về khả năng ảnh hưởng đến chức năng lọc và đào thải của hệ thống gan thận.
Dữ liệu khoa học hiện có trên cây quả nổ
Cho đến nay, các nghiên cứu tập trung đánh giá tác động sinh học trực tiếp của cây quả nổ (Ruellia tuberosa L.) trong y sinh học vẫn còn rất hạn chế. Nghiên cứu thực nghiệm tiêu biểu được ghi nhận là thử nghiệm năm 2018 nhằm đánh giá tác động của dịch chiết cây quả nổ trên chuột cống đực dòng Wistar mắc đái tháo đường [1].
Trong nghiên cứu này, các cá thể chuột được áp dụng chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp tiêm streptozotocin (STZ) qua màng bụng để gây bệnh đái tháo đường [1]. Chuột sau đó được cho uống dịch chiết cây quả nổ dạng chiết nước (RTLW) hoặc chiết cồn (RTLE) với hai mức liều: 100 mg/kg hoặc 400 mg/kg thể trọng, uống mỗi ngày một lần trong thời gian 4 tuần [1].
Kết quả ghi nhận qua phân tích real-time PCR cho thấy, tình trạng đái tháo đường khiến biểu hiện các enzyme giải độc pha I và pha II tại gan bị bất thường [1]. Dịch chiết cây quả nổ ở cả hai dạng chiết nước và chiết cồn đã giúp bình thường hóa biểu hiện enzyme khử độc pha I như CYP 2E1, cũng như enzyme khử độc pha II như UGT 1A7 và GST M1 [1].
Đồng thời, dịch chiết thực vật này làm giảm lượng đường huyết lúc đói, giảm chỉ số hemoglobin A1C (HbA1C), giảm diện tích dưới đường cong trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (AUCOGTT), và gia tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) ở gan chuột đái tháo đường [1].
Mặt khác, các nghiên cứu công nghệ sinh học ngoài lề như thử nghiệm năm 2019 chủ yếu dùng dịch chiết nước của cây quả nổ làm chất khử xanh để tổng hợp hạt nano đồng oxit (CuONPs) kích thước trung bình 83,23 nm, nhằm ứng dụng kháng khuẩn công nghiệp (Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae) và phân hủy phẩm nhuộm, chứ hoàn toàn không phải thử nghiệm độc học hay dược lý trên người [2].
Giới hạn bằng chứng và khoảng trống về độc tính dài hạn
Mặc dù nghiên cứu năm 2018 cho thấy dịch chiết cây quả nổ có tác động tích cực lên các enzyme giải độc gan ở chuột thí nghiệm mắc đái tháo đường, kết quả này chỉ mang tính chất tham khảo trên mô hình động vật [1]. Thời gian theo dõi của nghiên cứu này chỉ kéo dài 4 tuần, tương đương một khoảng thời gian ngắn hạn đến bán cấp tính [1].
Hoàn toàn chưa có nghiên cứu độc tính trường diễn kéo dài hàng tháng hay hàng năm trên động vật, và chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người đối với cây quả nổ. Các thông số về ngưỡng liều an toàn, khả năng dung nạp tối đa, hay sự tích lũy độc chất chuyển hóa sinh học khi sử dụng dài hạn vẫn chưa được làm rõ.
Trong độc chất học thực nghiệm, nhiều chất tự nhiên ban đầu cho thấy tác dụng chuyển hóa nhưng lại bộc lộ độc tính tiến triển khi dùng tích lũy theo thời gian. Do vậy, một kết quả khả quan về men chống oxy hóa trên chuột trong 4 tuần không thể xem là bằng chứng cho thấy cây quả nổ an toàn khi người bệnh tự ý uống dài ngày [1].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng cây quả nổ trị bệnh
Nhiều người bệnh đái tháo đường tự ý mua rễ hoặc thân cây quả nổ về đun uống thay trà mỗi ngày, với hy vọng kiểm soát hoàn toàn đường huyết mà không cần dùng thuốc tây. Đây là hiểu lầm rất nguy hiểm vì cây quả nổ chưa được phê duyệt làm thuốc điều trị chính thức, và việc bỏ qua phác đồ y khoa chuẩn có thể dẫn tới biến chứng cấp tính hoặc mạn tính khó hồi phục.
Một sai lầm khác là quan điểm cho rằng dùng càng đậm đặc, thời gian càng dài thì hiệu quả thải độc gan càng cao. Trên thực tế, cơ chế cân bằng enzyme tại gan chịu sự chi phối phức tạp; việc tự ý nạp nồng độ cao dịch chiết thảo mộc có thể vượt quá khả năng xử lý của các enzyme pha I và pha II, tạo ra các chất trung gian gây độc tế bào mô [1].
Thêm vào đó, việc chế biến thủ công bằng cách đun sắc tại nhà không định lượng được hàm lượng hoạt chất cũng như không loại trừ được các tạp chất ngoại lai. Tình trạng này dễ khiến các cơ quan lọc máu rơi vào trạng thái quá tải kéo dài mà người dùng không hề hay biết do triệu chứng lâm sàng ban đầu thường mờ nhạt.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, suy thận mạn hoặc có nồng độ creatinin, urê máu cao tuyệt đối không nên tự ý dùng cây quả nổ. Khi thận đã suy yếu, khả năng lọc và đào thải các hoạt chất thực vật phức tạp bị hạn chế nặng nề, nguy cơ dẫn đến tích lũy và đẩy nhanh tiến trình tổn thương tổ chức thận.
Người mắc các bệnh lý gan mạn tính như viêm gan virus, xơ gan, hoặc đang có men gan tăng cao cũng cần tránh dùng thảo mộc chưa qua thẩm định liều lượng. Gan đang trong trạng thái tổn thương sẽ dễ bị kích ứng hoặc suy thoái thêm khi phải tiếp nhận thêm các chất chuyển hóa lạ từ dịch chiết thực vật đậm đặc.
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, dữ liệu an toàn của cây quả nổ hoàn toàn là con số không. Nhóm đối tượng này có hệ thống sinh lý và chuyển hóa vô cùng nhạy cảm, tuyệt đối không sử dụng theo các lời đồn thổi dân gian.
Những bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc chống đông hoặc các thuốc chuyển hóa mạnh qua gan cũng cần hết sức cẩn trọng. Các hoạt chất trong cây quả nổ có thể làm thay đổi hoạt tính enzyme CYP hoặc tương tác dược động học, gây ra tụt đường huyết quá mức hoặc làm sai lệch nồng độ thuốc điều trị trong máu [1].
Áp dụng thực tế và khuyến cáo an toàn
Nếu quan tâm đến các tác dụng chuyển hóa của cây quả nổ, người bệnh chỉ nên tiếp cận dưới góc độ thông tin khoa học tham khảo, không tự ý áp dụng điều trị tại nhà. Mọi phác đồ kiểm soát đường huyết hay hỗ trợ gan cần tuân thủ nghiêm ngặt theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nội tiết hoặc tiêu hóa.
Không tự ý phối hợp cây quả nổ với các bài thuốc nam, thuốc bắc không rõ nguồn gốc hoặc tự hái dược liệu tự nhiên không qua kiểm nghiệm chất lượng. Việc trộn lẫn các loại thảo dược làm gia tăng nguy cơ ngộ độc chéo và cản trở việc chẩn đoán nguyên nhân khi xảy ra biến cố sức khỏe.
Chỉ nên sử dụng các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe khi đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành, có tiêu chuẩn hàm lượng rõ ràng. Người dùng cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, uống đủ nước và định kỳ xét nghiệm sinh hóa máu, kiểm tra men gan, creatinin và mức lọc cầu thận để theo dõi sát sao chức năng bài tiết của cơ thể.
