Nhiều người có thói quen tán bột mai mực (còn gọi là ô tặc cốt) để uống hàng ngày nhằm trị đau dạ dày, ợ chua hoặc bồi bổ canxi theo các bài thuốc dân gian truyền miệng. Tuy nhiên, việc tự ý nghiền mai mực thô chưa qua kiểm định và uống kéo dài liệu có thực sự an toàn cho cơ thể? Câu trả lời ngắn gọn là việc sử dụng bột mai mực tự chế, thu nhặt trôi nổi có nguy cơ tiềm ẩn gây tích tụ kim loại nặng độc hại, đặc biệt khi dùng liên tục trong thời gian dài mà không qua xử lý chuẩn hóa.

Bột mai mực thô có thể trở thành nguồn đưa độc tố vào cơ thể nếu môi trường sống của mực bị ô nhiễm chất thải công nghiệp hoặc trầm tích đáy biển. Việc hiểu rõ đặc tính sinh học của mực biển và khả năng hấp phụ kim loại của mai mực sẽ giúp người tiêu dùng tránh được những hệ lụy sức khỏe đáng tiếc.

Cơ chế tích lũy kim loại ở mực biển diễn ra thế nào?

Mực nang là loài động vật thân mềm sống ở tầng đáy, nơi dễ tiếp xúc với các kim loại nặng lắng đọng từ môi trường biển. Khi mực bắt đầu kiếm ăn ở đáy biển, tuyến tiêu hóa của chúng hoạt động như một cơ quan lưu trữ và giải độc chính, giữ lại phần lớn lượng kim loại hấp thu được từ thức ăn và nước biển [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ sau một tháng sống ở tầng đáy, tuyến tiêu hóa của mực nang đã chứa tới 90% tổng lượng kim loại trong toàn bộ cơ thể [1].

Nồng độ của các kim loại nặng trong tuyến tiêu hóa của mực tăng dần theo hàm logarit theo tuổi thọ của chúng, ngoại trừ bạc (Ag) có xu hướng giảm khi mực di cư ra vùng biển khơi [1]. Đáng chú ý, các kim loại như cadimi (Cd), chì (Pb) và vanadi (V) có mức độ tích lũy ổn định ngay từ giai đoạn ấu trùng nở ra và có thể tích trữ ngày một nhiều hơn trong suốt vòng đời của sinh vật [1]. Do đó, những con mực sống trong môi trường biển ô nhiễm sẽ mang theo lượng tồn dư kim loại độc hại đáng kể trong các mô.

Mai mực: Cấu trúc xốp dễ hấp phụ độc chất

Không chỉ tích lũy trong các cơ quan nội tạng của sinh vật sống, bản thân mai mực (ô tặc cốt) chết đi còn sở hữu đặc tính vật lý đặc biệt: cấu trúc xốp có khả năng hấp phụ kim loại cực mạnh [2]. Khi trôi nổi hoặc chìm dưới đáy biển ô nhiễm, phần mai mực đóng vai trò như một chất hấp phụ tự nhiên đối với các ion kim loại nặng hòa tan trong nước [2].

Một nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 2017 đã kiểm tra khả năng loại bỏ chì (Pb2+) và đồng (Cu2+) của mai mực khô trong dung dịch nước ở nhiệt độ phòng (25 độ C) với độ pH từ 2,0 đến 7,0 [2]. Kết quả cho thấy quá trình hấp phụ diễn ra rất nhanh và đạt trạng thái cân bằng trong vòng 120 phút [2]. Dung lượng hấp phụ cực đại của mai mực đối với chì lên tới 45,9 mg/g và đối với đồng là 39,9 mg/g ở điều kiện pH tối ưu là 7,0 [2]. Điều này chứng minh mai mực rất dễ "hút" các chất độc kim loại nặng từ nước biển ô nhiễm vào cấu trúc xốp của nó [2].

Các nghiên cứu khoa học phát hiện điều gì?

Một nghiên cứu theo dõi vòng đời của loài mực nang thông thường (Sepia officinalis) thu thập tại vịnh sông Seine cho thấy hàm lượng các kim loại như bạc, đồng, sắt và kẽm ở con non cao hơn nhiều so với phôi thai, chứng tỏ sự hấp thụ hiệu quả trực tiếp từ nước biển [1]. Nghiên cứu này ghi nhận tuyến tiêu hóa lưu trữ đến 90% gánh nặng kim loại của toàn cơ thể sau một tháng sống đáy [1]. Điểm hạn chế của nghiên cứu là chỉ tập trung theo dõi tại một vùng vịnh cụ thể và chủ yếu phân tích tuyến tiêu hóa và toàn bộ cơ thể, chưa đi sâu vào từng lớp vi mô của vỏ cứng [1].

Ở một khía cạnh khác, một nghiên cứu năm 2019 về chế tạo vật liệu sinh học từ mai mực đã tiến hành phân tích thành phần nguyên tố của mai mực thô thu thập từ các vùng bờ biển khác nhau [3]. Kết quả phân tích nguyên tố cho thấy mai mực chứa nhiều nguyên tố đa lượng và vi lượng như canxi, phospho, natri, magie, đồng, stronti, clo, kali, lưu huỳnh, brom, sắt và kẽm [3]. Đáng chú ý, trong các mẫu mai mực cụ thể của nghiên cứu này, các kim loại nặng bất lợi như bạc, cadimi, chì hoặc vanadi đã không được phát hiện [3]. Sau khi xử lý thủy nhiệt để tạo thành hydroxyapatite kết hợp khung cellulose với độ xốp 85% và kích thước lỗ rỗng trung bình 510 micromet, vật liệu này hỗ trợ tốt cho tế bào xương MG-63 phát triển [3]. Tuy nhiên, kết quả "không phát hiện kim loại nặng" này chỉ đại diện cho các mẫu mực thu gom ở vùng biển sạch được kiểm soát, không đồng nghĩa với việc mọi mai mực trôi nổi ngoài tự nhiên đều sạch chì và cadimi [3].

Bên cạnh đó, việc ô nhiễm kim loại nặng từ môi trường vào chuỗi thức ăn đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu khác. Một nghiên cứu năm 2013 tại Hàn Quốc trên các sản phẩm bột củ mài thương phẩm ghi nhận hàm lượng cadimi ở mức an toàn, nhưng hàm lượng chì trung bình lên tới 0,46 mg/kg, cao gần gấp 5 lần giới hạn tiêu chuẩn quốc tế của EU, Codex và Hàn Quốc (0,1 mg/kg) [4]. Nghiên cứu cũng lưu ý chì, niken và thiếc hoàn toàn có thể bị nhiễm bẩn thêm trong quá trình chế biến thủ công hoặc công nghiệp [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 2010 tại Ấn Độ cho thấy việc dùng nước thải ô nhiễm tưới tiêu khiến nồng độ cadimi, chì và niken trong rau củ quả vượt ngưỡng an toàn của WHO/FAO [5]. Năm 2025, một nghiên cứu tại Ethiopia trên rau củ quả cũng ghi nhận nồng độ chì trung bình vượt ngưỡng hướng dẫn của WHO/FAO, làm tăng nguy cơ ung thư mãn tính khi tiêu thụ lâu dài [6].

Lợi ích của mai mực và giới hạn của bằng chứng hiện có

Ô tặc cốt trong y học cổ truyền là vị thuốc quý giúp trung hòa dịch vị axit dạ dày, cầm máu và hỗ trợ liền vết loét nhờ thành phần giàu canxi carbonat và khoáng chất [3]. Trong kỹ thuật mô hiện đại, hạt hydroxyapatite chiết xuất từ mai mực qua xử lý thủy nhiệt đã chứng minh khả năng kích thích hoạt tính phosphatase kiềm (ALP) và bài tiết osteocalcin, hỗ trợ khoáng hóa bề mặt xương rất tốt [3].

Dù vậy, ranh giới giữa một vị thuốc lành tính và nguồn tích tụ độc chất phụ thuộc hoàn toàn vào môi trường sinh sống của con mực và quy trình tinh chế. Các nghiên cứu hiện có cho thấy mai mực có khả năng giữ kim loại nặng rất cao [2], nhưng mức độ ô nhiễm kim loại (như cadimi hay chì) lại biến thiên lớn tùy vùng biển thu hoạch [1], [3]. Trích đoạn tài liệu hiện tại chưa cung cấp số liệu nghiên cứu dịch tễ trực tiếp về lượng asen trong mai mực hay tỷ lệ người tiêu dùng bị nhiễm độc asen cụ thể từ bột ô tặc cốt. Do đó, nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng chủ yếu được cảnh báo dựa trên cơ chế tích lũy sinh học của động vật thân mềm và khả năng hấp phụ kim loại tự nhiên của mai mực thô [1], [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng ô tặc cốt

Nhiều người lầm tưởng rằng mai mực là sản phẩm tự nhiên của biển khơi nên "hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng được". Sự thật là động vật biển tầng đáy có khả năng tích lũy kim loại nặng rất mạnh theo thời gian sinh sống [1]. Mai mực chết trôi dạt vào bờ biển hoàn toàn có thể hấp phụ thêm chì và đồng từ nước biển xung quanh [2].

Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng chỉ cần phơi khô, cạo sạch lớp màng ngoài rồi đem rang vàng, tán bột mịn tại nhà là đã khử hết độc tố. Nhiệt độ rang thông thường hoàn toàn không thể phân hủy hay loại bỏ các nguyên tố kim loại nặng như chì hay cadimi. Quá trình nghiền tán bột thủ công không qua kiểm nghiệm vi sinh và phân tích hóa học tiềm ẩn nguy cơ nạp trực tiếp kim loại nặng vào cơ thể mỗi ngày [4]. Ngoài ra, hỗn hợp kim loại nặng khi đi vào sinh vật đã được chứng minh có khả năng gây độc di truyền tế bào, gây ức chế phân bào và sai lệch nhiễm sắc thể mạnh hơn từng kim loại riêng lẻ [7].

Ai nên thận trọng khi dùng mai mực?

  • Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan: Tuyến giải độc và đào thải kim loại nặng của cơ thể bị suy yếu, dễ bị tổn thương nghiêm trọng nếu có sự tích lũy cadimi hay chì [1].
  • Người có tiền sử sỏi thận, tăng canxi huyết: Bột mai mực chứa hàm lượng khoáng chất canxi rất cao [3].
  • Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ: Nghiên cứu cảnh báo nguy cơ từ kim loại nặng vượt ngưỡng an toàn có thể ảnh hưởng nặng nề đến sự phát triển của trẻ em [6]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn cụ thể của bột mai mực thô trên nhóm đối tượng nhạy cảm này, vì vậy tuyệt đối không tự ý sử dụng.
  • Người đang dùng các thuốc điều trị bệnh dạ dày theo đơn: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp để tránh tương tác hấp thu thuốc.

Hướng dẫn sử dụng bột mai mực an toàn

Để tận dụng công dụng của ô tặc cốt mà không rước thêm kim loại nặng vào người, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Nguồn gốc kiểm định: Chỉ mua và sử dụng bột ô tặc cốt đã được bào chế bởi các công ty dược phẩm hoặc cơ sở y học cổ truyền uy tín, có giấy chứng nhận kiểm nghiệm đạt chuẩn giới hạn kim loại nặng theo Dược điển. Tuyệt đối không dùng mai mực nhặt ngoài bãi biển hoặc mua trôi nổi không rõ nguồn gốc.
  • Không dùng kéo dài liên tục: Dược liệu này chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn ngày để điều trị triệu chứng cấp tính dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc, không dùng thay thế nước uống hay dùng quanh năm suốt tháng như thực phẩm chức năng bổ canxi.
  • Liều lượng và thời điểm: Trích đoạn nghiên cứu khoa học không quy định mức liều dùng cụ thể hàng ngày cho bột mai mực thô, do đó người dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn liều lượng từ bác sĩ y học cổ truyền, không tự ý tăng liều.
  • Chế biến đúng chuẩn: Trong y học cổ truyền, mai mực phải trải qua các bước ngâm rửa, loại bỏ muối mặn, sao chế chuyên nghiệp để giảm tạp chất trước khi tán bột mịn.

Mai mực là vị thuốc hỗ trợ tiêu hóa tốt nhưng tiềm ẩn rủi ro tích tụ kim loại nặng nếu khai thác từ vùng biển ô nhiễm và dùng thô kéo dài [1], [2]. Người dân tuyệt đối không tự ý tán bột mai mực trôi nổi để uống dài ngày nhằm tránh nguy cơ nhiễm độc kim loại âm thầm. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ dược liệu biển nào để bảo vệ sức khỏe lâu dài.