Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại thảo dược khô như cây đầu rìu hoa chùy rồi sắc lấy nước uống liên tục nhiều tuần để thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Thói quen này xuất phát từ tâm lý tin rằng thảo mộc tự nhiên là lành tính và không gây tác dụng phụ. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nước dược liệu uống đậm đặc mỗi ngày thay nước lọc đang tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với hệ tiết niệu và chức năng thận.
Việc uống nước sắc cây đầu rìu hằng ngày không đảm bảo an toàn cho thận nếu dùng kéo dài và không kiểm soát liều lượng. Các dữ liệu thực nghiệm cho thấy dịch chiết dược liệu này có thể làm tăng các chỉ số gánh nặng lên thận và chuyển hóa máu khi dùng dài ngày [1]. Việc lạm dụng thảo mộc khô sắc đặc có thể khiến thận phải làm việc quá mức để lọc bỏ các chất chuyển hóa dư thừa, gây nguy cơ quá tải chức năng thận.
Thói quen sắc nước thảo mộc uống cả ngày và câu trả lời về độ an toàn
Trong đời sống hằng ngày, thói quen sử dụng thảo mộc đun nước uống giải khát rất phổ biến ở các gia đình Việt Nam. Nhiều người cho rằng các loại cây cỏ mọc tự nhiên hay dược liệu khô thu hái ngoài đồng ruộng đều vô hại. Khi gặp các triệu chứng nóng trong, tiểu rắt hoặc mệt mỏi, người dân thường tự ý mua cây đầu rìu về đun đặc uống cả ngày thay cho nước lọc thông thường.
Dù mang lại một số đặc tính sinh học nhất định trong các thử nghiệm ban đầu, cây đầu rìu không phải là thức uống an toàn để sử dụng tự do hằng ngày. Thận là cơ quan đảm nhiệm vai trò lọc máu, đào thải độc chất và duy trì cân bằng điện giải cho toàn cơ thể. Khi cơ thể tiếp nhận một lượng lớn dịch sắc thảo mộc không rõ hàm lượng hoạt chất mỗi ngày, các tiểu cầu thận và ống thận sẽ phải chịu áp lực bài tiết liên tục, dẫn đến nguy cơ quá tải chuyển hóa và tổn thương chức năng lọc.
Cơ chế tác động đến thận: Dấu hiệu cảnh báo từ chỉ số sinh hóa
Khi một hợp chất thảo dược được hấp thu qua đường tiêu hóa, các thành phần hóa học sẽ đi vào tuần hoàn máu và đến thận để được lọc hoặc bài tiết qua nước tiểu. Nếu người dùng sử dụng nước sắc quá đậm đặc hoặc dùng liên tục trong thời gian dài, nồng độ các chất chuyển hóa trong huyết tương tăng cao, buộc cầu thận phải tăng tốc độ lọc.
Đáng chú ý, các nghiên cứu sinh hóa đã chỉ ra rằng việc tiếp nhận dịch chiết thảo dược này có thể gây ra những biến đổi trực tiếp trên các chỉ số phản ánh chức năng thận và điện giải [1]. Khi chức năng đào thải của thận gặp trở ngại, nồng độ chất thải nitơ và các ion khoáng sẽ bị giữ lại trong máu. Tình trạng tăng nồng độ khoáng chất kéo dài trong nước tiểu cũng tạo điều kiện thuận lợi cho các tinh thể lắng đọng tại ống thận, từ đó gây suy giảm chức năng bài tiết.
Nghiên cứu thực nghiệm: Độc tính bán trường diễn và biến đổi chỉ số thận
Để đánh giá mức độ an toàn của dược liệu khi dùng dài ngày, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên động vật. Trong một nghiên cứu công bố năm 2015, dịch chiết của loài thảo dược này đã được cho chuột cống Wistar uống liên tục trong 90 ngày [1]. Nghiên cứu thử nghiệm ở các mức liều đơn là 225 mg/kg/ngày, 450 mg/kg/ngày và 900 mg/kg/ngày ở cả chuột đực và chuột cái [1].
Kết quả nghiên cứu ghi nhận dược liệu không gây ra độc tính biểu hiện rõ ràng ở mức tổng thể [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã quan sát thấy một số thay đổi trong các chỉ số huyết học và đông máu ở một số nhóm chuột dùng thuốc, bao gồm độ phân bố kích thước hồng cầu (RDW), số lượng tiểu cầu (PLT), tỷ lệ bạch cầu đơn nhân (Mo%), thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa (APTT) và thời gian prothrombin (PT) [1].
Đặc biệt đối với các chỉ số sinh hóa máu, mức creatinin (CRN), kali và clorua đã tăng lên ở một số chuột được dùng dịch chiết [1]. Creatinin là thước đo phản ánh trực tiếp khả năng lọc của cầu thận, còn kali và clorua là các chất điện giải được thận điều hòa nghiêm ngặt. Nghiên cứu kết luận rằng thảo dược này có tác động nhẹ đến hệ thống đông máu và chuyển hóa của chuột, đồng thời khuyến cáo cần thận trọng khi sử dụng ở mức liều cao hơn [1]. Thử nghiệm này chỉ ra rằng việc sử dụng thảo mộc kéo dài hoàn toàn có khả năng can thiệp vào chức năng thận và chuyển hóa máu.
Mối nguy từ độc tố kiềm pyrrolizidine và sự nhầm lẫn dược liệu
Bên cạnh nguy cơ quá tải chức năng thận do nồng độ khoáng và chất chuyển hóa, các nghiên cứu còn phát hiện sự hiện diện của các ancaloit nhóm pyrrolizidine trong nhóm thực vật này [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã tiến hành xác định các ancaloit pyrrolizidine chính trong chế phẩm viên nén chứa dược liệu này [2]. Kết quả đã xác định được adonifoline, senkirkine và một ancaloit khác được cho là emiline trong sản phẩm [2].
Nghiên cứu ghi nhận adonifoline chỉ tồn tại trong loài thảo dược này, trong khi hoạt chất senecionine không được phát hiện trong các viên nén nghiên cứu [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu cảnh báo việc thay thế dược liệu chuẩn bằng các loài thực vật cùng chi khác chứa hàm lượng senecionine cao là hành vi cần phải nghiêm cấm do nguy cơ độc tính [2]. Hàm lượng các ancaloit này có sự biến thiên lớn giữa các nhà sản xuất và các lô sản phẩm khác nhau [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 cũng nhấn mạnh việc kiểm soát chất lượng toàn diện đối với các ancaloit pyrrolizidine có độc tính đối với gan từ khâu nguyên liệu thô đến thành phẩm [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố nguồn gốc xuất xứ khác nhau có thể làm thay đổi hàm lượng ancaloit trong dược liệu thô [3]. Điều này cho thấy nếu người dân tự ý thu hái hoặc mua dược liệu trôi nổi trên thị trường, nguy cơ nhầm lẫn loài hoặc tích tụ các ancaloit độc hại chưa được kiểm chuẩn là rất lớn, gây gánh nặng đào thải nặng nề cho cả gan và thận.
Nguy cơ đặc biệt đối với phụ nữ mang thai: Cảnh báo từ thực nghiệm
Nhiều người thường nghĩ nước sắc thảo mộc giải nhiệt rất tốt cho phụ nữ mang thai khi bị mẩn ngứa hoặc mệt mỏi. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy đây là một quan niệm rất nguy hiểm. Trong một nghiên cứu công bố năm 2010 trên 220 chuột cống mang thai được chia làm 11 nhóm, các nhà khoa học đã kiểm tra độc tính phôi thai của dịch chiết nước ở các mức liều 7,5 g/kg, 15,0 g/kg và 30,0 g/kg cùng dạng chế phẩm và ancaloit toàn phần [4]. Dược liệu được cho uống từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [4].
Kết quả nghiên cứu cho thấy ở nhóm dùng liều cao chế phẩm và ancaloit toàn phần, thể trọng và lượng thức ăn tiêu thụ của chuột mẹ bị sụt giảm [4]. Tỷ lệ thai chết lưu tăng lên rõ rệt ở các nhóm dùng liều cao dịch chiết nước và ancaloit toàn phần so với nhóm đối chứng [4].
Đặc biệt, các dị tật xương ở phôi thai chuột đã được ghi nhận, bao gồm mở rộng thóp xương sọ, kém phát triển xương đỉnh, xương chẩm và cung đốt sống cổ, cùng các bất thường ở xương sườn [4]. Dịch chiết nước, chế phẩm và ancaloit toàn phần đều có thể gây ra bất thường xương, trong đó tỷ lệ dị tật xương ở nhóm ancaloit toàn phần lên tới 80% [4]. Từ các kết quả này, nghiên cứu kết luận không được sử dụng dược liệu và các sản phẩm chứa dược liệu này trong thời kỳ mang thai [4].
Hoạt tính chống oxy hóa trên tế bào: Bằng chứng và giới hạn
Không thể phủ nhận rằng một số loài đầu rìu hoa chùy có chứa các hợp chất có lợi trong môi trường phòng thí nghiệm. Trong một nghiên cứu công bố năm 2020 về loài đầu rìu hoa chùy (Floscopa scandens Lour), các nhà nghiên cứu đã phân tích các chiết xuất từ cây tươi và cao chiết dung môi khác nhau [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol chứa hàm lượng polyphenol cao đạt 198,41 mg đương lượng catechol trên mỗi gram chiết xuất và hàm lượng flavonoid đạt 101,70 mg đương lượng quercetin trên mỗi gram chiết xuất [5].
Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất thực vật này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa enzym thông qua các enzym như catalase, peroxidase và khả năng kháng viêm thông qua ức chế biến tính protein trong ống nghiệm [5]. Cây tươi cũng thể hiện hoạt tính enzym chống oxy hóa đáng kể [5].
Mặc dù các dữ liệu này mở ra tiềm năng về nguồn hợp chất chống oxy hóa và kháng viêm tự nhiên, độc giả cần hiểu rõ đây chỉ là các thử nghiệm hóa học và tế bào trong ống nghiệm (in vitro) [5]. Hoạt tính trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước sắc từ cây khô sẽ mang lại hiệu quả bảo vệ cơ thể mà không gây hại cho thận. Khi đi qua đường tiêu hóa và chuyển hóa tại các cơ quan nội tạng, các chất này có thể tạo ra các phản ứng sinh học hoàn toàn khác so với môi trường nuôi cấy nhân tạo.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý uống nước lá thay nước lọc
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là xem nước sắc dược liệu như một dạng nước giải khát hằng ngày. Nhiều người đun nước lá đầu rìu thật đặc, bảo quản trong tủ lạnh và uống liên tục từ ngày này qua ngày khác thay thế hoàn toàn nước lọc. Việc đưa vào cơ thể một lượng dịch chiết đậm đặc liên tục làm tăng áp lực thẩm thấu qua màng lọc cầu thận, đồng thời khiến cơ thể bị mất cân bằng nước nếu dược liệu có tính lợi tiểu nhẹ.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cứ thảo dược thiên nhiên thì không có độc tính. Dữ liệu khoa học đã chứng minh hàm lượng hoạt chất và độc tố tự nhiên như ancaloit có thể biến thiên rất lớn tùy theo nguồn gốc thu hái, thổ nhưỡng và cách bào chế [2], [3]. Nếu đun nấu thủ công tại nhà, người dùng hoàn toàn không thể kiểm soát được hàm lượng hóa chất đưa vào cơ thể, dễ dẫn đến tình trạng quá liều mà bản thân không hề hay biết.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng uống nước thảo mộc sẽ giúp bào mòn sỏi thận hoặc làm sạch thận. Thực tế, khi thận đang có tổn thương hoặc suy giảm chức năng bài tiết, việc tiếp nhận thêm các chất có nguy cơ làm tăng creatinin hay kali máu có thể khiến tình trạng suy giảm chức năng thận tiến triển nhanh hơn [1].
Ai tuyệt đối nên thận trọng và cách sử dụng đúng khoa học
Từ các bằng chứng khoa học hiện có, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc cây đầu rìu:
- Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định có thai: Dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy nguy cơ dị tật xương thai nhi và tăng tỷ lệ chết lưu nghiêm trọng [4].
- Người có bệnh lý nền về thận hoặc suy giảm chức năng thận: Nguy cơ gia tăng nồng độ creatinin và rối loạn điện giải kali, clorua trong máu [1].
- Người có bệnh lý về đông máu: Dịch chiết thực vật đã được ghi nhận có ảnh hưởng nhất định đến các chỉ số đông máu như APTT và PT [1].
- Người có bệnh lý về gan: Nguy cơ phơi nhiễm với các ancaloit pyrrolizidine gây độc cho gan nếu dùng dược liệu không qua kiểm chuẩn chất lượng [2], [3].
Để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu, người dân không nên tự ý thu hái cây cỏ khô để sắc uống kéo dài khi chưa có chỉ định của thầy thuốc. Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp nước tốt nhất và an toàn nhất cho chức năng lọc của thận. Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn về liều lượng an toàn và thời gian sử dụng thích hợp.
Việc bảo vệ sức khỏe đôi khi không nằm ở việc tìm kiếm các loại cây cỏ giải độc thần kỳ, mà ở việc duy trì lối sống khoa học và lắng nghe cơ thể. Thảo dược tự nhiên luôn chứa đựng cả hoạt chất có lợi lẫn các thành phần có thể gây độc tính khi tích tụ. Hãy thận trọng với thói quen sắc nước uống hằng ngày để tránh gây tổn thương âm thầm cho đôi thận của bạn.
