Đau nhức xương khớp là phiền toái dai dẳng ở nhiều người, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa hay tuổi tác tăng cao. Để giảm cảm giác ê buốt, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền trong cộng đồng. Trong số đó, cây ruối leo (còn gọi là ráng leo, ráy leo - tên khoa học Pothos scandens) được xem là vị thuốc tự nhiên giúp xoa dịu cơn đau khớp.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ ruối leo mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm. Dược liệu này chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người, vì vậy hoàn toàn không đủ dữ liệu để thay thế thuốc điều trị viêm khớp chuyên khoa.
Thực hư ruối leo có giúp chữa đau khớp?
Trong kinh nghiệm dân gian bản địa, Pothos scandens thường được sử dụng nhằm mục đích làm giảm sưng tấy vết thương, bớt co cứng cơ bắp, đau bong gân, gãy xương, mụn nước hoặc hỗ trợ giảm tiêu chảy [1]. Người dân vùng cao hoặc khu vực nông thôn thường giã nát cây tươi để đắp lên các khớp sưng đau hoặc sắc lấy nước uống.
Dù được dùng theo thói quen lâu đời, y học hiện đại đòi hỏi bằng chứng chính xác về tính an toàn và hiệu quả thực tế. Hiện nay, các nhà khoa học mới chỉ bước đầu tìm hiểu đặc tính chống viêm của ruối leo ở mức độ tế bào [1]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân viêm khớp hay thoái hóa khớp để khẳng định ruối leo có thể chữa dứt điểm bệnh khớp.
Nhiều loài cây khác có tên gọi chi loài chứa từ "scandens" (nghĩa là cây leo) như Derris scandens [1, 8], Paederia scandens [2, 6], Melanthera scandens [2], Mikania scandens [3] hay Culcasia scandens [4] cũng có các báo cáo chống viêm độc lập. Người dùng rất dễ nhầm lẫn các loài thực vật này với nhau do trùng tên loài hoặc tên gọi địa phương tương tự nhau.
Cơ chế kháng viêm của ruối leo dưới góc nhìn khoa học
Phản ứng viêm mạn tính là nguyên nhân cốt lõi dẫn tới tổn thương sụn khớp và gây đau nhức triền miên. Khi các tế bào miễn dịch bị kích thích quá mức, chúng giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian gây viêm, làm tăng phản ứng đau và sưng nề tại ổ khớp.
Nghiên cứu trên tế bào đại thực bào chuột bị kích thích bởi độc tố lipopolysaccharide (LPS) chỉ ra rằng chiết xuất ethanol của ruối leo (Pothos scandens) có khả năng can thiệp vào chuỗi phản ứng này [1]. Dịch chiết giúp làm giảm biểu hiện mRNA của hai enzyme quan trọng là nitric oxide synthase cảm ứng (iNOS) và cyclooxygenase-2 (COX-2) [1].
Nhờ ức chế biểu hiện hai enzyme này, dịch chiết ruối leo làm suy giảm sự sản sinh các chất gây viêm như nitric oxide (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) [1]. Đồng thời, chiết xuất còn ngăn chặn sự tiết ra các cytokine tiền viêm nguy hiểm gồm interleukin-6 (IL-6) và interleukin-1beta (IL-1beta) [1].
Ở mức độ phân tử, các phân tích chỉ rõ chiết xuất ruối leo ức chế sự phosphoryl hóa của kinase điều hòa tín hiệu ngoại bào (ERK) cùng protein chuyển đổi tín hiệu và kích hoạt phiên mã 3 (STAT3) [1]. Đáng chú ý, quá trình này diễn ra mà không làm thay đổi trạng thái phosphoryl hóa của chất ức chế kappaBalpha, JNK hay protein kinase p38 [1]. Điều này cho thấy ruối leo tác động ức chế chọn lọc lên một số con đường truyền tín hiệu viêm cụ thể ở cấp độ tế bào.
Nghiên cứu nói gì về chiết xuất ruối leo và các dược liệu dạng leo?
Cho đến nay, dữ liệu trực tiếp về ruối leo (Pothos scandens) chủ yếu đến từ một nghiên cứu công bố năm 2017 [1]. Nghiên cứu này dùng chiết xuất ethanol thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 của chuột mô phỏng tình trạng viêm [1]. Kết quả ghi nhận khả năng hạ thấp rõ rệt các chất trung gian gây viêm, song giới hạn lớn nhất là thử nghiệm thực hiện hoàn toàn trong ống nghiệm, chưa từng đánh giá trên động vật sống hay người bệnh khớp [1].
Bên cạnh ruối leo, y học cũng khảo sát các cây thuốc dạng dây leo khác mang tên scandens:
Cây Paederia scandens: Nghiên cứu năm 2018 trên chuột cống bị viêm khớp do collagen (CIA) cho chuột uống chiết xuất liên tục trong 24 ngày [5]. Chiết xuất giúp giảm sưng chân, hạ điểm số viêm khớp, ức chế xơ hóa mô và giảm thâm nhiễm tế bào viêm ở mắt cá chân [5]. Nồng độ các cytokine gây viêm trong huyết thanh như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, IL-7, IL-23 đều giảm đáng kể [5]. Nó cũng giúp phục hồi hệ vi sinh đường ruột bằng cách giảm vi khuẩn gây viêm như Desulfovibrio, Mucispirillum, Helicobacter và Lachnospiraceae [5]. Một nghiên cứu năm 2025 cũng chứng minh dịch chiết nước của cây này chứa monoterpenoid, diterpenoid, pentacyclic triterpene, iridoid, giúp giảm IL-1beta, IL-6, TNF-alpha trên tế bào RAW264.7 thông qua ức chế con đường NF-kappaB/NLRP3 [6].
Cây Derris scandens: Nghiên cứu năm 2003 tại Thái Lan cho thấy chiết xuất nước làm giảm giải phóng myeloperoxide, ức chế sản sinh eicosanoid và leukotriene B4, đồng thời thể hiện hoạt tính chống oxy hóa [7]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm gây phù chân chuột, chiết xuất chỉ cho thấy hiệu quả khi tiêm màng bụng mà không tạo ra sự suy giảm đáng kể khi dùng đường uống [7]. Nghiên cứu năm 2021 phân tích chiết xuất Soxhlet của Derris scandens có hàm lượng chất lupeol từ 21,44 đến 40,72 mg trên 100 g dược liệu khô, ức chế enzyme 5-lipoxygenase với giá trị IC50 từ 63,71 đến 91,09 microgam/ml [8].
Cây Melanthera scandens: Năm 2012, nghiên cứu trên chuột dùng chiết xuất lá thô liều 39-111 mg/kg cho thấy tác dụng giảm phù chân do carrageenan, lòng trắng trứng và giảm đau do acid acetic, formalin hay kích thích nhiệt theo mức độ phụ thuộc liều [2].
Cây Mikania scandens: Năm 2014, nghiên cứu chỉ ra dịch chiết ethanol của lá có tác dụng chống biến tính protein lòng trắng trứng ở nồng độ 16000 microgam/ml [3]. Khi cho chuột Wistar uống liều 1000 mg/kg, dịch chiết lá ức chế 50% hiện tượng phù chân do carrageenan [3].
Cây Culcasia scandens: Nghiên cứu năm 2000 phân lập 7 phân đoạn từ dịch chiết methanol của lá, trong đó hai phân đoạn F2 và F6 có tác dụng chống viêm ở chuột mạnh hơn cả aspirin liều 100 mg/kg, với độc tính cấp LD50 trên chuột nhắt vượt quá 5 g/kg [4].
Bằng chứng khoa học: Tiềm năng lớn nhưng giới hạn rõ ràng
Các kết quả trên phản ánh tiềm năng chống viêm phong phú của nhóm dược liệu dây leo trong tự nhiên. Hoạt chất tự nhiên có thể hỗ trợ điều hòa phản ứng miễn dịch và hạ thấp nồng độ các chất trung gian gây đau.
Mặc dù vậy, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tế điều trị lâm sàng rất xa. Nghiên cứu của ruối leo (Pothos scandens) mới dừng ở đĩa thí nghiệm tế bào chuột [1]. Dịch chiết tế bào không đại diện cho chuyển hóa phức tạp trong hệ tiêu hóa của người.
Hơn nữa, một số dược liệu như Derris scandens thậm chí bị mất tác dụng chống phù chân khi chuyển từ dạng tiêm màng bụng sang đường uống thông thường ở chuột [7]. Do đó, việc tự ý uống nước sắc ruối leo với kỳ vọng giảm đau khớp là thiếu cơ sở khoa học xác đáng.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ trị bệnh khớp
Nhiều người bệnh khớp có tâm lý chuộng thảo dược vì tin rằng cây cỏ quanh nhà luôn an toàn, không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm khiến nhiều người bỏ lỡ giai đoạn điều trị bệnh hiệu quả nhất.
Viêm khớp dạng thấp và thoái hóa khớp là những bệnh lý phức tạp, có thể gây biến dạng khớp, dính khớp hoặc tàn phế nếu không kiểm soát kịp thời. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để dùng các loại cây lá truyền miệng có thể khiến ổ sụn bị bào mòn nhanh hơn.
Một hiểu lầm phổ biến khác là đồng nhất tác dụng của các loài cây có tên khoa học đuôi "scandens". Dù cùng là dạng thân leo, mỗi chi thực vật như Pothos, Paederia, hay Derris lại sở hữu hệ hoạt chất hóa học và cơ chế sinh học hoàn toàn khác biệt [1, 2, 4]. Không thể lấy hiệu quả kháng viêm trên chuột của loài này để áp đặt cho loài khác.
Ai nên thận trọng trước dược liệu truyền miệng?
Do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên người, những người sau đây tuyệt đối không tự ý dùng ruối leo:
Người đang mắc bệnh viêm khớp mạn tính hoặc tổn thương khớp nặng: Cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ biến dạng khớp vĩnh viễn.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu đánh giá độc tính sinh sản hay mức độ bài tiết qua sữa mẹ của cây ruối leo.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền: Chức năng gan và thận ở các nhóm này rất nhạy cảm, dễ bị tổn thương nếu thảo dược chứa tạp chất hoặc độc tố tự nhiên chưa được tinh chế.
Người đang dùng các thuốc kháng viêm tổng hợp hoặc thuốc chống đông: Hoạt tính ức chế enzym tự nhiên có thể tạo ra tương tác thuốc không lường trước.
Cách áp dụng an toàn và bảo vệ khớp đúng cách
Hiện tại, các nghiên cứu chưa đưa ra liều lượng sử dụng hay công thức phối hợp ruối leo an toàn cho con người. Bạn chỉ nên xem ruối leo là một loài thực vật mang tiềm năng chiết xuất trong tương lai [1]. Người dân không nên tự ý hái cây tươi về sắc uống hoặc ngâm rượu bừa bãi.
Thay vì tìm kiếm các loại dược liệu chưa được kiểm chứng, người bệnh nên tập trung vào các biện pháp chăm sóc khớp nền tảng:
Duy trì cân nặng hợp lý nhằm giảm tải trọng cơ học đè nặng lên các khớp gối, khớp háng và cột sống.
Tăng cường vận động nhẹ nhàng, đều đặn với các môn thể thao ít chịu lực như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ trên mặt phẳng.
Áp dụng chế độ ăn uống cân bằng, giàu dưỡng chất, bổ sung đủ nước mỗi ngày.
Khi xuất hiện triệu chứng đau nhức, sưng nóng ở các khớp, giải pháp an toàn nhất là đến bệnh viện có chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán và điều trị bài bản. Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hỗ trợ nào, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo sức khỏe bản thân.
