Sâm tố nữ có giúp ngừa loãng xương sau mãn kinh? Dữ liệu thực tế

Bước vào giai đoạn mãn kinh, sự sụt giảm nội tiết tố estrogen tự nhiên khiến hệ thống xương của phụ nữ mất đi một lá chắn bảo vệ quan trọng. Tình trạng mất xương diễn ra âm thầm, làm tăng nguy cơ giòn xương và dẫn đến nguy cơ gãy xương nguy hiểm. Trong bối cảnh đó, sâm tố nữ (tên khoa học là Pueraria mirifica) được nhiều người truyền tai nhau như một giải pháp thảo dược giúp ngăn ngừa loãng xương hiệu quả.

Dưới góc nhìn y học thực chứng, sâm tố nữ có khả năng điều hòa tốc độ chuyển hóa xương thông qua hoạt tính phytoestrogen, nhưng bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người còn rất khiêm tốn. Việc khẳng định thảo dược này có thể ngăn ngừa hay đảo ngược tình trạng loãng xương ở phụ nữ mãn kinh cần được xem xét cẩn trọng dựa trên các dữ liệu khoa học hiện hành.

Cơ chế tác động lên mô xương và các chỉ dấu sinh học

Mô xương trong cơ thể người liên tục trải qua chu kỳ đổi mới, bao gồm hai tiến trình đối lập: hủy xương (dọn dẹp tế bào xương cũ) và tạo xương (xây dựng nền xương mới). Ở phụ nữ sau mãn kinh, tốc độ chu chuyển xương (bone turnover) thường tăng vọt, trong đó tốc độ hủy xương vượt trội tốc độ tạo xương ^[1]. Tốc độ chu chuyển xương tăng cao này liên quan trực tiếp đến sự mất xương nhanh chóng ở phụ nữ sau mãn kinh và dẫn đến giảm khối lượng xương ở người cao tuổi [6, 7].

Để theo dõi biến đổi này mà không cần xâm lấn, y học dùng các chỉ dấu sinh học như phosphatase kiềm đặc hiệu cho xương (bone-specific alkaline phosphatase - bALP) và osteocalcin để đánh giá quá trình tạo xương, cùng các sản phẩm thoái hóa collagen để đánh giá quá trình hủy xương [6, 7]. Khi sử dụng các thuốc ức chế hủy xương như liệu pháp estrogen hay bisphosphonate, nồng độ các chỉ dấu chu chuyển xương này sẽ giảm nhanh chóng, tương quan với việc bảo tồn mật độ xương lâu dài [6, 7].

Sâm tố nữ chứa hàm lượng phong phú các phytoestrogen (estrogen thực vật), nổi bật là hoạt chất puerarin ^[2]. Trong các thử nghiệm sinh học, chiết xuất sâm tố nữ và puerarin tác động thông qua thụ thể estrogen (ER) của tế bào ^[2]. Khi cho tế bào giống nguyên bào xương UMR106 tiếp xúc với chất đối kháng thụ thể estrogen (ICI182780), sự gia tăng biểu hiện men phosphatase kiềm do thảo dược kích thích đã bị chặn đứng hoàn toàn ^[2]. Điều này xác nhận rằng sâm tố nữ tác động lên tế bào xương phụ thuộc vào con đường thụ thể estrogen ^[2].

Cụ thể hơn ở cấp độ phân tử, puerarin làm tăng biểu hiện mRNA của osteoprotegerin (yếu tố bảo vệ xương) và làm giảm biểu hiện mRNA của thụ thể kích hoạt phối tử yếu tố nhân kappaB (RANKL - một yếu tố thúc đẩy hủy cốt bào) ^[2]. Sự thay đổi này gợi ý rằng hoạt chất của sâm tố nữ có thể tạo xương nhờ việc thúc đẩy quá trình biệt hóa nguyên bào xương và đồng thời ức chế chức năng của các tế bào hủy xương ^[2].

Dữ liệu lâm sàng trên người: Giảm chỉ dấu nhưng mẫu còn nhỏ

Bằng chứng lâm sàng trực tiếp về tác động của sâm tố nữ đối với chỉ dấu xương ở người đến từ một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược được công bố năm 2008 ^[3]. Thử nghiệm được tiến hành tại một bệnh viện trường đại học trên các phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh trong độ tuổi từ 45 đến 60 tuổi ^[3]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống sâm tố nữ dạng viên nang với các mức liều 20 mg, 30 mg, hoặc 50 mg mỗi ngày, hoặc dùng viên giả dược tương đương trong suốt 24 tuần ^[3].

Kết thúc 24 tuần can thiệp, có 71 phụ nữ hoàn thành đánh giá, trong đó 51 người thuộc các nhóm dùng sâm tố nữ với các liều lượng khác nhau và 20 người dùng giả dược ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng sâm tố nữ có sự sụt giảm đáng kể nồng độ phosphatase kiềm đặc hiệu cho xương (bALP) so với nhóm giả dược ^[3]. Cụ thể, chỉ số bALP ở nhóm dùng sâm tố nữ giảm từ 0,22 ± 0,18 U/L xuống còn 0,13 ± 0,01 U/L, trong khi nhóm dùng giả dược giữ nguyên ở mức từ 0,20 ± 0,10 U/L sang 0,20 ± 0,14 U/L ^[3].

Các tác giả kết luận rằng sâm tố nữ ở các mức liều 20, 30 và 50 mg mỗi ngày trong 24 tuần đã thể hiện tác dụng tương tự estrogen lên tốc độ chu chuyển xương ^[3]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng ghi nhận sâm tố nữ không gây tăng độ dày nội mạc tử cung hay biến đổi mô học nội mạc tử cung, không gây tăng sinh hay quá sản nội mạc tử cung ^[3]. Thử nghiệm cũng không thấy khác biệt đáng kể giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm giả dược về tác dụng phụ trên mô tuyến vú, công thức máu toàn phần cũng như chức năng gan và thận ^[3].

Tuy nhiên, nghiên cứu này còn những hạn chế rất lớn: cỡ mẫu chỉ vỏn vẹn 71 người được phân tích, thời gian theo dõi dừng lại ở 24 tuần và chưa tiến hành đo trực tiếp sự thay đổi mật độ khoáng xương (BMD) trên thiết bị chụp DXA ^[3]. Ngoài ra, cả hai nhóm sâm tố nữ và nhóm giả dược đều ghi nhận mức tăng triglycerid 15% so với ban đầu (p < 0,05) ^[3].

Nghiên cứu trên động vật: Đánh giá mật độ xương vỏ và xương xốp

Để biết sâm tố nữ ảnh hưởng thế nào đến cấu trúc và mật độ xương thực tế, các nhà khoa học đã thực hiện các nghiên cứu tiền lâm sàng dài hạn trên linh trưởng và chuột [1, 4].

Năm 2016, một nghiên cứu đánh giá tác động của bột sâm tố nữ trên khỉ bị loãng xương tự nhiên sau mãn kinh kéo dài trong 16 tháng ^[4]. Khỉ được chia thành hai nhóm (5 con mỗi nhóm): nhóm PMP0 chỉ ăn chế độ ăn chuẩn và nhóm PMP1000 ăn chế độ ăn trộn 1000 mg/kg thể trọng bột sâm tố nữ mỗi ngày ^[4]. Cứ mỗi 2 tháng, mật độ khoáng xương (BMD), hàm lượng khoáng xương (BMC) và các thông số hình học xương vỏ ở đầu dưới xương quay và đầu trên xương chày được đo đạc bằng chụp cắt lớp vi tính định lượng ngoại vi ^[4].

Kết quả cho thấy ở nhóm đối chứng PMP0, mật độ và hàm lượng khoáng của phần xương vỏ ở hành xương và thân xương quay cũng như xương chày liên tục suy giảm trong 16 tháng ^[4]. Ngược lại, nhóm được cho ăn sâm tố nữ PMP1000 đã cải thiện tình trạng mất xương vỏ chủ yếu ở thân xương nhờ làm chậm tốc độ chu chuyển xương, biểu hiện qua sự sụt giảm nồng độ bALP và osteocalcin trong huyết tương ^[4]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng sâm tố nữ dùng đường uống giúp cải thiện cả khối lượng (BMC, BMD) lẫn chất lượng xương vỏ (hình thái học xương) ở linh trưởng sau mãn kinh ^[4].

Cũng trong năm 2016, một nghiên cứu khác khảo sát trên chuột cái 6 tháng tuổi bị cắt buồng trứng gây thiếu hụt estrogen ^[5]. Sau 4 tuần để chuột mất xương tự nhiên, chuột được chia thành các nhóm dùng sâm tố nữ ở các mức liều 0, 5, 25, 50 mg/kg thể trọng/ngày hoặc nhóm dùng puerarin với liều 7 mg/kg thể trọng/ngày trong 12 tuần ^[5].

Kết quả ghi nhận chỉ có nhóm dùng liều cao nhất (50 mg/kg/ngày) mới có mật độ khoáng xương xốp ở hành xương chày (vào tuần thứ 12, 14 và 16) và mật độ xương xốp cùng xương toàn phần ở đốt sống thắt lưng L4 (vào tuần thứ 16) cao hơn rõ rệt so với nhóm không điều trị (PM0) ^[5]. Nhóm này cũng ghi nhận diện tích xương bè, số lượng xương bè và bề mặt nguyên bào xương cao hơn, đồng thời khoảng cách giữa các bè xương nhỏ hơn so với nhóm đối chứng ^[5].

Tuy vậy, mật độ khoáng xương ở hành xương chày và đốt sống L4 vào tuần thứ 16 của nhóm dùng liều 50 mg/kg vẫn thấp hơn đáng kể so với thời điểm ban đầu lúc chưa cắt buồng trứng ^[5]. Mật độ khoáng xương ở hành xương chày cũng thấp hơn đáng kể so với thời điểm tuần thứ 4 ^[5]. Nghiên cứu đưa ra lưu ý quan trọng: sâm tố nữ chủ yếu giúp duy trì khối lượng xương ở mức trước khi hiện tượng mất xương khởi phát, chứ không thể bù đắp lại hoàn toàn lượng xương đã mất, do đó việc phối hợp thêm các tác nhân đồng hóa xương khác được khuyến nghị khi đã có loãng xương ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về sâm tố nữ và sức khỏe xương

Rất nhiều người lầm tưởng rằng sâm tố nữ là thảo dược tự nhiên nên có thể thay thế thuốc điều trị loãng xương theo đơn. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Các thử nghiệm trên động vật cho thấy sâm tố nữ chỉ có tác dụng hỗ trợ kìm hãm tốc độ mất xương chứ không thể phục hồi mật độ xương về mức thanh xuân một khi cấu trúc xương đã bị xốp rỗng nặng nề ^[5].

Một hiểu lầm khác là dùng liều càng cao thì xương càng chắc khỏe. Dữ liệu trên chuột cho thấy hiệu quả bảo tồn mật độ xương xốp chỉ xuất hiện ở mức liều nhất định (50 mg/kg thể trọng/ngày) mà không xuất hiện ở các mức liều thấp hơn như 5 mg hay 25 mg/kg ^[5]. Tuy nhiên, việc tự ý tăng liều trên cơ thể người mà không có hướng dẫn y khoa có thể kéo theo nguy cơ mất an toàn nội tiết.

Cuối cùng, việc một số người tin rằng sâm tố nữ đã được chứng minh đầy đủ về khả năng ngăn ngừa gãy xương trên phụ nữ mãn kinh là không chính xác. Hiện tại, dữ liệu lâm sàng trên người mới chỉ đo lường chỉ dấu sinh hóa trong 24 tuần với quy mô nhỏ 71 người ^[3]. Thảo dược chưa trải qua các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn kéo dài nhiều năm để đo đạc chỉ số gãy xương thực tế.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù nghiên cứu lâm sàng 24 tuần ở phụ nữ khỏe mạnh chưa phát hiện tổn thương trên nội mạc tử cung hay mô tuyến vú ^[3], sâm tố nữ hoạt động dựa trên cơ chế gắn với thụ thể estrogen ^[2]. Do đó, phụ nữ có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý nhạy cảm với nội tiết tố như ung thư vú, ung thư nội mạc tử cung, u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung cần hết sức thận trọng và không được tự ý sử dụng nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Đồng thời, nghiên cứu lâm sàng ghi nhận cả nhóm dùng thảo dược lẫn nhóm giả dược đều có hiện tượng tăng 15% nồng độ triglycerid sau 24 tuần ^[3]. Vì vậy, những người có bệnh nền rối loạn lipid máu, tiền sử tim mạch hoặc các bệnh lý chuyển hóa cần kiểm tra mỡ máu định kỳ khi theo dõi sức khỏe.

Những người đã được chẩn đoán loãng xương mức độ nặng hoặc có nguy cơ gãy xương cao tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn (như bisphosphonate hay các thuốc tăng tạo xương) để chuyển sang dùng thảo dược. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo phác đồ điều trị xương khớp đạt hiệu quả tối ưu.

Gợi ý tiếp cận thực tế cho phụ nữ sau mãn kinh

Trong nghiên cứu lâm sàng trên phụ nữ sau mãn kinh, sâm tố nữ được dùng dưới dạng viên nang với các liều 20 mg, 30 mg hoặc 50 mg uống một lần mỗi ngày ^[3]. Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm củ thô để ngâm rượu hay sắc uống vì không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất cũng như độ tinh khiết. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ thảo dược này, người dùng nên chọn chế phẩm tiêu chuẩn hóa có nguồn gốc minh bạch và dùng liều vừa phải.

Bên cạnh các thảo dược bổ trợ, việc bảo vệ hệ xương sau mãn kinh cần dựa trên nền tảng vững chắc của lối sống và dinh dưỡng khoa học:

• Bổ sung đủ canxi qua chế độ ăn uống cân bằng, kết hợp duy trì lượng vitamin D hợp lý để cơ thể hấp thu khoáng chất hiệu quả.
• Tăng cường tập luyện thể dục có chịu sức nặng (như đi bộ nhanh, leo cầu thang, tập kháng lực nhẹ nhàng) nhằm kích thích tế bào tạo xương hoạt động.
• Khám sức khỏe định kỳ và thực hiện đo mật độ xương bằng phương pháp DXA để phát hiện sớm dấu hiệu suy giảm mật độ xương.

Sâm tố nữ cho thấy tiềm năng sinh học nhất định trong việc làm chậm tốc độ chu chuyển xương nhờ cơ chế phytoestrogen. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng hiện tại mới dừng ở các chỉ dấu gián tiếp trên cỡ mẫu nhỏ, chưa đủ để khẳng định thảo dược này có thể ngăn chặn hoàn toàn bệnh loãng xương. Để bảo vệ khung xương vững chắc khi bước qua tuổi mãn kinh, phụ nữ cần phối hợp lối sống lành mạnh, dinh dưỡng đầy đủ và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn y khoa từ bác sĩ chuyên khoa.