Nhiều người Việt có thói quen hái các loại lá cây thuốc nam mọc quanh vườn đem phơi khô, sắc uống hàng ngày thay trà để thanh nhiệt hoặc bồi bổ cơ thể. Trong số các thảo dược thuộc chi Lan điền (Justicia), nhiều loài được truyền miệng với công dụng an thần, chữa cảm sốt hoặc hỗ trợ thiếu máu. Thói quen sắc uống tự phát, kéo dài liên tục từ tuần này qua tháng khác tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe lớn khi thiếu liều lượng chuẩn hóa.
Uống nước sắc thảo mộc thuộc chi Lan điền thay trà mỗi ngày không an toàn như nhiều người vẫn tưởng. Các thử nghiệm độc tính trên động vật cho thấy một số loài trong chi thực vật này chứa các hợp chất có khả năng gây độc mạn tính, làm tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu hoặc giảm lượng huyết sắc tố khi dùng liều cao kéo dài.
Chi Lan điền: Sự đa dạng hóa học và nguy cơ tiềm ẩn
Chi Lan điền (Justicia, họ Ô rô - Acanthaceae) là một chi thực vật rất lớn với hơn 600 loài phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới và ôn đới trên toàn cầu [1]. Phân tích tổng quan công bố năm 2023 trên 176 bài báo khoa học cho thấy các loài thuộc chi này sở hữu nguồn hợp chất thứ cấp phong phú, điển hình là alkaloid và flavonoid như naringenin [1]. Dù những hoạt chất này mang lại tiềm năng chống oxy hóa hay kháng khuẩn, thành phần sinh học phức tạp của cây tươi lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi sử dụng dạng thô tự chế [1].
Khi thu hái tự nhiên, người dùng khó phân biệt chính xác loài cụ thể. Các loài phổ biến thường gặp gồm Justicia gendarussa, Justicia procumbens, Justicia adhatoda, Justicia spicigera hay Justicia pectoralis [1]. Mỗi loài chứa hàm lượng hoạt chất, độc tố và đặc tính sinh học khác nhau [1]. Việc sắc nước uống tự do không định lượng dễ dẫn đến tích lũy các chất gây hại trong cơ thể.
Độc tính xyanua và rối loạn mỡ máu từ lá lan điền
Một nghiên cứu năm 2020 trên chuột Rattus norvegicus đánh giá dịch chiết ethanol của lá Justicia secunda chỉ ra thảo dược này không an toàn tuyệt đối [2]. Kết quả xác định chỉ số độc cấp tính LD50 của lá cây ở mức dưới 5000 mg/kg thể trọng, một dấu hiệu cho thấy sự hiện diện của hợp chất xyanua (cyanide) bên trong lá [2]. Theo thông lệ dân gian, người ta thường đun sôi kỹ lá trước khi uống dịch ngâm để trị thiếu máu nhằm mục đích loại bỏ bớt phần nào độc chất này [2].
Đáng chú ý, chiết xuất lá Justicia secunda còn tác động tiêu cực rõ rệt lên chuyển hóa lipid [2]. Chuột thí nghiệm uống dịch chiết bị tăng nồng độ mỡ máu phụ thuộc theo liều lượng dùng, đặc biệt là sự gia tăng lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-cholesterol xấu) và triglyceride [2]. Tình trạng này làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch xơ vữa nếu dung nạp trong thời gian dài [2]. Dù dịch chiết không làm tăng men gan hay bilirubin gây tổn thương tế bào gan trong phạm vi liều thử nghiệm, mức đường huyết của chuột lại tăng theo liều do hàm lượng carbohydrate cao trong lá [2].
Nguy cơ thiếu máu khi dùng liều cao kéo dài
Nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn công bố năm 2023 trên chuột bạch Wistar đối với dịch chiết cồn 80% từ lá Justicia schimperiana mang lại cái nhìn rõ hơn về sự biến đổi máu [3]. Thử nghiệm liều duy nhất 5000 mg/kg không gây tử vong, cho thấy mức độ an toàn cấp tính tương đối cao với LD50 > 5000 mg/kg [3]. Tuy nhiên, bức tranh an toàn thay đổi đáng kể khi chuột được cho uống lặp lại hàng ngày trong suốt 28 ngày với các mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg [3].
Tại mức liều cao nhất 1000 mg/kg/ngày sau 28 ngày, các nhà khoa học ghi nhận sự suy giảm đáng kể nồng độ hemoglobin (huyết sắc tố) và hematocrit (thể tích khối hồng cầu) so với nhóm đối chứng [3]. Mặc dù chiết xuất không làm thay đổi nghiêm trọng mô bệnh học nội tạng ngoài một số biến đổi nhỏ, việc suy giảm chỉ số hồng cầu chỉ ra nguy cơ ức chế tạo máu hoặc gây thiếu máu khi dùng quá liều [3]. Điều này đi ngược lại niềm tin phổ biến rằng uống càng nhiều thảo dược bổ huyết thì máu càng tốt.
Nghiên cứu trên thai kỳ: Dữ liệu động vật chưa thể áp dụng cho người
Một nghiên cứu năm 2021 tiến hành khảo sát độ an toàn của dịch chiết khô từ phần trên mặt đất của Justicia pectoralis trên chuột mang thai Wistar [4]. Chuột cống mang thai được cho uống dịch chiết từ ngày thai thứ 0 đến ngày 20 với các liều 300, 600 hoặc 1200 mg/kg [4]. Kết quả ghi nhận chuột mẹ không bị thay đổi cân nặng, lượng thức ăn, các chỉ số hóa sinh hay hiệu suất sinh sản, đồng thời không ghi nhận biến đổi mô bệnh học ở gan, thận, tử cung hay dị tật ở thai nhi [4].
Tuy nhiên, kết quả an toàn phôi thai này chỉ mới được kiểm chứng trên loài Justicia pectoralis ở chuột cống Wistar [4]. Cho đến nay, chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn của loài thảo dược này trên phụ nữ mang thai [4]. Việc tự ý áp dụng kết quả từ động vật để uống thảo dược khi mang thai mang lại rủi ro rất lớn cho thai nhi do sự khác biệt sâu sắc giữa các loài và thành phần dược chất.
Hiểu lầm thường gặp về thói quen uống nước sắc thảo dược
Nhiều người mặc định cây cỏ tự nhiên lành tính, uống thay nước lọc hàng ngày giúp thanh lọc cơ thể mà không có tác dụng phụ. Thực tế, thảo mộc thô chứa hỗn hợp hàng trăm hóa chất thực vật chưa qua tinh chế hay loại tạp chất [1]. Khi đun sắc thủ công tại nhà, người dùng hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất hấp thu mỗi ngày.
Một quan niệm sai lầm khác là dùng nước sắc để điều trị thiếu máu mà không cần xử lý nhiệt đúng cách [2]. Trong lá Justicia secunda, độc chất gốc xyanua cần nhiệt độ đun sôi kỹ để giảm bớt độc tính nguy hiểm [2]. Nếu chỉ hãm nước sôi sơ sài như pha trà thông thường, độc chất tồn dư có thể hấp thu thẳng vào hệ tuần hoàn, gây hại cho cơ quan nội tạng sau thời gian dài tích lũy.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người mắc bệnh tim mạch, mỡ máu cao hoặc rối loạn lipid máu không nên tự ý dùng nước sắc từ thảo mộc chi Lan điền, do nguy cơ làm tăng LDL-cholesterol và triglyceride trong máu [2]. Người có tiền sử đái tháo đường hoặc kháng insulin cũng cần cẩn trọng vì một số chiết xuất có thể làm tăng mức đường huyết đáng kể [2].
Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không tự sắc uống các loại lá cây này thay trà. Mặc dù thử nghiệm trên chuột cống mang thai với dịch chiết Justicia pectoralis không cho thấy độc tính quái thai [4], chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng nào về tính an toàn trên phụ nữ mang thai [4]. Ngoài ra, những người đang điều trị bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào với phác đồ thuốc tây.
Khuyến nghị áp dụng an toàn trong đời sống
Người dân không nên tự ý hái các loại lá cây lạ thuộc chi Lan điền để phơi khô sắc uống hàng ngày mà không có hướng dẫn từ thầy thuốc y học cổ truyền uy tín. Cần phân định rõ ràng giữa nước giải khát thông thường và thảo dược trị bệnh. Thảo dược chỉ nên dùng đúng bệnh, đúng đợt điều trị ngắn hạn, không dùng liên tục không nghỉ như một thói quen thay thế nước lọc.
Nếu sử dụng các loài thảo dược đã được y học cổ truyền công nhận, cần tuân thủ kỹ thuật đun nấu truyền thống như đun sôi kỹ theo hướng dẫn để giảm thiểu các thành phần độc hại bay hơi [2]. Luôn lắng nghe cơ thể, ngừng sử dụng ngay lập tức và đi khám y tế nếu xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, choáng váng, rối loạn tiêu hóa hoặc sụt giảm chỉ số hồng cầu khi đi xét nghiệm máu định kỳ.
Nước sắc từ các loài chi Lan điền chứa đựng nhiều hoạt tính sinh học có giá trị nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro về chuyển hóa đường, mỡ máu và độc tính tích lũy [2, 3]. Việc dùng thảo mộc bừa bãi không thay thế được lối sống lành mạnh hay phác đồ điều trị chuẩn mực. Hãy duy trì thói quen uống nước lọc đầy đủ, ăn uống cân bằng và chỉ dùng thảo dược khi có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ.
