Nhiều người truyền tai nhau các bài thuốc dân gian sử dụng thạch sùng (thằn lằn nhà) tươi sống hoặc ngâm rượu, sấy khô sơ sài để trị hen suyễn, tăng cường sinh lực hay chữa đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, hành động tiêu thụ sinh vật này khi chưa nấu chín tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng từ vi khuẩn. Thạch sùng nói riêng và các loài bò sát nói chung là nguồn mang mầm bệnh tự nhiên của vi khuẩn đường ruột nguy hiểm mang tên Salmonella [1].

Việc nuốt sống hoặc ăn thạch sùng chưa qua xử lý nhiệt độ cao không chỉ không mang lại hiệu quả y khoa được kiểm chứng mà còn dẫn thẳng vi khuẩn vào đường tiêu hóa, gây tiêu chảy cấp, viêm dạ dày ruột và đe dọa trực tiếp đến tính mạng [4, 6].

Mối liên hệ tự nhiên giữa bò sát và vi khuẩn Salmonella

Nhiều loài động vật hoang dã cũng như bò sát nuôi trong nhà thường xuyên mang vi khuẩn đường ruột trong cơ thể mà không có biểu hiện bệnh [1]. Mầm bệnh Salmonella có thể bắt nguồn từ việc tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với các loài bò sát và lưỡng cư bị nhiễm bệnh, chẳng hạn như rắn cảnh, kỳ nhông, ếch nhái hoặc chính môi trường sống ô nhiễm của chúng [1].

Thạch sùng sinh sống tự do trên tường nhà, trần nhà, các góc khuất ẩm thấp và săn bắt côn trùng mang nhiều vi khuẩn. Mặc dù các nghiên cứu thú y tập trung vào rắn, kỳ nhông và bò sát cảnh như nguồn lây nhiễm Salmonella tự nhiên [1], thạch sùng thuộc cùng nhóm bò sát và có chung tập tính bài tiết qua phân. Khi thạch sùng di chuyển, phân và dịch tiết chứa vi khuẩn bám dính trên toàn bộ lớp da ngoài cũng như lưu trú trong hệ vi sinh đường tiêu hóa của chúng.

Khi người dân sơ chế không đúng cách hoặc dùng thạch sùng tươi sống, vi khuẩn bám trên da và nội tạng của chúng sẽ xâm nhập trực tiếp vào cơ thể người thông qua thức ăn hoặc vật dụng chế biến [1].

Cơ chế gây tiêu chảy cấp và tổn thương đường ruột

Bệnh do vi khuẩn Salmonella gây ra là một bệnh lây truyền từ động vật sang người (zoonotic disease) và là một trong những mối đe dọa sức khỏe cộng đồng lớn nhất trên toàn cầu [1, 4]. Vi khuẩn Salmonella enterica là loài gây bệnh nghiêm trọng nhất trong chi vi khuẩn này, với hơn 2.500 biến thể huyết thanh (serovar) khác nhau [2].

Khi xâm nhập vào đường tiêu hóa qua thực phẩm, vi khuẩn gây ra hai thể bệnh chính là sốt thương hàn (typhoid fever) và viêm dạ dày ruột (gastroenteritis) [2]. Các biến thể huyết thanh gây viêm dạ dày ruột được gọi chung là Salmonella không gây thương hàn (NTS) [2].

Vi khuẩn sở hữu nhiều yếu tố độc lực giữ vai trò thiết yếu giúp chúng bám dính, xâm nhập tế bào biểu mô và lẩn tránh hệ thống phòng thủ của vật chủ [2]. Các yếu tố độc lực này bao gồm vỏ bọc (capsule), các protein bám dính (adhesion proteins), roi vận động (flagella), plasmid và hệ thống bài tiết loại III (type III secretion systems) được mã hóa trên các đảo gây bệnh của Salmonella [2]. Khi thâm nhập vào ruột non và ruột già, các yếu tố này kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, làm tổn thương niêm mạc ruột, suy giảm chức năng hấp thu nước và gây ra các cơn tiêu chảy cấp dữ dội [4, 6].

Bằng chứng khoa học về gánh nặng và biểu hiện của nhiễm trùng Salmonella

Các đợt bùng phát ngộ độc thực phẩm do Salmonella đã được ghi nhận và nghiên cứu kỹ lưỡng trên thế giới, phản ánh rõ mức độ nguy hiểm của loại vi khuẩn này khi xâm nhập cơ thể:

  • Một vụ bùng phát ngộ độc thực phẩm do Salmonella Enteritidis xảy ra tại thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc vào tháng 11/2024 đã được báo cáo nghiên cứu vào năm 2025 [3]. Vụ việc bắt nguồn từ một bữa tiệc trưa sinh nhật có 165 người tham dự, sử dụng món thịt hầm nguội kết hợp trứng sống nhiễm khuẩn [3].
  • Kết quả xác định có 54 trường hợp nhiễm bệnh [3]. Các biểu hiện lâm sàng chủ yếu gồm: tiêu chảy chiếm 79,63%, đau bụng chiếm 75,93%, sốt chiếm 40,74%, nôn mửa chiếm 24,07% và buồn nôn chiếm 22,22% [3].
  • Thời gian ủ bệnh dao động từ 5 đến 36 giờ, với mốc thời gian trung bình (median) là 15 giờ [3]. Đáng chú ý, có tới 52 trên tổng số 54 trường hợp phải nhập viện điều trị y tế, trong đó có một trường hợp chuyển biến nguy kịch [3].
  • Kiểm tra trong phòng thí nghiệm đã phân lập thành công vi khuẩn ở 16 ca bệnh và phát hiện vi khuẩn trên mẫu thực phẩm thừa [3]. Phương pháp giải trình tự toàn bộ hệ gen (whole-genome sequencing) khẳng định mức độ tương đồng di truyền rất cao giữa các mẫu phân lập, chứng minh vi khuẩn lây truyền trực tiếp từ nguồn thức ăn nhiễm bẩn [3].

Nghiên cứu tại Colombia công bố năm 2017 tiến hành khảo sát tại 5 khu vực từng có đợt bùng phát dịch để tìm người mang mầm bệnh Salmonella [4]. Các nhà nghiên cứu lấy mẫu phân từ 667 người tình nguyện trong cộng đồng và dịch mật túi mật từ 199 bệnh nhân phẫu thuật cắt túi mật [4].

Kết quả xét nghiệm PCR và nuôi cấy cho thấy 9 mẫu phân (1,35%) dương tính với Salmonella (gồm 2 mẫu S. Newport, 2 mẫu S. Anatum, 1 mẫu S. Sinstorf và 4 mẫu Salmonella spp.) [4]. Bên cạnh đó, có 11 mẫu dịch mật dương tính, trong đó Salmonella Enteritidis được phân lập từ 3 mẫu cấy (1,5%) và 8 mẫu (4%) dương tính với Salmonella spp [4]. Nghiên cứu này khẳng định những người mang vi khuẩn nhưng không triệu chứng hoặc sau nhiễm trùng mạn tính có thể là nguồn phát tán bệnh truyền nhiễm trong cộng đồng [4].

Các khảo sát dịch tễ học khác cũng cho thấy tỷ lệ lây nhiễm rộng rãi. Tại Hoa Kỳ, Salmonella gây ra hơn 1,3 triệu ca nhiễm trùng mỗi năm, trong đó khoảng 1 triệu ca bắt nguồn từ việc tiêu thụ thực phẩm ô nhiễm [5]. Tại Liên minh châu Âu (EU), bệnh do Salmonella là bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người phổ biến thứ hai ở người, chỉ đứng sau nhiễm vi khuẩn Campylobacter [6].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thạch sùng làm thuốc dân gian

Nhiều người lầm tưởng rằng thạch sùng sấy khô, nướng tái, hoặc đem ngâm với rượu mạnh nồng độ cao có thể tiêu diệt hết mầm bệnh. Đây là quan niệm hết sức sai lầm.

Salmonella có khả năng tồn tại dai dẳng trong nhiều môi trường tự nhiên, phân động vật và thực phẩm [2, 8]. Việc nuốt thạch sùng sống, dùng bột thạch sùng tán thô hoặc uống rượu ngâm xác thạch sùng chưa được tiệt trùng tuyệt đối không đủ tiêu diệt vi khuẩn bám sâu trong mô hoặc ruột của con vật.

Thêm vào đó, việc kiểm soát vi khuẩn hiện nay đối mặt với thử thách lớn do tình trạng kháng thuốc. Một nghiên cứu trên hạch bạch huyết của lợn tại Hoa Kỳ công bố năm 2020 ghi nhận có 9,78% các chủng Salmonella phân lập được là chủng đa kháng thuốc (MDR), tức kháng lại từ ba nhóm kháng sinh trở lên [5]. Nghiên cứu tổng quan năm 2023 cũng cảnh báo sự xuất hiện của các biến thể Salmonella kháng kháng sinh đang tạo ra một cuộc khủng hoảng an toàn thực phẩm tiềm tàng [2]. Do đó, người bị nhiễm khuẩn do ăn thực phẩm lạ như bò sát có thể gặp khó khăn trong việc điều trị bằng thuốc thông thường nếu nhiễm phải chủng vi khuẩn kháng thuốc.

Nhiều người tiêu dùng cũng thường thiếu kiến thức phòng ngừa lây nhiễm chéo. Một khảo sát năm 2020 trên 1.916 người tiêu dùng tại Ireland cho thấy, dù 79,9% người tham gia có kiến thức tốt về bệnh do Salmonella và nhận thức được rủi ro, nhưng tỷ lệ có kiến thức đúng về cách xử lý thịt sống chỉ đạt mức thấp là 44,9% [6]. Việc sơ chế các loại thịt hoặc động vật lạ trên thớt, dao dùng chung cho thực phẩm ăn liền là con đường phát tán vi khuẩn nguy hiểm nhất [6].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Nhiễm vi khuẩn Salmonella qua đường ăn uống có thể gây biến chứng nặng cho bất kỳ ai, nhưng đặc biệt nguy hiểm với các đối tượng dễ bị tổn thương:

  • Người có hệ miễn dịch suy giảm, người mắc bệnh mạn tính: Khả năng ức chế vi khuẩn kém khiến Salmonella dễ dàng vượt qua hàng rào ruột, đi vào máu và gây nhiễm khuẩn huyết.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đây là những đối tượng có tỷ lệ nhập viện cao khi mắc tiêu chảy cấp do mất nước nhanh chóng và rối loạn điện giải nghiêm trọng [3].
  • Người có bệnh lý nền đường mật, gan mật: Vi khuẩn Salmonella có khả năng khu trú và tồn tại trong dịch mật của người bệnh [4]. Những người này có nguy cơ trở thành người mang trùng mạn tính, liên tục thải vi khuẩn qua đường tiêu hóa [4].
  • Người có thói quen tự ý thử các bài thuốc truyền miệng từ bò sát, động vật hoang dã: Nhóm này đối mặt với nguy cơ trực tiếp đưa vi sinh vật từ động vật vào cơ thể mà không có bất kỳ biện pháp bảo vệ nhiệt học nào [1].

Giải pháp phòng ngừa và khuyến cáo áp dụng thực tế

Thực phẩm nhiễm khuẩn có thể bắt nguồn từ chuỗi cung ứng thực phẩm từ trang trại đến bàn ăn, bao gồm gia cầm, trứng, cá, thịt lợn, thịt bò, rau củ, trái cây, các loại hạt và bột ngũ cốc [2]. Do đó, nguyên tắc bảo đảm an toàn thực phẩm cần được áp dụng nghiêm ngặt:

  • Tuyệt đối không ăn sống hoặc tiêu thụ thạch sùng và các sản phẩm từ bò sát chưa được nấu chín hoàn toàn. Nhiệt độ nấu nướng đạt chuẩn là phương pháp hiệu quả nhất để tiêu diệt các chủng Salmonella enterica [4, 7].
  • Tránh tiếp xúc trực tiếp bằng tay trần với thạch sùng hoặc chất thải của chúng. Salmonella có thể lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp hoặc ở gần các loài bò sát, lưỡng cư hoặc môi trường sống của chúng [1].
  • Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch ngay sau khi chạm vào bề mặt có dấu vết của thạch sùng hoặc phân của chúng trên tường, sàn nhà, tủ đựng chén đĩa.
  • Ngăn ngừa lây nhiễm chéo trong nhà bếp: Giữ vệ sinh sạch sẽ khu vực chế biến thực phẩm, tách biệt hoàn toàn dao thớt dùng cho thực phẩm tươi sống và thực phẩm ăn liền [6]. Đậy kín thức ăn, nước uống để ngăn thạch sùng tiếp cận và thải phân làm ô nhiễm thực phẩm [2, 8].
  • Khi gặp các triệu chứng như tiêu chảy dữ dội, đau quặn bụng, sốt cao, nôn mửa sau khi ăn phải thức ăn nghi ngờ nhiễm khuẩn hoặc vô tình tiêu thụ thực phẩm dính chất thải bò sát, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy hoặc tự mua kháng sinh [4, 6].

Việc sử dụng thạch sùng làm dược liệu truyền miệng ẩn chứa hiểm họa khôn lường từ vi khuẩn Salmonella. Hãy luôn duy trì thói quen ăn chín, uống sôi, bảo quản thực phẩm cẩn thận và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp chữa bệnh dân gian nào.