Rượu sao biển trị đau khớp: Bằng chứng khoa học nói gì?

Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc ngâm rượu sao biển để bồi bổ xương khớp, thậm chí tin rằng loại rượu này có thể chữa dứt điểm bệnh thoái hóa khớp hay viêm khớp mạn tính. Hình ảnh những bình rượu ngâm nguyên con sao biển gai góc xuất hiện phổ biến tại các vùng ven biển và trên mạng xã hội với những lời quảng cáo có cánh.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa từng công nhận rượu sao biển là thuốc điều trị thoái hóa khớp. Các nghiên cứu hiện nay mới dừng lại ở việc phát hiện một số hợp chất chiết xuất từ sao biển có hoạt tính kháng viêm trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống rượu ngâm sao biển sẽ chữa khỏi bệnh xương khớp ở người.

Bản chất của viêm khớp và lời đồn "thần dược"

Thoái hóa khớp và viêm khớp là những bệnh lý phức tạp, đặc trưng bởi tình trạng tổn thương sụn, phản ứng viêm màng bao hoạt dịch và sự suy giảm cấu trúc khớp theo thời gian. Quá trình viêm trong cơ thể được thúc đẩy bởi sự giải phóng các chất trung gian hóa học, điển hình là các cytokine tiền viêm như Interleukin-6 (IL-6), Interleukin-12 (IL-12) hay yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) ^[1].

Chính vì viêm khớp là căn bệnh mạn tính gây đau đớn dai dẳng và khó điều trị dứt điểm, nhiều người bệnh có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian. Lời đồn về rượu sao biển bắt nguồn từ quan niệm sinh vật biển chứa nhiều dưỡng chất quý. Dù vậy, việc ngâm rượu nguyên con không thể chiết xuất có kiểm soát các hoạt chất có lợi, mà ngược lại còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe người sử dụng.

Cơ chế tác động: Khoa học tìm thấy gì từ sinh vật biển?

Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tự nhiên hỗ trợ chống viêm, sinh vật biển từ lâu đã trở thành đối tượng được giới nghiên cứu chú ý. Các loài sinh vật biển sản sinh nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học kháng viêm, và một số chất được coi là hợp chất dẫn đường để phát triển thành thuốc mới ^[2]. Trước đây, các chất chống viêm cùng dịch chiết thô từ nhóm da gai như hải sâm, cầu gai và sao biển đã từng được tổng hợp, phân tích ^[2].

Ở cấp độ tế bào, phản ứng viêm xảy ra khi các tế bào miễn dịch phản ứng quá mức với các kích thích gây hại ^[1], ^[2]. Khi bị kích thích, các tế bào này sản sinh ra hàng loạt cytokine tiền viêm ^[1]. Nếu một hợp chất có khả năng ức chế sự sinh sôi của các cytokine này, nó sẽ giúp giảm bớt phản ứng viêm tại mô bị tổn thương ^[1]. Đây chính là cơ chế mà các nhà khoa học hướng tới khi tách chiết hoạt chất từ sao biển.

Bằng chứng từ ống nghiệm: Hợp chất steroid phân lập từ sao biển

Nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá tác dụng ức chế của dịch chiết thô và các phân tử steroid phân lập từ loài sao biển Astropecten polyacanthus ^[1]. Nhóm tác giả tập trung đo lường khả năng ức chế sản sinh các cytokine tiền viêm gồm IL-12 p40, IL-6 và TNF-alpha trên tế bào đuôi gai tủy xương (BMDCs) của chuột sau khi bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[1].

Kết quả thử nghiệm ống nghiệm cho thấy hiệu quả khác nhau rõ rệt giữa các phân tử steroid được đánh số ^[1]:

• Hợp chất số 5 và hợp chất số 7 thể hiện hoạt tính ức chế mạnh mẽ cả 3 loại cytokine tiền viêm nói trên, với nồng độ ức chế một nửa (IC50) dao động từ 1,82 ± 0,11 đến 7,00 ± 0,16 µM ^[1].
• Hợp chất số 1 ức chế mạnh sự sản sinh IL-12 p40 (IC50 = 3,96 ± 0,12 µM) và IL-6 (IC50 = 4,07 ± 0,13 µM) ^[1].
• Hợp chất số 3 và số 4 ức chế mạnh IL-12 p40 với giá trị IC50 lần lượt là 6,55 ± 0,18 µM và 5,06 ± 0,16 µM ^[1].
• Ngoài ra, hợp chất 3 ức chế vừa phải TNF-alpha (IC50 = 22,80 ± 0,21 µM), hợp chất 4 ức chế vừa phải IL-6 (IC50 = 16,73 ± 0,25 µM), còn hợp chất 2 và 6 thể hiện mức ức chế vừa phải đối với IL-12 p40 với IC50 lần lượt là 34,86 ± 0,31 µM và 79,05 ± 2,05 µM ^[1].

Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng một số hợp chất steroid tinh khiết từ sao biển có hoạt tính kháng viêm mạnh trong môi trường tế bào nuôi cấy ^[1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là thử nghiệm chỉ thực hiện trên tế bào miễn dịch biệt lập trong ống nghiệm, không phải mô hình cơ thể sống hoàn chỉnh và không dùng để điều trị mô khớp bị thoái hóa ^[1].

Bằng chứng trên động vật: Hỗn hợp carotenoid từ sao biển Patiria pectinifera

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2023 tập trung vào hỗn hợp carotenoid (MC) chiết xuất từ loài sao biển Patiria pectinifera ^[3]. Thành phần của hỗn hợp này chứa hơn 50% astaxanthin, 4-6% zeaxanthin và lutein, cùng các acid béo tự do và glyceride của chúng ^[3]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá hoạt tính sinh học cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể động vật sống (in vivo) ^[3].

Ở liều thử nghiệm 500 mg/kg trên mô hình động vật, hỗn hợp MC không gây độc tính ^[3]. Khi đưa vào các mô hình viêm trên động vật như sinh ung thư da, viêm da tiếp xúc dị ứng và viêm toàn thân, hỗn hợp carotenoid từ sao biển này đã cải thiện tiến triển bệnh, bình thường hóa hồ sơ cytokine và củng cố hệ thống phòng thủ chống oxy hóa ^[3]. Cụ thể, tỷ lệ u nhú da giảm 1,5 lần và dạng thuốc mỡ chứa 1% MC giúp giảm 80% mức độ nghiêm trọng của các biểu hiện bệnh lý trên da chuột bị viêm da dị ứng ^[3].

Dù nghiên cứu khẳng định hỗn hợp carotenoid từ sao biển Patiria pectinifera là phương thuốc tiềm năng để điều trị và ngăn ngừa các quá trình viêm, các thử nghiệm này chỉ giới hạn trên bệnh ngoài da và viêm toàn thân ở động vật ^[3]. Thử nghiệm hoàn toàn không được thiết kế trên mô hình viêm khớp, thoái hóa khớp và chưa từng được kiểm chứng trên người ^[3].

Lỗ hổng từ phòng thí nghiệm tới bình rượu ngâm

Từ dữ liệu khoa học đến một ly rượu ngâm trên bàn tiệc là một khoảng cách rất lớn. Trong các thí nghiệm, các nhà khoa học phải dùng dung môi hóa học chuyên biệt để tách chiết, tinh sạch từng hợp chất steroid hay hỗn hợp carotenoid chuẩn độ ^[1], ^[3]. Nồng độ hoạt chất được định lượng chính xác ở mức micromol (µM) hoặc miligram tính theo cân nặng cá thể ^[1], ^[3].

Ngược lại, rượu ngâm dân gian sử dụng cồn thực phẩm không thể chiết xuất đúng các steroid chọn lọc này. Rượu ngâm sao biển thô chứa vô số tạp chất, protein lạ và muối khoáng chưa được xử lý. Khi uống vào, hệ tiêu hóa sẽ phân cắt hoặc đào thải phần lớn chất hữu cơ trước khi chúng kịp đi vào máu và tiếp cận các ổ khớp. Hiện tượng giảm đau khớp thoáng qua sau khi uống rượu thực chất chỉ là tác dụng ức chế thần kinh tạm thời của cồn, không phải cơ chế trị bệnh.

Những ngộ nhận phổ biến và nguy cơ tiềm ẩn

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng "chất chiết xuất có hoạt tính chống viêm thì ngâm rượu uống sẽ khỏi đau khớp". Đây là suy luận thiếu căn cứ khoa học, bỏ qua sự khác biệt khổng lồ giữa tế bào biệt lập trong đĩa thí nghiệm và cơ thể người phức tạp ^[1].

Thêm vào đó, sao biển sống dưới đáy biển có thể tích tụ độc tố tự nhiên hoặc kim loại nặng tùy thuộc vào môi trường nước và loài sao biển. Một số loài sao biển chứa chất độc để tự vệ. Việc tự ý thu hái, ngâm rượu mà không qua xử lý độc chất có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính, viêm loét đường tiêu hóa hoặc tổn thương chức năng gan, thận.

Người bệnh có tiền sử viêm loét dạ dày, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh lý tim mạch, suy gan hoặc suy thận cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tùy tiện uống các loại rượu ngâm động vật biển không rõ nguồn gốc. Cồn nồng độ cao còn làm tăng acid uric trong máu, khiến các cơn viêm khớp gout bùng phát dữ dội hơn.

Lời khuyên thực tế cho người bệnh khớp

Thoái hóa khớp là một quá trình lão hóa tự nhiên kết hợp với các yếu tố cơ học và viêm mạn tính. Để kiểm soát bệnh hiệu quả và an toàn, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh:

• Đi khám chuyên khoa: Khi xuất hiện các dấu hiệu đau, sưng, cứng khớp, người bệnh nên đến các cơ sở y tế có chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu và chẩn đoán chính xác nguyên nhân, mức độ tổn thương sụn khớp.
• Tuân thủ phác đồ chuẩn: Sử dụng thuốc giảm đau, chống viêm hoặc các liệu pháp tái tạo theo đơn và hướng dẫn của bác sĩ điều trị. Không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng rượu ngâm hay thảo mộc không rõ kiểm chứng.
• Vận động hợp lý: Duy trì các bài tập nhẹ nhàng, ít chịu tải lực như bơi lội, đi bộ trên nền phẳng, đạp xe để tăng cường tuần hoàn dịch khớp và giữ độ linh hoạt cho gân cơ.
• Giữ cân nặng phù hợp: Giảm áp lực cơ học lên các khớp chịu tải như khớp háng, khớp gối thông qua chế độ ăn uống cân bằng, khoa học.

Rượu sao biển không phải là thần dược chữa dứt điểm thoái hóa khớp như những lời đồn thổi trên mạng xã hội. Các hoạt tính kháng viêm của steroid hay carotenoid chiết từ sao biển mới chỉ được ghi nhận trên tế bào và động vật trong điều kiện phòng thí nghiệm khắt khe ^[1], ^[3]. Người bệnh xương khớp cần tỉnh táo trước các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ nào.