Sắc nước cách cỏ uống hằng ngày: Có an toàn cho dạ dày?

Nhiều người có thói quen đào rễ cây cách cỏ (tên khoa học thuộc chi Premna, điển hình như Premna herbacea) đem về phơi khô, sắc nước uống thay trà hằng ngày nhằm thanh nhiệt, giải độc hoặc giảm nhức mỏi. Thói quen dùng thảo mộc tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian này khiến không ít người băn khoăn: liệu uống nước sắc cách cỏ đậm đặc liên tục dài ngày có gây hại, bào mòn hay viêm loét niêm mạc dạ dày hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là các dữ liệu nghiên cứu độc tính và dược lý thực nghiệm bước đầu cho thấy dịch chiết rễ cách cỏ có độ an toàn khá cao trên mô hình động vật, không ghi nhận độc tính cấp tính khi dùng đường uống ^[1]. Thậm chí, các hoạt chất từ cây thuộc chi này còn thể hiện khả năng giảm viêm mạn tính và hỗ trợ bảo vệ niêm mạc ruột [4, 5]. Dù vậy, việc lạm dụng tự sắc uống hằng ngày thay nước lọc vẫn tiềm ẩn rủi ro kích ứng cơ học hoặc phản ứng quá mẫn ở người có tiền sử bệnh dạ dày nặng.

Cách cỏ tác động đến hệ tiêu hóa thế nào?

Cây cách cỏ là loại dược liệu mọc thấp sát mặt đất, phần củ và rễ phình to thường được dân gian thu hái làm thuốc. Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các thảo dược thuộc chi Premna chứa nhiều thành phần thứ cấp quan trọng như flavonoid, pectin và các hợp chất chống oxy hóa ^[2].

Khi đi vào đường tiêu hóa, các hợp chất này có xu hướng ức chế sự kích hoạt của các tế bào viêm, giảm lượng gốc oxy hóa tự do (ROS) sinh ra tại mô ^[3]. Thay vì phá hủy lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày như các loại thuốc chống viêm tân dược, chiết xuất thực vật này tác động điều hòa miễn dịch tại chỗ và chống lại các phản ứng viêm kéo dài [4, 6].

Bên cạnh đó, dịch chiết thực vật chi Premna còn tác động tích cực đến hệ vi sinh đường ruột. Chúng hỗ trợ gia tăng các chủng vi khuẩn có lợi như Firmicutes và Muribaculaceae, cải thiện chuyển hóa acid alpha-linolenic, qua đó củng cố tính toàn vẹn của lớp hàng rào biểu mô tiêu hóa [5, 7].

Bằng chứng khoa học về độc tính và khả năng chống viêm

Cho đến nay, các nghiên cứu chuyên sâu về rễ cây cách cỏ (Premna herbacea) chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm nhằm kiểm tra mức độ an toàn cũng như cơ chế giảm đau, hạ sốt và chống viêm.

Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã kiểm tra độc tính và tác dụng dược lý của dịch chiết cồn từ rễ Premna herbacea trên chuột nhắt và thỏ ^[1]. Về mặt an toàn, dịch chiết rễ cách cỏ cho chuột uống liều rất cao lên tới 8,0 g/kg thể trọng mà không ghi nhận dấu hiệu độc tính ^[1]. Khi thử nghiệm về tác dụng sinh học, dịch chiết thể hiện hiệu quả hạ sốt rõ rệt ở thỏ và giảm đau nhẹ ở chuột ^[1]. Đáng chú ý, chiết xuất rễ cách cỏ không có tác dụng với viêm cấp tính nhưng lại làm giảm đáng kể phản ứng viêm mạn tính ^[1].

Đến năm 2023, một nghiên cứu khác phân tích sâu hơn về dịch chiết methanol từ rễ Premna herbacea ^[3]. Các nhà khoa học phát hiện chiết xuất này làm giảm lượng gốc oxy hóa tự do (ROS) do nội độc tố vi khuẩn kích thích trên đại thực bào lách ^[3]. Trên mô hình chuột bị viêm da vảy nến mạn tính do bôi imiquimod, dịch chiết rễ cách cỏ giúp giảm sản sinh đại thực bào, giảm thâm nhiễm viêm, hạ mức đỏ da, dày da và bong vảy ^[3].

Ngoài ra, các nghiên cứu trên loài cùng chi như Premna puberula vào năm 2022 và 2025 cũng củng cố tính an toàn tiêu hóa của nhóm thực vật này [5, 8]. Chiết xuất pectin từ lá chuột uống tới 6.000 mg/kg trong 24 giờ không gây độc, đồng thời hạ các chất gây viêm như IL-6, TNF-alpha và IL-1beta ^[2]. Chiết xuất ethyl acetate của cây này trên chuột viêm loét đại tràng giúp giảm chỉ số hoạt động bệnh (DAI), giảm tổn thương mô học ruột, giảm teo ngắn đại tràng và giảm stress oxy hóa thông qua điều hòa vi khuẩn đường ruột [5, 7].

Giá trị và giới hạn của các dữ liệu hiện có

Dù các kết quả thực nghiệm chỉ ra rễ cách cỏ có biên độ an toàn rộng và có hoạt tính chống viêm mạn tính, người dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng này:

Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu độc tính và hiệu quả của rễ Premna herbacea hiện dừng lại ở mô hình chuột và thỏ [4, 6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để đánh giá tương tác dài ngày của dịch chiết rễ cách cỏ với acid dịch vị dạ dày.

Thứ hai, các nghiên cứu dùng dịch chiết chuẩn hóa (chiết cồn, chiết methanol) với hàm lượng hoạt chất cố định [4, 6]. Khi người dân tự thu hái và đun nấu thủ công, nồng độ hoạt chất, độ tinh khiết và tạp chất tồn dư có thể thay đổi rất lớn. Do đó, việc rễ cây an toàn ở liều 8,0 g/kg trên chuột không đồng nghĩa với việc uống nước sắc đậm đặc hàng tháng trời trên người hoàn toàn vô hại ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc thảo mộc

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên "vô thưởng vô phạt", uống càng đặc càng nhanh khỏi bệnh khớp hoặc mát gan. Thực tế, nước sắc quá đặc có thể chứa hàm lượng tanin hoặc các chất kích ứng niêm mạc cơ học, gây cồn cào ruột nếu uống lúc bụng đói.

Một hiểu lầm khác là dùng rễ cách cỏ để thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị dạ dày hoặc thuốc giảm đau chống viêm khớp được bác sĩ kê đơn. Cần nhớ rằng, rễ cách cỏ chỉ được ghi nhận có tiềm năng giảm viêm mạn tính trên mô hình thí nghiệm, không phải là thuốc đặc trị loét dạ dày ^[1]. Tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang uống nước rễ cây có thể khiến bệnh nền trở nặng.

Ai nên thận trọng khi uống nước cách cỏ?

Mặc dù rễ cách cỏ không gây tổn thương niêm mạc cấp tính trong thực nghiệm, một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng ^[1]:

• Người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, xuất huyết tiêu hóa: Bất kỳ loại nước sắc thảo mộc thô nào cũng có thể làm thay đổi độ acid hoặc cản trở quá trình liền sẹo của ổ loét.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn sinh sản cho dịch chiết rễ cách cỏ, không nên tự ý dùng.
• Trẻ nhỏ và người suy giảm chức năng gan, thận nặng: Khả năng chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ thảo mộc thô ở nhóm này kém hơn bình thường.
• Người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Nước sắc thảo mộc có thể làm chậm quá trình hấp thu thuốc tây qua đường tiêu hóa. Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng thảo mộc an toàn mà không gây hại cho dạ dày, người dân nên tuân thủ một số nguyên tắc:

• Liều lượng và độ đậm: Không sắc quá đặc. Dùng một lượng nhỏ rễ khô (theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền), đun loãng với nước và uống như trà thảo mộc thoang thoảng.
• Thời điểm uống: Tốt nhất nên uống sau bữa ăn từ 30 đến 60 phút. Tuyệt đối không uống nước sắc thảo mộc lúc sáng sớm bụng hoàn toàn rỗng để tránh kích ứng niêm mạc dạ dày gây xót ruột, buồn nôn.
• Chế biến sạch: Rễ cây cách cỏ mọc ngầm dưới đất nên rất dễ nhiễm đất cát, nấm mốc hoặc vi khuẩn. Cần rửa thật sạch củ rễ, thái mỏng, phơi hoặc sấy khô hoàn toàn và bảo quản nơi khô ráo trước khi đun hãm.
• Không uống liên tục quanh năm: Nên uống theo từng đợt ngắn (1-2 tuần), sau đó tạm ngưng để theo dõi đáp ứng của cơ thể, không thay thế hoàn toàn nước lọc uống hằng ngày.

Tóm lại, dịch chiết rễ cách cỏ cho thấy mức độ dung nạp tốt, an toàn cao trên động vật và có tiềm năng chống viêm mạn tính mà không gây độc cấp tính ^[1]. Tuy nhiên, để bảo vệ dạ dày một cách bền vững, bạn chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải, không lạm dụng sắc quá đặc, và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu đang có bệnh lý tiêu hóa đi kèm.