Nhiều người tìm đến nhân sâm để bồi bổ sức khỏe nhưng băn khoăn không biết nên chọn sâm Triều Tiên hay sâm Bắc Mỹ. Hai loại thảo dược này tuy cùng thuộc chi Sâm (Panax) nhưng lại mang đến những trải nghiệm và đặc tính rất khác biệt đối với cơ thể. Việc hiểu rõ bản chất hóa học cũng như tác động sinh lý của từng loại sẽ giúp người dùng đưa ra lựa chọn phù hợp nhất cho nhu cầu của bản thân.

Sự khác biệt cốt lõi giữa sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius) và sâm Triều Tiên (Panax ginseng) bắt nguồn từ hàm lượng cũng như tỷ lệ các hoạt chất sinh học ginsenoside, đặc biệt là tương quan giữa hai nhóm ginsenoside Rb1 và Rg1 [1], [2]. Trong khi sâm Triều Tiên có tỷ lệ Rg1 cao hơn, mang tính kích thích tuần hoàn và giảm mệt mỏi, thì sâm Bắc Mỹ lại chứa tỷ lệ nhóm Rb1 vượt trội, mang lại tác dụng điều hòa êm dịu hơn [1], [2], [3]. Cần lưu ý thêm rằng vị thảo dược mang tên "sâm Tây Bá Lợi Á" (Siberian ginseng) thực chất không cùng loài với hai loại sâm trên; dữ liệu khoa học về chiết xuất ginsenoside trong bài viết này tập trung trực tiếp vào hai đại diện kinh điển của chi Panax [4].

Cơ chế tác động và sự khác biệt về tỷ lệ Rb1/Rg1

Hoạt chất chính tạo nên giá trị dược lý của các loài thảo dược thuộc chi Panax là triterpene saponin, hay còn gọi là ginsenoside [5], [2]. Các ginsenoside này được phân chia thành nhiều nhóm nhỏ dựa trên cấu trúc hóa học, tiêu biểu là nhóm protopanaxadiol (bao gồm Rb1, Rb2, Rd...) và nhóm protopanaxatriol (bao gồm Rg1, Rg2, Rf, Re...) [1], [2].

Ở sâm Triều Tiên (Panax ginseng), tỷ lệ giữa ginsenoside Rg1 so với Rb1 cao hơn đáng kể so với sâm Bắc Mỹ [2]. Nhóm hợp chất Rg1 và Rf thường chiếm ưu thế ở rễ sâm Triều Tiên, tạo nên đặc tính thiên về thúc đẩy sinh lực, tăng cường dòng máu và giảm trạng thái mệt mỏi của cơ thể [1], [3]. Ngược lại, sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius) lại tích lũy hàm lượng lớn các hợp chất thuộc nhóm Rb1 [1]. Tỷ lệ giữa protopanaxadiol và protopanaxatriol ở sâm Bắc Mỹ đạt xấp xỉ mức 3, trong khi chỉ số này ở sâm Triều Tiên dao động trong khoảng từ 1 đến 3 [1].

Chính sự chênh lệch về tỷ lệ Rb1/Rg1 dẫn đến các đáp ứng sinh học khác nhau giữa hai loài thảo dược [1], [2]. Các hoạt chất nhóm Rb1 ở sâm Bắc Mỹ thường gắn liền với sự cân bằng chuyển hóa, trong khi nhóm Rg1 ở sâm Triều Tiên tạo ra tác động rõ nét hơn lên hệ tuần hoàn và thể lực [1], [6], [3].

Dấu ấn hóa học giúp phân biệt hai loài sâm

Bên cạnh tỷ lệ ginsenoside Rb1 và Rg1, các nhà nghiên cứu đã xác định được những dấu ấn hóa học đặc hiệu để kiểm định và phân biệt sâm Triều Tiên và sâm Bắc Mỹ [1], [7]. Phương pháp sắc ký lỏng kết hợp khối phổ (HPLC/MS) cho thấy ginsenoside Rf chỉ được tìm thấy ở sâm Triều Tiên (Panax ginseng) mà không hiện diện trong sâm Bắc Mỹ [1], [7].

Ngược lại, hợp chất 24(R)-pseudoginsenoside F11 lại là dấu ấn hóa học đặc trưng chủ yếu có trong sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius) [1], [7]. Mặc dù ginsenoside Rf và 24(R)-pseudoginsenoside F11 có cùng khối lượng phân tử và thời gian lưu tương đương trên nhiều hệ thống sắc ký, kỹ thuật phân tích hiện đại vẫn tách biệt rõ ràng hai thành phần này để kiểm tra độ thật giả của dược liệu ở mức độ nanogram [7].

Ngoài ra, các nghiên cứu hóa thực vật ghi nhận ginsenoside Rs1 cũng được dùng để phân biệt hai loài [1]. Một nghiên cứu năm 2016 còn chỉ ra rằng tỷ lệ tương đối giữa ginsenoside Rb2 và Rb1 là một chỉ dấu chuyển hóa tiềm năng để nhận diện giống sâm [5]. Đồng thời, hàm lượng ginsenoside Rg3 tích lũy ở phần cuống lá của sâm Triều Tiên cao hơn rõ rệt so với sâm Bắc Mỹ [5].

Bằng chứng khoa học về tác động tuần hoàn và chuyển hóa

Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên lâm sàng đã làm sáng tỏ các tác động sinh lý khác biệt giữa hai loại sâm này [6], [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành so sánh tác động ức chế đông máu của chiết xuất từ ba loại dược liệu thuộc chi Panax trên mẫu huyết tương người [6]. Thử nghiệm đo thời gian đông máu (thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa, thời gian prothrombin và thời gian thrombin) ở nồng độ chiết xuất nước 0,05 mg/mL và 0,1 mg/mL [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước ở nồng độ 0,05 mg/mL của cả sâm Triều Tiên và sâm Bắc Mỹ đều kéo dài thời gian đông máu có ý nghĩa so với nhóm đối chứng [6].

Tuy nhiên, trong số các thảo dược được thử nghiệm, chiết xuất sâm Triều Tiên (Panax ginseng) thể hiện hoạt tính chống đông mạnh nhất, trong khi sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius) lại có tác dụng yếu nhất ở cùng nồng độ 0,05 mg/mL [6]. Nghiên cứu cũng xác định rằng cả hai hoạt chất tinh khiết là ginsenoside Rg1 và Rg2 đều kéo dài thời gian đông máu trên cả ba xét nghiệm, trong đó Rg2 thể hiện hoạt tính tương đối mạnh hơn Rg1 [6]. Điều này cho thấy sâm Triều Tiên có ảnh hưởng rõ rệt hơn đến hệ thống đông máu huyết tương [6].

Về mặt chuyển hóa, các dữ liệu tổng hợp cho thấy sâm Bắc Mỹ phát huy tác động đáng kể trên bệnh nhân tiểu đường type 2 [3]. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận sâm Bắc Mỹ giúp cải thiện tình trạng đường huyết sau bữa ăn ở những người mắc căn bệnh này [3]. Các nghiên cứu cơ chế chỉ ra rằng sâm Bắc Mỹ có khả năng làm tăng sản xuất insulin và làm giảm tỷ lệ chết của tế bào beta đảo tụy thông qua việc cải thiện chức năng ty thể và phản ứng miễn dịch của tế bào [3].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng ứng dụng công nghệ di truyền và lai tạo giống để khai thác ưu thế của cả hai loài [8], [2]. Nghiên cứu năm 2016 về việc lai khác loài giữa sâm Triều Tiên và sâm Bắc Mỹ cho thấy thế hệ con lai F1 thể hiện ưu thế lai rõ rệt với rễ lớn hơn và tổng hàm lượng ginsenoside cao hơn các dòng bố mẹ thuần chủng [8]. Đặc biệt, những cây lai F1 mang nguồn gốc mẹ từ sâm Bắc Mỹ sở hữu hàm lượng ginsenoside Rb1 và Re vượt trội [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm

Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng sâm nào cũng giống nhau và có thể dùng thay thế tùy tiện cho mọi thể trạng. Thực tế, do tỷ lệ Rg1 cao và tác động chống đông mạnh, sâm Triều Tiên kích thích tuần hoàn nhiều hơn [6], [2], [3]. Việc sử dụng sâm Triều Tiên khi cơ thể đang có xu hướng huyết áp cao hoặc kích động có thể không đem lại cảm giác thoải mái.

Ngược lại, sâm Bắc Mỹ với ưu thế nhóm Rb1 và khả năng hỗ trợ điều hòa đường huyết lại phù hợp hơn cho nhu cầu hỗ trợ chuyển hóa êm dịu [1], [3]. Ngoài ra, nhiều người nhầm lẫn sâm Tây Bá Lợi Á với hai loài này, trong khi các bằng chứng định danh và phân tích saponin chuẩn mực chủ yếu tập trung vào các loài thuộc chi Panax [4], [1]. Nhân sâm không phải là "thần dược" chữa khỏi bệnh mà đóng vai trò như thảo dược hỗ trợ chức năng sinh lý khi dùng đúng cách [4], [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên các đặc tính dược lý đã được nghiên cứu, một số nhóm người cần hết sức thận trọng trước khi sử dụng các sản phẩm từ sâm:

  • Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Nghiên cứu đã chứng minh chiết xuất sâm Triều Tiên và sâm Bắc Mỹ, đặc biệt là sâm Triều Tiên và các thành phần như ginsenoside Rg1, Rg2, có hoạt tính kéo dài thời gian đông máu trong huyết tương người [6]. Do đó, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu không nên tự ý dùng sâm vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu [6].
  • Người mắc bệnh tiểu đường đang điều trị bằng thuốc: Mặc dù sâm Bắc Mỹ giúp cải thiện đường huyết sau ăn và hỗ trợ tế bào beta tuyến tụy ở bệnh nhân tiểu đường type 2, việc kết hợp với thuốc hạ đường huyết cần có sự theo dõi chặt chẽ để tránh nguy cơ tụt đường huyết quá mức [3].
  • Người có bệnh lý nền khác hoặc phụ nữ mang thai: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ nhân sâm để đảm bảo an toàn sinh học [4].

Cách lựa chọn và áp dụng vào thực tế

Khi lựa chọn giữa hai loại thảo dược này, người dùng nên căn cứ vào mục tiêu chăm sóc sức khỏe cụ thể:

  • Khi cần tăng cường sinh lực và tuần hoàn: Sâm Triều Tiên (Panax ginseng) là lựa chọn phù hợp cho những người cần giảm mệt mỏi thể chất và kích thích lưu thông máu [6], [3].
  • Khi cần hỗ trợ chuyển hóa và kiểm soát đường huyết: Sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius) là gợi ý thích hợp nhờ tác động tích cực đã được ghi nhận trên chỉ số đường huyết sau bữa ăn [3].

Trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng nên sử dụng nhân sâm ở lượng vừa phải theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm chuẩn hóa hoặc lời khuyên của chuyên gia y tế. Khi dùng dạng trà hãm hoặc nước sắc, không nên lạm dụng liều lượng quá cao. Để tối ưu hóa việc hấp thu hoạt chất sinh học qua đường tiêu hóa, các nghiên cứu công nghệ sinh học hiện đại đang phát triển các dạng vật liệu nano từ sâm nhằm tăng sinh khả dụng đường uống và tính thấm màng tế bào của ginsenoside [4].

Sâm Triều Tiên và sâm Bắc Mỹ sở hữu những đặc tính hóa học và tác động sinh lý riêng biệt nhờ sự khác nhau về tỷ lệ ginsenoside Rb1 và Rg1 [1], [2]. Việc nắm rõ đặc tính của từng loại giúp người dùng tối ưu hóa lợi ích bồi bổ cơ thể mà vẫn đảm bảo an toàn. Trước khi sử dụng lâu dài hoặc dùng cùng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ.