Thói quen hái cây dại làm thuốc và mối nguy vô hình
Nhiều người dân vẫn giữ thói quen tìm kiếm cây cỏ gà mọc hoang dọc các bãi đất trống, bờ kênh rạch hoặc ven đường giao thông về đun nước uống nhằm thanh nhiệt giải độc. Cây cỏ gà (tên khoa học là Cynodon dactylon, hay cỏ chỉ) là loài thực vật mọc bò lan rất phổ biến trong tự nhiên. Mọi người thường tin rằng cây cỏ tự nhiên là dược liệu sạch, hoàn toàn lành tính và không tốn kém chi phí.
Tuy nhiên, thói quen thu hái tùy tiện này tiềm ẩn hiểm họa sức khỏe rất lớn từ tình trạng nhiễm độc kim loại nặng. Thực tế sinh học chứng minh cỏ gà là loài có khả năng hút và tích tụ độc chất cực mạnh từ nền đất và nguồn nước xung quanh. Khi người bệnh sử dụng nguồn dược liệu thu hái từ những khu vực ô nhiễm, các kim loại nguy hiểm như chì, crôm, kẽm, đồng sẽ đi thẳng vào cơ thể.
Do đó, việc tự ý hái cỏ gà mọc hoang để làm thuốc chữa bệnh là hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro. Người dân cần hiểu rõ bản chất tích tụ độc chất sinh học của loài cây này trước khi đưa vào cơ thể.
Cơ chế tích tụ kim loại nặng của cỏ gà
Trong khoa học môi trường, cỏ gà (Cynodon dactylon) được xếp vào nhóm thực vật có khả năng thích nghi cao và dùng trong công nghệ xử lý đất ô nhiễm (phytoremediation). Rễ của loài cỏ này phát triển dày đặc, có khả năng đâm sâu và hút các ion kim loại tồn dư trong bùn đất, nước thải rồi vận chuyển lên các bộ phận thân và lá [1].
Quá trình hấp thụ kim loại nặng diễn ra thông qua hệ thống rễ và mạch dẫn của cây. Tùy thuộc vào từng loại kim loại và môi trường đất, cây sẽ giữ lại độc chất chủ yếu ở rễ hoặc phân phối lên chồi và lá [1], [2]. Đặc biệt, vùng rễ của cỏ gà còn cộng sinh với nhiều loại vi khuẩn kháng kim loại, giúp cây tồn tại và phát triển mạnh mẽ ngay cả trên nền đất chứa nồng độ kim loại độc hại rất cao mà không bị chết [3].
Chính khả năng chống chịu dẻo dai và hút độc chất mạnh mẽ biến cây cỏ gà thành một "máy lọc" sinh học tự nhiên ngoài môi trường [1], [4]. Nhưng cũng vì đặc tính này, toàn bộ mô thực vật của cây khi mọc ở vùng đất bẩn sẽ biến thành kho chứa các chất độc vô cùng nguy hiểm [1], [2].
Cỏ gà xử lý nước thải và tích tụ độc chất trong các bộ phận
Một nghiên cứu công bố năm 2018 tại Kaduna, Nigeria đã thử nghiệm việc dùng cỏ gà cùng các cây bản địa khác trong các vùng đất ngập nước nhân tạo dòng chảy ngầm thẳng đứng để xử lý nước thải thứ cấp từ nhà máy lọc dầu [1]. Kết quả phân tích cho thấy cỏ gà cùng hệ thống thực vật này đã hấp thụ hàng loạt kim loại nặng gồm đồng (Cu), crôm (Cr), kẽm (Zn), chì (Pb), cadimi (Cd) và sắt (Fe) [1].
Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng kim loại nặng tích tụ nhiều nhất ở rễ cây, tiếp theo là lá và cuối cùng là thân cây [1]. Đối với các kim loại nguy hại như crôm và sắt, chúng được giữ lại chủ yếu ở rễ với hệ số vận chuyển TF nhỏ hơn 1, nghĩa là chúng chỉ được chuyển một phần lên lá [1]. Dù lượng tích tụ trong mô thực vật chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ (0,09% đến 16%) trong tổng hiệu suất loại bỏ kim loại của hệ thống, điều này khẳng định cỏ gà luôn hút kim loại độc hại vào cấu trúc cơ thể của nó khi tiếp xúc với nguồn ô nhiễm [1].
Điều này giải thích vì sao việc người dân nhổ cả rễ lẫn thân lá cây cỏ gà ven cống rãnh, đường sá về rửa sạch rồi phơi khô sắc nước uống là cực kỳ nguy hiểm, bởi phần rễ chính là nơi tích tụ nồng độ kim loại nặng đậm đặc nhất [1].
Nghiên cứu tại các bãi thải mỏ khoáng sản và đất ô nhiễm
Nhiều công trình khoa học trên thế giới đã tiến hành đánh giá nồng độ tích lũy độc chất của cỏ gà tại các khu vực đất thải công nghiệp nặng. Một nghiên cứu thực địa công bố năm 2004 trên đất thải mỏ chì và kẽm đã so sánh cỏ gà với ba loài cỏ khác gồm Vetiveria zizanioides, Paspalum notatum và Imperata cylindraca var. major dưới các chế độ bón phân khác nhau [2]. Kết quả cho thấy cỏ gà (C. dactylon) và P. notatum tích tụ nồng độ kim loại rất cao ở cả phần chồi và phần rễ [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận cỏ gà tích tụ lượng chì (Pb), kẽm (Zn) và đồng (Cu) cao hơn đáng kể so với cỏ tranh (I. cylindraca var. major) [2].
Năm 2024, một nghiên cứu tại Iran khảo sát các loài thực vật tự mọc trên chất thải mỏ than bỏ hoang ở Alborz, nơi đất bị ô nhiễm ở mức trung bình bởi Cu, Ni, V, Zn, Pb, Cr và As [4]. Kết quả cho thấy cỏ gà thể hiện tiềm năng chiết xuất thực vật đối với crôm khi tích lũy nồng độ 3,4 mg/kg [4]. Đồng thời, cỏ gà tích tụ nồng độ kẽm trên 100 mg/kg ở rễ, đóng vai trò ổn định thực vật đối với kim loại này [4].
Tại các bãi thải mỏ than ở các độ tuổi phục hồi khác nhau (2, 4, 6, 8, 10 và 12 năm), một nghiên cứu năm 2023 đã phân tích sự tích lũy sinh học của kim loại nặng từ đất sang cỏ gà và truyền qua chuỗi thức ăn tới cào cào và kiến [5]. Nghiên cứu chỉ ra kim loại trong đất mỏ than tác động trực tiếp lên hệ sinh vật và cỏ gà là mắt xích trung gian quan trọng chuyển giao kim loại [5].
Thậm chí trên đất nông nghiệp được bón bùn sinh học liên tục, nghiên cứu năm 2003 kéo dài trên 6 năm cho thấy hàm lượng cadimi (Cd) và molypden (Mo) trong cỏ gà đã tiến sát hoặc vượt ngưỡng chịu đựng tối đa cho gia súc ở một số cánh đồng [6]. Nồng độ lưu huỳnh trong cỏ ở các nhóm thử nghiệm cũng đạt gần ngưỡng 4 g/kg [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2009 về tích tụ đồng cho thấy nồng độ đồng trong đất dưới 100 mg/kg hầu như không ảnh hưởng sinh trưởng của cỏ gà, và dòng sinh thái cỏ gà thu thập từ vùng ô nhiễm có thể chịu được nồng độ đồng lên đến 500 mg/kg [7].
Độc tính của các kim loại nặng tích tụ trong cỏ gà
Việc sử dụng cỏ gà nhiễm kim loại nặng lâu ngày có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe con người. Nghiên cứu năm 2021 nhấn mạnh rằng các ion kim loại nặng là chất gây ô nhiễm lớn, có tính chất tồn lưu lâu dài trong môi trường và tạo ra rủi ro sức khỏe bất lợi do sự tích tụ trong cơ thể sống [8].
Crôm tồn tại phổ biến ở dạng hóa trị ba và hóa trị sáu [8]. Trong khi crôm hóa trị ba có vai trò cân bằng nồng độ insulin và điều hòa đường huyết, thì crôm hóa trị sáu lại là chất độc hại nguy hiểm đối với sinh vật [8]. Ngoài ra, các kim loại như chì (Pb) và cadimi (Cd) đã được chứng minh có thể tích tụ trong cỏ gà ở mức cảnh báo đối với động vật [1], [2], [6]. Chì có thể gây tổn thương hệ thần kinh, suy giảm trí tuệ, rối loạn tạo máu và suy giảm chức năng thận. Cadimi gây hại xương, tổn thương vi cầu thận và làm tăng huyết áp.
Khi người bệnh đun sắc cỏ gà bị nhiễm độc, các ion kim loại này sẽ hòa tan vào nước sắc hoặc ngấm dần vào cơ thể qua đường uống. Do kim loại nặng khó bị đào thải tự nhiên và có xu hướng tích lũy sinh học trong các mô mềm, nội tạng, người sử dụng dễ phải đối mặt với nguy cơ suy giảm chức năng gan, thận mạn tính mà không hề hay biết nguyên nhân bắt nguồn từ nồi nước lá uống hàng ngày.
Hiểu lầm thường gặp về việc hái cây cỏ hoang dã
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng cỏ gà mọc hoang ngoài tự nhiên là thảo dược "sạch", xanh và an toàn hơn thuốc tây. Nhiều người quan niệm cây cỏ sống tự nhiên không bị can thiệp bởi hóa chất nhân tạo nên có thể thu hái về sắc uống thoải mái mà không lo tác dụng phụ.
Một quan niệm sai lầm khác là việc đun sôi, sắc kỹ hoặc rửa nhiều lần bằng nước muối có thể loại bỏ hết mọi độc chất. Thực tế, các phương pháp làm sạch thông thường chỉ giúp rửa trôi bùn đất cơ học bám bên ngoài thân lá. Kim loại nặng một khi đã được rễ cây hút và chuyển hóa vào bên trong tế bào thực vật sẽ không thể bị phân hủy bởi nhiệt độ đun nấu thông thường [1], [2]. Nước sôi thậm chí còn cô đặc độc chất lại trong ấm thuốc.
Bên cạnh đó, người dân thường cho rằng nếu cây cỏ vẫn phát triển xanh tốt thì chứng tỏ đất đai ở đó hoàn toàn an toàn. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh cỏ gà có cơ chế kháng độc rất mạnh; các chủng cỏ gà sống ở vùng đất ô nhiễm vẫn xanh tươi ngay cả khi tích tụ hàm lượng đồng cực cao lên tới hàng trăm mg/kg [7] hoặc kẽm trên 100 mg/kg ở rễ [4]. Nhìn bề ngoài của cây không thể nào đánh giá được mức độ an toàn bên trong. Cần lưu ý thêm, các dữ liệu khoa học về dư lượng thuốc trừ sâu trên cỏ gà hoang dã ven đường hiện chưa được ghi nhận trong các tài liệu trích dẫn này, do đó nguy cơ chính đã được chứng minh rõ ràng tập trung vào việc tích tụ kim loại nặng từ nền đất và nước thải [5], [1], [2], [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng với dược liệu cỏ gà?
Bất kỳ ai cũng có nguy cơ nhiễm độc nếu sử dụng cỏ gà không rõ nguồn gốc kiểm định, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng:
Người có bệnh lý nền về thận và gan: Đây là hai cơ quan chính đảm nhiệm chức năng lọc bỏ và chuyển hóa độc chất của cơ thể. Bệnh nhân suy giảm chức năng gan hoặc thận nếu nạp thêm kim loại nặng từ nước sắc cỏ gà sẽ khiến cơ quan nội tạng nhanh chóng quá tải, dẫn đến biến chứng nguy hiểm.
Người đang điều trị bệnh mạn tính: Việc tự ý kết hợp nước thảo dược tự hái với các phác đồ thuốc tây có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm nặng thêm gánh nặng bài tiết qua thận.
Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ em: Hiện tại chưa có nghiên cứu cụ thể về độ an toàn của cỏ gà tự nhiên trên nhóm phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ trong các tài liệu khoa học này. Tuy nhiên, các độc chất kim loại nặng như chì tích lũy trong thực vật [1], [2] vốn là mối đe dọa rất lớn đối với sự phát triển não bộ non nớt của thai nhi và trẻ sơ sinh. Những nhóm đối tượng này không nên sử dụng nước lá cỏ gà tự hái bừa bãi.
Khuyến cáo sử dụng an toàn và cách phòng ngừa
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng khi muốn sử dụng cỏ gà làm dược liệu:
Không tự ý thu hái cây mọc hoang: Tuyệt đối không thu hái cỏ gà mọc ở ven các tuyến đường quốc lộ, rãnh thoát nước, khu công nghiệp, bãi chôn lấp rác thải, cánh đồng phun hóa chất hay gần các mỏ khoáng sản bỏ hoang. Những khu đất này có mức tồn dư kim loại rất cao và cỏ gà ở đây luôn tiềm ẩn hàm lượng độc chất lớn [1], [2], [4].
Chỉ dùng dược liệu đã được chuẩn hóa: Nếu có nhu cầu sử dụng cỏ gà cho mục đích hỗ trợ sức khỏe, người dân chỉ nên mua dược liệu tại các cơ sở đông y, nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đã qua kiểm nghiệm hàm lượng kim loại nặng đạt tiêu chuẩn cho phép.
Tuân thủ liều lượng: Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng quy định liều dùng chuẩn mực của cỏ gà cho người bệnh trong các tài liệu trích dẫn; vì vậy người bệnh chỉ nên dùng lượng vừa phải theo đúng đơn kê của bác sĩ y học cổ truyền, tuyệt đối không sắc uống thay nước lọc cả ngày hoặc dùng kéo dài liên tục.
Tham vấn ý kiến y khoa: Khi gặp các vấn đề sức khỏe hoặc có bệnh nền, người dân cần đến các bệnh viện để thăm khám và xin ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng các bài thuốc truyền miệng.
Cỏ gà tuy là vị thuốc quen thuộc trong dân gian nhưng cũng là loài cây có khả năng hút và tích trữ kim loại nặng hàng đầu trong tự nhiên. Việc tự ý thu hái và sử dụng cỏ gà mọc hoang ven đường không giúp thanh lọc cơ thể mà ngược lại có thể vô tình nạp thêm chất độc vào nội tạng. Hãy trở thành người tiêu dùng thông thái, luôn tham khảo chỉ dẫn y tế chuyên môn thay vì tin vào những phương pháp chữa bệnh tự phát truyền miệng thiếu an toàn.
