Nhiều người có thói quen nghiền mai mực phơi khô thành bột để uống với mong muốn bổ sung canxi trị đau xương, ngừa xốp xương. Theo Đông y, mai mực (ô tặc cốt) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc được dùng từ lâu đời [1]. Tuy nhiên, liệu việc uống trực tiếp nguồn canxi này có thực sự giúp cơ thể hấp thu tốt hơn các chế phẩm canxi vô cơ hay canxi hữu cơ tiêu chuẩn trên thị trường hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Canxi trong mai mực tồn tại chủ yếu ở dạng canxi cacbonat tự nhiên [1], [2]. Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người chứng minh bột mai mực uống giúp hấp thu canxi vượt trội hơn canxi vô cơ tinh chế; việc hấp thu dạng canxi này trong cơ thể vẫn phụ thuộc lớn vào môi trường axit dạ dày, tình trạng vitamin D và các yếu tố nội tiết [3].

Mai mực chứa dạng canxi nào?

Mai mực (Sepiae Endoconcha) là phần vỏ trong của mực nang, từ lâu đã được ứng dụng rộng rãi trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia [1]. Về mặt thành phần hóa học, thành phần chính chiếm tỷ lệ lớn nhất của mai mực là canxi cacbonat [1]. Bên cạnh đó, mai mực còn chứa protein, peptide, axit amin, nucleoside, polysaccharide và các nguyên tố vô cơ khác [1].

Canxi cacbonat tự nhiên trong mai mực có cấu trúc tinh thể dạng aragonite [2]. Dù là nguồn gốc sinh học tự nhiên, về bản chất hóa học, canxi cacbonat trong mai mực vẫn thuộc nhóm muối canxi cacbonat - tương tự như thành phần của nhiều viên uống canxi vô cơ phổ biến trên thị trường [1], [4].

Ngoài ra, các nghiên cứu vật liệu chỉ ra rằng trong mai mực có dấu vết của các nguyên tố vi lượng tự nhiên như stronti (Sr2+), magie (Mg2+), kẽm và flo [5], [6]. Dù vậy, phần lớn khối lượng khoáng chất vẫn là hợp chất canxi cacbonat [1].

Cơ chế hấp thu canxi cacbonat trong đường tiêu hóa

Canxi cacbonat là dạng muối canxi không tan trong nước và cần có môi trường axit của dịch vị dạ dày để hòa tan, phân ly thành ion canxi tự do (Ca2+) trước khi được ruột non hấp thu. Quá trình này đòi hỏi hệ tiêu hóa phải tiết đủ axit clohydric (HCl).

Khả năng hấp thu của canxi cacbonat chịu tác động đáng kể từ nhiều yếu tố nội sinh. Nghiên cứu trên người chỉ ra rằng sinh khả dụng của canxi cacbonat phụ thuộc nhiều vào nồng độ vitamin D và tình trạng nội tiết tố estrogen [3]. Khi nồng độ vitamin D huyết thanh thấp hoặc cơ thể thiếu hụt estrogen, khả năng hấp thu canxi từ dạng muối cacbonat bị suy giảm rõ rệt so với một số dạng muối canxi khác [3].

Bên cạnh đó, việc hấp thu canxi tại ruột là một quá trình sinh học phức tạp, không chỉ đơn thuần quyết định bởi độ hòa tan hay mức độ ion hóa của dạng muối [7]. Do đó, việc canxi bắt nguồn từ sinh vật biển không đồng nghĩa với việc nó sẽ tự động hòa tan và hấp thu dễ dàng hơn khi đi vào ống tiêu hóa người.

Các nghiên cứu nói gì về sinh khả dụng của canxi cacbonat và mai mực?

Để làm rõ giá trị thực tế của việc uống mai mực, cần xem xét các bằng chứng khoa học hiện có về dược lý của mai mực cũng như các thử nghiệm hấp thu canxi trên người và động vật.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 đã tổng hợp dữ liệu từ nhiều cơ sở dữ liệu y học lớn (PubMed, Science Direct, CNKI, Dược điển Trung Quốc) cho thấy mai mực thể hiện các hoạt tính sinh học như cầm máu, chống đông máu, chống loét, sửa chữa vết thương, kháng khuẩn, chống tăng phosphat máu, kích thích tạo xương và chống oxy hóa [1]. Nghiên cứu này ghi nhận mai mực không có độc tính [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu về tạo xương chủ yếu được khảo sát trong nghiên cứu cơ bản và kỹ thuật mô, không có thử nghiệm lâm sàng so sánh khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của bột mai mực so với canxi vô cơ tiêu chuẩn [1].

Nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát việc chuyển đổi nhiệt thủy nhiệt mai mực (Sepia Officinalis) thành khung giá thể hydroxyapatite xốp [2]. Mai mực được xử lý ở nhiệt độ 200 độ C và áp suất khoảng 15 atm trong 4 giờ với dung dịch KH2PO4 để chuyển từ canxi cacbonat (aragonite) thành canxi phosphat (hydroxyapatite) [2]. Khi nuôi cấy tế bào tiền tạo xương MC3T3-E1 trên giá thể này, các dấu ấn sinh xương như ALP và osteocalcin được biểu hiện [2]. Kết quả này chứng minh tiềm năng của mai mực trong kỹ thuật tái tạo mô xương nhân tạo, chứ không đánh giá việc uống bột mai mực thô để bổ sung canxi [2].

Một nghiên cứu khác năm 2021 tiến hành tổng hợp bột nano hydroxyapatite từ các nguồn canxi cacbonat sinh học bao gồm mai mực, vỏ trai, vỏ trứng gà và nung kết ở 800-1100 độ C [5]. Thử nghiệm in vitro (nuôi cấy tế bào) không thấy độc tính tế bào, có sự bám dính tế bào ở ngày 1, 3 và 5 [5]. Tuy nhiên, vật liệu từ mai mực lại cho thấy hình thái tế bào tròn và mức độ liên kết giữa các tế bào kém hơn so với vật liệu từ vỏ trứng [5].

Năm 2023, một nghiên cứu trên tế bào gốc tủy răng người (hDPSCs) đã tổng hợp các hạt canxi phosphat từ mai mực (CB-CaP), bao gồm hydroxyapatite (CB-HA) kích thước 304,73 nm, beta-tricalcium phosphate (CB-b-TCP) kích thước 503,17 nm và biphasic calcium phosphate (CB-BCP) kích thước 1394,67 nm [6]. Nghiên cứu nhận thấy các hạt khoáng này thúc đẩy biệt hóa tạo xương của tế bào gốc tủy răng phụ thuộc vào liều lượng và là vật liệu thay thế xương tiềm năng [6]. Các dữ liệu này vẫn dừng lại ở cấp độ thử nghiệm tế bào và chế tạo vật liệu sinh học thay thế xương, hoàn toàn không phải thử nghiệm hấp thu qua đường tiêu hóa [6].

Về sinh khả dụng của canxi cacbonat dạng uống tiêu chuẩn, nghiên cứu lâm sàng chéo ngẫu nhiên công bố năm 2020 trên 24 người trưởng thành khỏe mạnh tại Indonesia đã so sánh canxi glucoheptonate (chứa 8,2% canxi nguyên tố) với viên sủi canxi cacbonat (chứa 500 mg canxi nguyên tố) [4]. Kết quả cho thấy sinh khả dụng tương đối đường uống của canxi glucoheptonate so với canxi cacbonat đạt 92% trong vòng 6 giờ và 89% trong 12 giờ sau khi uống [4]. Cả hai dạng đều cho thấy khả năng dung nạp tốt, các biến cố bất lợi đều nhẹ và thoáng qua [4].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2002 trên 25 phụ nữ mãn kinh đã đánh giá sinh khả dụng của canxi cacbonat so với canxi citrate [3]. Ở nhóm phụ nữ không điều trị bằng estrogen, diện tích dưới đường cong biến thiên nồng độ canxi huyết thanh (deltaAUC) của canxi citrate (trung vị 0,85) cao hơn đáng kể so với canxi cacbonat (trung vị 0,25) [3]. Sự khác biệt này không xuất hiện ở nhóm có dùng estrogen, đồng thời sinh khả dụng của canxi citrate cũng cao hơn ở phân nhóm có nồng độ 25-hydroxyvitamin D thấp [3].

Một thử nghiệm trên 18 nam giới khỏe mạnh (45-60 tuổi) sử dụng phương pháp đồng vị bền kép để đo độ hấp thu ruột sau 24 giờ cho thấy: dung dịch canxi citrate có tỷ lệ hấp thu ruột đạt 29%, cao hơn đáng kể so với dung dịch canxi lactogluconate/cacbonat đạt 25% [7]. Tuy nhiên, dạng canxi citrate hỗn dịch lại cho mức hấp thu tương đương với dung dịch lactogluconate/cacbonat [7].

Về kích thước hạt, một nghiên cứu năm 2017 trên 48 chuột cống Sprague-Dawley cái (mô hình cắt buồng trứng gây loãng xương) cho thấy sữa tăng cường hạt nano canxi cacbonat đem lại sinh khả dụng canxi, mật độ canxi trong xương và sức bền xương tốt hơn đáng kể (P<0.05) so với sữa chứa hạt nano canxi citrate [8]. Tuy nhiên, đây là dạng nano canxi cacbonat tinh chế kết hợp trong nền sữa giàu chất hỗ trợ (như inulin, vitamin D3, K1), khác hoàn toàn với việc nghiền thô mai mực tự nhiên [8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Từ các dữ liệu khoa học, có thể thấy mai mực là nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu canxi cacbonat và có giá trị lớn trong nghiên cứu chế tạo vật liệu ghép xương, scaffold y sinh nhờ cấu trúc vi mô độc đáo và tính tương thích sinh học [1], [2], [6].

Mặc dù vậy, bằng chứng về việc uống bột mai mực như một chế phẩm bổ sung canxi đường tiêu hóa còn rất hạn chế:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng: Toàn bộ các nghiên cứu về hoạt tính tái tạo xương của mai mực hiện chỉ dừng lại ở nuôi cấy tế bào (in vitro) hoặc biến đổi nhiệt thủy nhiệt thành vật liệu cấy ghép y học [2], [5], [6]. Không có dữ liệu đo lường nồng độ canxi máu hay mật độ xương trên người khi uống bột mai mực trực tiếp.
  • Kích thước hạt thô: Việc tự nghiền mai mực tại nhà tạo ra các hạt thô lớn, rất khó hòa tan so với các dạng canxi cacbonat tiêu chuẩn dược phẩm hoặc nano canxi cacbonat đã được nghiên cứu [8].
  • Sinh khả dụng của canxi cacbonat: Các thử nghiệm trên người xác nhận rằng bản thân canxi cacbonat có tỷ lệ hấp thu phụ thuộc nhiều vào nồng độ axit dạ dày, tình trạng vitamin D và hormone nội tiết, thường thấp hơn hoặc tương đương một số muối canxi hòa tan [3], [7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mai mực

Nhiều người tin rằng "canxi hữu cơ từ sinh vật biển" như mai mực sẽ hấp thu hoàn toàn vào cơ thể và không gây cặn. Đây là một quan niệm sai lầm. Thành phần vô cơ chủ yếu của mai mực là canxi cacbonat [1], [2]. Đây là muối vô cơ, không phải dạng muối hữu cơ như canxi citrate hay canxi glucoheptonate [4], [3].

Một hiểu lầm khác là bột mai mực có thể thay thế thuốc điều trị loãng xương. Canxi chỉ là dưỡng chất cung cấp nguyên liệu cho xương; việc phòng ngừa và điều trị loãng xương đòi hỏi sự phối hợp của nhiều yếu tố như lối sống, vitamin D và các thuốc đặc trị theo chỉ định y khoa. Bột mai mực không thể coi là thuốc chữa khỏi các bệnh lý thoái hóa hay gãy xương.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng mai mực?

Những người mắc chứng giảm tiết axit dịch vị hoặc người cao tuổi có nồng độ axit dạ dày thấp nên thận trọng, vì canxi cacbonat cần axit để phân ly và hòa tan [3].

Phụ nữ mãn kinh không dùng liệu pháp hormone hoặc người thiếu hụt vitamin D cần lưu ý rằng khả năng hấp thu canxi cacbonat có thể bị suy giảm trong các điều kiện này [3].

Những người có tiền sử sỏi thận, tăng canxi máu hoặc suy giảm chức năng thận không nên tự ý dùng các loại bột vỏ động vật tự chế mà không có sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa.

Đặc biệt, mai mực thu gom tự nhiên từ bờ biển nếu không qua quy trình làm sạch, kiểm định tiêu chuẩn có thể lẫn tạp chất hoặc ô nhiễm vi sinh. Những người có cơ địa dị ứng đồ biển cũng cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi tiếp xúc hoặc sử dụng.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu bạn đang cân nhắc bổ sung canxi để chăm sóc sức khỏe xương khớp, hãy ưu tiên các giải pháp an toàn và đã được kiểm chứng:

  1. Ưu tiên chế phẩm đã chuẩn hóa: Thay vì tự mài hoặc xay mai mực thủ công, nên lựa chọn các sản phẩm canxi dạng muối chuẩn (như canxi cacbonat tiêu chuẩn, canxi citrate hoặc các phức hợp canxi đã kiểm định) với liều lượng canxi nguyên tố rõ ràng ghi trên nhãn [4], [3].
  2. Thời điểm uống thích hợp: Nếu dùng chế phẩm chứa canxi cacbonat, nên uống trong hoặc ngay sau bữa ăn. Thức ăn kích thích dạ dày tiết axit clohydric, tạo môi trường thuận lợi để hòa tan muối cacbonat.
  3. Bổ sung kèm vitamin D: Quá trình hấp thu canxi tại ruột phụ thuộc mật thiết vào tình trạng vitamin D của cơ thể [3]. Cần duy trì chế độ ăn cân bằng, tiếp xúc ánh nắng hợp lý hoặc bổ sung vitamin D theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
  4. Tham khảo ý kiến chuyên môn: Khi có bệnh lý nền về tiêu hóa, thận hoặc xương khớp, người dùng cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được chỉ định loại muối canxi và liều lượng phù hợp, tránh tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng chưa được chuẩn hóa.

Mai mực là nguồn vật liệu tự nhiên giàu canxi và có tiềm năng y sinh to lớn [1]. Tuy nhiên, ở góc độ bổ sung canxi đường uống thông thường, bột mai mực không cho thấy ưu thế hấp thu vượt trội nào so với canxi cacbonat tinh chế tiêu chuẩn. Người tiêu dùng nên dựa vào các bằng chứng y học xác thực để lựa chọn phương pháp bổ sung dinh dưỡng an toàn, hiệu quả.