Trong y học cổ truyền, tục đoạn (Dipsacus asper) là vị thuốc bổ can thận, mạnh gân cốt quen thuộc. Nhiều người thường băn khoăn nên sắc tục đoạn lấy nước uống hằng ngày hay đem ngâm rượu để chiết được tối đa saponin cùng các hoạt chất quý.

Thực tế nghiên cứu cho thấy việc xử lý tục đoạn với rượu hoặc dùng dung môi cồn mang lại hiệu suất trích xuất và hấp thu saponin vượt trội so với nước thông thường [6, 7]. Tuy vậy, sắc nước vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc thu hồi các nhóm chất khác như polysaccharide [1].

Cơ chế dung môi: Cồn hay nước hòa tan saponin tốt hơn?

Saponin trong tục đoạn phần lớn thuộc nhóm triterpenoid saponin, tiêu biểu là asperosaponin VI [6, 8]. Cấu trúc phân tử của saponin gồm phần aglycone kém phân cực và mạch đường ưa nước. Do đó, các dung môi cồn hữu cơ như ethanol thường hòa tan saponin hiệu quả hơn so với nước tinh khiết [4, 7].

Bên cạnh saponin, tục đoạn còn chứa các iridoid glycoside như loganin, loganic acid, sweroside cùng các hợp chất phenolic [2]. Dung môi cồn giúp phá vỡ các liên kết tế bào thực vật, tạo điều kiện cho cả saponin và glycoside khuếch tán ra ngoài môi trường chiết [2, 7].

Ngược lại, nước là dung môi phân cực mạnh. Khi đun sôi thông thường, nước hòa tan rất tốt các hợp chất polysaccharide hoặc protein, nhưng khả năng hòa tan saponin tổng số thường kém hơn hỗn hợp cồn-nước [4, 5].

Bằng chứng khoa học về chiết xuất tục đoạn qua cồn và rượu

Một nghiên cứu dược động học năm 2016 trên chuột cống đã so sánh dịch chiết nước của tục đoạn sống và tục đoạn tẩm rượu chế [2]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp UPLC-MS/MS định lượng 8 hoạt chất: 4-caffeoylquinic acid, chlorogenic acid, 3,5-dicaffeoylquinic acid, loganic acid, loganin, sweroside, dipsacoside B và asperosaponin VI [2].

Kết quả nghiên cứu trên chuột chỉ ra rằng, sau khi uống dịch chiết tục đoạn qua chế biến với rượu, nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) và diện tích dưới đường cong sinh khả dụng (AUC0-t) của 4-caffeoylquinic acid, loganic acid, loganin và asperosaponin VI tăng lên đáng kể (p < 0,05) so với nhóm dùng tục đoạn chưa chế rượu [2]. Điều này chứng minh quá trình tác động của rượu giúp tăng cường độ hấp thu của saponin và iridoid glycoside vào tuần hoàn [2].

Năm 2021, một nghiên cứu khác áp dụng phương pháp chiết cồn có hỗ trợ vi sóng trên bột tục đoạn qua rây 100 mesh [3]. Kết quả ghi nhận hiệu suất thu hồi dịch chiết thô đạt tới 58,66% (khối lượng/khối lượng) [3]. Dịch chiết cồn này cho thấy khả năng kích thích biệt hóa tạo xương của tế bào gốc dây chằng nha chu thông qua con đường truyền tín hiệu PI3K, làm tăng khoáng hóa tế bào lên 1,4 lần [3].

Năm 2011, nghiên cứu phân tích hàm lượng saponin trong rễ tục đoạn thu hái tại các vùng của Trung Quốc bằng phương pháp HILIC-HPLC [4]. Kết quả cho thấy hàm lượng dipsacus saponin VI dao động từ 0,77% đến 14,31%, saponin X từ 0,39% đến 3,19%, và saponin XII từ 0,41% đến 1,49% [4]. Nghiên cứu chỉ ra rễ nhỏ chứa nhiều saponin hơn rễ to, và phần rễ chính chứa lượng saponin cao hơn thân cây hay rễ con [4].

Động học chiết saponin: Bài học từ các thảo dược chứa saponin khác

Dù dữ liệu so sánh trực tiếp giữa đun nước và ngâm rượu trên cùng một mẻ tục đoạn còn hạn chế, các nghiên cứu trên saponin thực vật cung cấp thông tin đối chiếu rõ ràng [2, 4].

Nghiên cứu năm 2018 trên hạt gấc (Momordica cochinchinensis) đối chiếu dung môi nước và cồn [5]. Hiệu suất chiết tổng khối lượng khô của nước đạt 13,1 g/100 g, cao hơn nhiều so với ethanol (3,7 g/100 g) [5]. Tuy nhiên, hàm lượng saponin tổng số trong dịch chiết butanol và methanol lại cao hơn 48% so với ethanol nguyên chất và vượt xa dịch chiết nước [5].

Cùng năm 2018, một nghiên cứu về chiết xuất saponin từ tam thất hấp (Panax notoginseng) bằng phương pháp hồi lưu với ethanol 70% đã theo dõi ảnh hưởng của thời gian [6]. Nghiên cứu khảo sát các mốc thời gian 0,5 giờ, 1 giờ, 1,5 giờ, 2 giờ và 2,5 giờ [6].

Kết quả cho thấy hàm lượng saponin và hiệu suất cao khô tăng dần rồi giảm dần, trong đó hàm lượng saponin đạt đỉnh ở 1,5 giờ còn hiệu suất cao khô đạt đỉnh ở 1 giờ [6]. Khi đun hồi lưu ở nhiệt độ cao quá lâu, saponin triterpenoid dễ bị phân hủy nhiệt, độ nhớt dịch chiết tăng làm cản trở quá trình khuếch tán [6]. Khoảng thời gian tối ưu được xác định là 1 giờ đến 2 giờ [6].

Sắc nước tục đoạn mang lại lợi ích gì?

Mặc dù cồn hòa tan saponin vượt trội, sắc nước tục đoạn không hề vô dụng. Năm 2015, nghiên cứu tối ưu hóa chiết xuất polysaccharide từ rễ tục đoạn (Dipsacus asperoides) bằng nước có hỗ trợ siêu âm đã xác định các thông số: tỷ lệ nước/dược liệu 38,61 mL/g, công suất 308,68 W, thời gian 38,61 phút tại 89 độ C [1].

Dưới điều kiện này, hiệu suất thu hồi polysaccharide từ tục đoạn đạt 7,12 ± 0,45% [1]. Phân tích sắc ký khí cho thấy polysaccharide này cấu thành từ mannose, ribose, glucose, galactose, xylose và arabinose theo tỷ lệ mol 0,22 : 0,48 : 2,29 : 0,34 : 1,39 : 1,41 [1]. Nhóm chất chiết từ nước này chứng minh khả năng dọn gốc tự do DPPH, ABTS và bảo vệ tế bào gan L02 trước tổn thương do H2O2 [1].

Do đó, đun sắc nước sẽ tận dụng tốt lượng polysaccharide chống oxy hóa dồi dào, trong khi ngâm rượu hay xử lý cồn lại tập trung tối đa vào saponin và glycoside [5, 6, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng tục đoạn

Nhiều người cho rằng ngâm rượu càng lâu hoặc đun sôi tục đoạn càng nhiều giờ thì nước thuốc càng đặc và càng bổ. Đây là quan niệm sai lầm. Nghiên cứu saponin cho thấy nhiệt độ cao kéo dài sẽ phân hủy cấu trúc triterpenoid và giảm lượng hoạt chất thu được [6].

Một hiểu lầm khác là củ tục đoạn càng to bản, hình thức càng đẹp thì hoạt chất càng cao. Dữ liệu phân tích thực tế chứng minh rễ mảnh, nhỏ mới là bộ phận tích tụ tỷ lệ phần trăm saponin VI, X, XII cao hơn các rễ to thượng hạng [4].

Ngoài ra, ngâm rượu tục đoạn uống trực tiếp không tương đương với việc chiết xuất tinh khiết trong phòng thí nghiệm. Lượng cồn nạp vào cơ thể cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh gây độc cho gan.

Ai nên thận trọng khi dùng tục đoạn?

Cần lưu ý rằng các thử nghiệm dược động học hiện có mới chỉ được thực hiện trên chuột cống hoặc trên các dòng tế bào [6, 7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về dược động học của tục đoạn tẩm rượu trên cơ thể người, phụ nữ có thai hay phụ nữ đang cho con bú.

Người mắc bệnh lý gan mạn tính, viêm gan, xơ gan hoặc người có tiền sử nghiện rượu không nên chọn dạng ngâm rượu. Việc dung nạp cồn hằng ngày có thể gây hại tế bào gan nhiều hơn lợi ích nhận được từ saponin.

Những người đang dùng thuốc điều trị chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp tục đoạn sắc hay ngâm rượu nhằm tránh tương tác thuốc bất lợi.

Gợi ý áp dụng thực tế đúng cách

Để dung hòa lợi ích của cả dung môi cồn và nước, y học cổ truyền thường dùng phương pháp "chế rượu" (tẩm rượu rồi sao khô) trước khi sắc nước uống [2]. Phương pháp này giúp hoạt chất asperosaponin VI và iridoid glycoside dễ tan hơn khi vào đường tiêu hóa mà không buộc người dùng phải uống cồn liều cao [2].

Khi chọn dược liệu, nên ưu tiên phần rễ chính hoặc rễ kích thước vừa và nhỏ, có xuất xứ rõ ràng để đảm bảo hàm lượng saponin tự nhiên [4]. Khi sắc nước, không nên đun sôi lửa lớn quá lâu nhằm hạn chế phân hủy nhiệt các hợp chất quý [6].

Liều lượng và thời gian sử dụng tục đoạn cần tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ y học cổ truyền. Tục đoạn là vị thuốc hỗ trợ, không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa cho các bệnh lý xương khớp nặng.

Lời kết

Cả hai dạng dùng đều có ưu thế riêng: dung môi cồn hoặc tẩm rượu vượt trội trong việc giải phóng saponin và iridoid glycoside, còn sắc nước lại bảo tồn nguồn polysaccharide chống oxy hóa dồi dào [5, 6, 7]. Người dùng nên dựa vào tình trạng sức khỏe cá nhân, tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để lựa chọn dạng dùng phù hợp, an toàn nhất cho cơ thể.