Thói quen ngâm rượu ngũ vị nam và băn khoăn về độ an toàn
Nhiều người dân thường có thói quen thu hái hoặc mua các loại thảo dược rừng như ngũ vị nam về ngâm rượu uống bồi bổ. Loại quả hoặc thân cây này được truyền tai với nhiều công dụng tốt cho sức khỏe cơ thể. Tuy nhiên, không ít người phân vân liệu việc dùng rượu ngâm có thực sự tốt hơn cách sắc nước uống truyền thống hay không.
Sắc nước uống là phương pháp ít rủi ro hơn đáng kể so với việc ngâm rượu ngũ vị nam. Dung môi cồn có thể hòa tan một lượng hoạt chất khác biệt nhưng bản thân chất cồn mang lại gánh nặng chuyển hóa lớn cho cơ quan gan.
Bản chất dung môi chiết xuất: Nước khác cồn như thế nào?
Trong dược liệu học, dung môi đóng vai trò quyết định loại hoạt chất nào được hòa tan ra ngoài. Nước là dung môi phân cực mạnh, chuyên hòa tan các chất phân cực như đường khử hoặc một số nhóm saponin phân cực. Ngược lại, cồn ethanol là dung môi kém phân cực hơn, giúp kéo ra các hợp chất ít tan trong nước.
Khi ngâm thảo dược trong cồn nồng độ cao, nhiều thành phần như phenolic, flavonoid hay triterpenoid được chiết xuất mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, cồn ethanol nạp vào cơ thể lại cần gan xử lý khử độc. Nếu dùng dạng sắc nước, cơ thể chỉ tiếp nhận hoạt chất thảo mộc hòa tan tự nhiên mà không phải gánh thêm độc tính từ cồn.
Bằng chứng nghiên cứu về chiết xuất họ ngũ vị nam
Các nghiên cứu khoa học trên các loài thảo dược chi Kadsura (ngũ vị nam) đã ghi nhận sự hiện diện của nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học tùy theo hệ dung môi sử dụng.
Một nghiên cứu năm 2016 đã tiến hành chiết xuất 50,0 g dược liệu ngũ vị nam khô (Kadsura longipedunculata) [1]. Mẫu được ngâm chiết ba lần với 300 mL dung dịch ethanol 90% ở nhiệt độ 90 độ C để thu cao thô [1]. Sau khi cô đặc dung môi dưới áp suất giảm thu được 4,03 g cắn dịch chiết, nhóm nghiên cứu hòa tan với 100 mL nước rồi phân tách lần lượt với các dung môi khác nhau theo độ phân cực [1]. Kết quả phân đoạn ghi nhận dịch chiết ether dầu hỏa thu được 0,60 g cắn, dịch chiết ethyl acetate thu được 0,58 g cắn và dịch chiết n-butanol thu được 2,03 g cắn [1]. Nghiên cứu cho thấy các phân đoạn dung môi hữu cơ này giúp phân lập các chất ức chế men alpha-amylase [1].
Ở một nghiên cứu năm 2007 trên loài Kadsura heteroclita, việc sử dụng dung môi ethanol chiết xuất từ phần thân cây đã giúp phân lập thành công 7 hợp chất triterpenoid mới có tên là heteroclitalactone từ G đến M [2]. Cấu trúc của các chất này được xác định thông qua phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D NMR [2]. Điều này minh chứng cồn hữu cơ có khả năng kéo ra nhiều hợp chất triterpenoid đặc trưng từ dược liệu [2].
Về tác động thần kinh, một nghiên cứu năm 2011 khảo sát phân đoạn ether dầu hỏa của Kadsura longipedunculata ở nồng độ 100 microgam/mL trên tế bào trứng ếch Xenopus laevis biểu hiện thụ thể GABA A phân nhóm alpha1beta2gamma2S [3]. Kết quả ghi nhận phân đoạn này giúp tăng cường dòng điện clorua do GABA kích hoạt thêm 122,5 +- 0,3% [3]. Từ đó, 13 hợp chất chịu trách nhiệm điều hòa thụ thể GABA A đã được xác định, trong đó 6-cinnamoyl-6,7-dihydro-7-myrceneol và axit 5,6-dihydrocuparenic lần đầu tiên được phân lập [3]. Tác dụng tăng cường qua thụ thể GABA A có hiệu lực biến thiên từ 129,7 +- 36,8% đến 885,8 +- 291,2% [3].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2020 trên hai loài ngũ vị nam Kadsura heteroclita và Kadsura coccinea cũng xác định tổng hàm lượng flavonoid và anthocyanidin thông qua các phương pháp đo quang phổ và HPLC với hệ dung môi cồn axit hóa để giải phóng các axit phenolic [4].
Dữ liệu về dung môi nước và cồn từ các loài thực vật liên quan
Để hiểu rõ sự khác biệt giữa nước và cồn, một nghiên cứu năm 2010 đã so sánh trực tiếp cao nước và cao cồn của một bài thuốc đa thảo dược [5]. Tỷ lệ hiệu suất thu hồi cao ethanol cao hơn so với cao nước [5]. Nghiên cứu ghi nhận hàm lượng saponin trong cao nước cao hơn cao cồn, nhưng hàm lượng tổng polyphenol và flavonoid ở cao cồn lại vượt trội hơn cao nước [5]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC cho thấy phần lớn các pic chính của dịch chiết nước xuất hiện ở thời gian lưu dưới 20 phút, trong khi dịch chiết ethanol xuất hiện các pic chính kéo dài tới 40 phút [5].
Một thử nghiệm năm 2021 trên loài thảo mộc Piper kadsura cũng chứng minh dung môi hữu cơ ethyl ether chiết xuất được lượng phenolic cao nhất (từ 1256,6 +- 0,7 đến 29,6 +- 0,4 mg đương lượng axit gallic/g cao khô) và flavonoid tối đa đạt 10,44 +- 0,09 mg quercetin/g, trong khi dịch chiết nước chỉ thu được 1,12 +- 0,1 mg quercetin/g [6]. Trên dòng tế bào SW1353 chịu stress oxy hóa bởi H2O2, dịch chiết ethyl ether và ethyl acetate giúp tế bào sống sót tốt hơn dịch chiết nước [6].
Dù dung môi cồn hoặc hữu cơ chiết xuất được nhiều polyphenol và flavonoid hơn, nhưng dung môi nước vẫn hòa tan các chất chuyển hóa phân cực quan trọng. Quan trọng hơn, các dữ liệu này đều đến từ thử nghiệm ống nghiệm hoặc tế bào, chưa qua thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người sống [5, 6].
Gánh nặng chuyển hóa tại gan: Lý do sắc nước an toàn hơn
Khi tự ngâm rượu tại nhà, người dùng thường dùng rượu gạo hoặc rượu tự nấu có độ cồn dao động từ 35 đến 45 độ. Rượu ethanol khi đi vào cơ thể sẽ được hấp thu nhanh chóng qua dạ dày và ruột, sau đó chuyển thẳng tới gan.
Gan phải huy động các enzyme để chuyển hóa ethanol thành acetaldehyde, một chất có độc tính tế bào cao, trước khi biến đổi thành acetate. Việc nạp ethanol cùng hoạt chất thảo dược khiến tế bào gan chịu tác động tiêu cực kép. Trong khi đó, việc sắc nước hoàn toàn loại bỏ yếu tố cồn, giúp cơ thể hấp thu các hoạt chất hòa tan trong nước mà không làm tăng men gan hay gây ngộ độc cồn mạn tính.
Hơn nữa, rượu thuốc tự ngâm không kiểm soát được nồng độ hoạt chất chiết xuất ra. Ngâm quá lâu trong cồn cao độ có thể làm thôi nhiễm nhiều hợp chất kém tan với liều lượng quá cao, làm tăng nguy cơ kích ứng tiêu hóa và gây độc tế bào gan.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngũ vị nam
Nhiều người lầm tưởng rằng rượu thuốc càng ngâm lâu, càng đậm đặc thì uống vào càng bổ. Trên thực tế, dung môi ethanol nồng độ cao chiết xuất cả những hợp chất có thể gây độc hoặc kích ứng đường ruột nếu dùng không kiểm soát.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên ngâm rượu thì hoàn toàn lành tính. Rượu ngâm không làm mất đi độc tính vốn có của chất cồn, mà ngược lại, sự tương tác giữa cồn và các chất chiết xuất thảo mộc chưa được kiểm chứng lâm sàng có thể tiềm ẩn rủi ro khó lường.
Một số người còn cho rằng sắc nước sẽ làm mất hết tác dụng của ngũ vị nam. Dù một số triterpenoid kém tan trong nước, dịch sắc nước vẫn thu được các hợp chất phân cực và saponin có lợi mà không tiềm ẩn nguy cơ phá hủy tế bào gan [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử mắc các bệnh lý về gan như viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan cần tuyệt đối tránh xa ngũ vị nam ngâm rượu. Việc dung nạp thêm cồn sẽ đẩy nhanh quá trình tổn thương tế bào gan.
Người bị viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản cũng không nên sử dụng dạng ngâm rượu vì cồn và dịch chiết đậm đặc dễ gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng rượu thuốc dưới bất kỳ hình thức nào. Nhóm đối tượng này nếu muốn dùng thảo dược sắc nước cần tham khảo trực tiếp ý kiến chuyên môn từ bác sĩ y học cổ truyền.
Cách áp dụng thực tế an toàn tại nhà
Để giảm thiểu tối đa các rủi ro sức khỏe, người dùng nên ưu tiên lựa chọn phương pháp sắc nước thay vì ngâm rượu.
Khi sắc nước, nên chọn dược liệu khô sạch, có nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc. Đun sôi dược liệu với lượng nước vừa phải trên lửa nhỏ trong khoảng thời gian hợp lý để các chất phân cực tan dần vào nước. Nước sắc nên dùng trong ngày, không để qua đêm tránh ôi thiu nhiễm khuẩn.
Nếu vẫn có nhu cầu sử dụng rượu thuốc theo đơn bốc của thầy thuốc, cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng chỉ định, chỉ dùng lượng rất nhỏ mỗi ngày và ngưng ngay nếu có dấu hiệu mệt mỏi, vàng da hoặc đau tức hạ sườn phải.
Phương pháp sắc nước ngũ vị nam mang lại độ an toàn cao hơn hẳn việc ngâm rượu nhờ loại bỏ hoàn toàn gánh nặng chuyển hóa cồn tại gan. Người tiêu dùng nên giữ sự tỉnh táo, ưu tiên giải pháp ít rủi ro và luôn tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng thảo dược trị bệnh.
