Sau một đợt ngộ độc thực phẩm hay viêm dạ dày ruột cấp, đường tiêu hóa thường rơi vào tình trạng suy kiệt, đau quặn bụng và tiêu chảy kéo dài. Nhiều người băn khoăn liệu có nên mua men vi sinh (probiotics) về uống ngay để đường ruột nhanh hồi phục hay không.
Câu trả lời từ các nghiên cứu y khoa là có thể cân nhắc, nhưng men vi sinh chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thay thế các biện pháp điều trị nền tảng [1]. Các chủng vi sinh vật hữu ích đã được chứng minh giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy cấp khoảng một ngày và hỗ trợ tái lập hệ vi sinh vật đường ruột sau xáo trộn bệnh lý [1, 4, 8].
Cơ chế tác động đến đường ruột bị tổn thương
Ngộ độc thực phẩm và viêm dạ dày ruột cấp tính làm đảo lộn môi trường sinh thái đường ruột nghiêm trọng [2]. Các tác nhân gây hại xâm nhập khiến lượng lợi khuẩn suy giảm mạnh, dẫn đến hiện tượng loạn khuẩn (dysbiosis) [2]. Đồng thời, tình trạng viêm nhiễm cấp tính có thể làm gia tăng thâm nhiễm tế bào viêm và tăng sinh tế bào enterochromaffin trong niêm mạc ruột [3].
Men vi sinh cung cấp các vi sinh vật sống có lợi cho cơ thể khi được dung nạp đúng liều lượng [4]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các chủng men này điều biến lại hệ vi khuẩn đường ruột sau tổn thương môi trường ruột [2]. Phân tích chuỗi thời gian ghi nhận sự phục hồi của thành phần vi sinh vật tương quan chặt chẽ với sự cải thiện triệu chứng lâm sàng của các đợt tiêu chảy [2]. Ngoài ra, việc dùng men vi sinh còn hỗ trợ phục hồi chức năng ruột bình thường và ngăn ngừa nguy cơ phát triển hội chứng ruột kích thích sau nhiễm trùng (Pi-IBS) [3].
Bằng chứng khoa học: Rút ngắn thời gian tiêu chảy
Các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan hệ thống quy mô lớn đã đo lường cụ thể hiệu quả lâm sàng của men vi sinh trên tình trạng tiêu chảy nhiễm trùng cấp tính:
Một phân tích tổng quan hệ thống năm 2001 đánh giá các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị tiêu chảy cấp (>3 lần phân lỏng hoặc nhiều nước/24 giờ) cho thấy men vi sinh giúp giảm nguy cơ tiêu chảy kéo dài trên 3 ngày với tỷ số nguy cơ gộp là 0,43 (khoảng tin cậy 95%: 0,34 - 0,53) theo mô hình biến cố cố định [5]. Thời gian tiêu chảy trung bình giảm 20,1 giờ (khoảng tin cậy 95%: -26,1 đến -14,2) và giảm tới 24,8 giờ trong viêm dạ dày ruột do rotavirus [5].
Nghiên cứu tổng quan năm 2007 của Szajewska và cộng sự ghi nhận việc dùng men vi sinh cho trẻ viêm dạ dày ruột nhiễm trùng cấp làm giảm đáng kể nguy cơ bệnh kéo dài trên 3 ngày so với giả dược, rút ngắn thời gian tiêu chảy trung bình khoảng 14,4 giờ [2]. Trước đó, một phân tích gộp năm 2002 cũng cho thấy sự chênh lệch thời gian tiêu chảy rút ngắn từ 13 đến 26 giờ khi dùng đơn độc chủng nấm men Saccharomyces boulardii hoặc vi khuẩn Lactobacillus GG so với giả dược [2]. Tổng kết từ các bài đánh giá y khoa năm 2007 và 2013 tiếp tục khẳng định thời gian tiêu chảy nhiễm trùng cấp giảm khoảng 24 giờ khi dùng các chủng thích hợp [4, 8].
Nghiên cứu của Isolauri và các cộng sự trên trẻ em từ 4 đến 45 tháng tuổi bị tiêu chảy cấp (82% do rotavirus) chứng minh Lactobacillus casei chủng GG dạng sữa lên men hoặc bột đông khô giúp rút ngắn đáng kể diễn tiến tiêu chảy cấp [6]. Nghiên cứu của Grandy và cộng sự cũng ghi nhận trẻ dùng phác đồ bù nước điện giải kết hợp men vi sinh đa chủng (gồm Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus rhamnosus, Bifidobacterium longum và Saccharomyces boulardii) có thời gian tiêu chảy ngắn hơn và ít nôn trớ hơn nhóm dùng bù nước cộng giả dược [6].
Nghiên cứu của Canani và cộng sự cũng cho thấy thời gian tiêu chảy giảm rõ rệt ở nhóm dùng Lactobacillus GG kết hợp hỗn hợp vi khuẩn so với chỉ bù nước đơn thuần [6]. Đánh giá lâm sàng năm 2015 tiếp tục xác nhận lợi ích của Lactobacillus rhamnosus GG và Saccharomyces boulardii trong hỗ trợ xử trí tiêu chảy nhiễm trùng cấp [4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Mặc dù việc rút ngắn thời gian bệnh từ 14 đến 24 giờ có ý nghĩa về mặt thống kê, các chuyên gia y tế nhận định lợi ích lâm sàng thực tế ở mức vừa phải [4, 8]. Việc giảm nhẹ một ngày triệu chứng và giảm số ngày nằm viện mang lại giá trị kinh tế - xã hội nhất định, nhưng không phải phép màu chặn đứng tiêu chảy tức thì [1].
Hơn nữa, tác dụng của men vi sinh phụ thuộc rất lớn vào chủng vi sinh vật cụ thể [1]. Ví dụ, Lactobacillus GG phát huy hiệu quả rút ngắn rõ rệt trong tiêu chảy do rotavirus nhưng lại không cho thấy sự rút ngắn ở các ca tiêu chảy có căn nguyên vi khuẩn đã xác định [3, 7]. Gần đây, hai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về viêm dạ dày ruột nhận thấy Lactobacillus rhamnosus GG dùng đơn độc hoặc kết hợp Lactobacillus helveticus không mang lại hiệu quả giải quyết tiêu chảy hay cải thiện nôn ói [2]. Bằng chứng lâm sàng hiệu quả trên tiêu chảy nhiễm trùng do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng nhìn chung còn yếu hơn nhiều so với tiêu chảy do virus [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh
Nhiều người lầm tưởng uống men vi sinh là biện pháp quan trọng nhất để điều trị ngộ độc thực phẩm và tiêu chảy cấp. Thực tế, biện pháp then chốt hàng đầu quyết định tính mạng và khả năng hồi phục luôn là bù nước và điện giải qua dung dịch oresol, men vi sinh chỉ là giải pháp hỗ trợ bổ sung [1].
Một ngộ nhận khác là loại men vi sinh nào cũng cho tác dụng giống nhau. Các cơ chế tác động mang tính đặc hiệu theo từng chủng vi sinh, chỉ những sản phẩm thương mại chứa các chủng đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ ràng mới được khuyến cáo sử dụng [1]. Các chủng có bằng chứng mạnh nhất trong đợt tiêu chảy cấp bao gồm Saccharomyces boulardii, Lactobacillus rhamnosus GG (Lactobacillus casei GG) và Lactobacillus reuteri [4, 8].
Ai nên thận trọng khi dùng men vi sinh?
Men vi sinh nhìn chung được coi là an toàn và ít khi xảy ra tác dụng không mong muốn nghiêm trọng ở người bình thường [4, 8]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng:
Các trường hợp có bệnh nền nặng, suy giảm miễn dịch nghiêm trọng hoặc đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Các tác dụng phụ nguy hiểm như nhiễm khuẩn huyết (septicaemia) hoặc nhiễm nấm huyết (fungaemia) tuy rất hiếm gặp nhưng đã từng được ghi nhận trong các tình huống nguy cơ cao [1]. Nếu xuất hiện dấu hiệu sốt cao, đi ngoài ra máu hoặc mất nước nặng, người bệnh không được tự ý điều trị tại nhà bằng men vi sinh mà phải đến cơ sở y tế ngay.
Hướng dẫn áp dụng trong thực tế
Thời điểm sử dụng đóng vai trò quyết định đến hiệu quả của men vi sinh [1]. Nghiên cứu của Vandenplas và cộng sự chỉ ra rằng việc sử dụng nấm men Saccharomyces boulardii trong vòng 24 giờ đầu tiên kể từ khi khởi phát tiêu chảy mang lại hiệu quả tốt hơn, giúp đẩy nhanh tốc độ hồi phục và làm giảm tỷ lệ tái phát cũng như mức độ nghiêm trọng của tiêu chảy trong 3 tháng tiếp theo [2]. Nghiên cứu của Correa và cộng sự cũng xác nhận hiệu quả giảm thời gian tiêu chảy của S. boulardii CNCM I-745 khi được can thiệp trong vòng 72 giờ đầu mắc bệnh [2].
Khi lựa chọn sản phẩm, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn mác để chọn đúng chế phẩm chứa các chủng vi sinh đã được kiểm chứng khoa học như Saccharomyces boulardii hoặc Lactobacillus GG [4, 8]. Sản phẩm có thể ở dạng bột đông khô, viên nang hoặc sữa lên men [6]. Cần tuân thủ đúng liều lượng hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chỉ định của nhân viên y tế, tránh dùng ngắt quãng.
Men vi sinh có thể hỗ trợ đường ruột phục hồi nhanh hơn khoảng 1 ngày sau đợt ngộ độc thực phẩm nếu dùng đúng chủng và đúng thời điểm. Tuy nhiên, người bệnh cần ưu tiên uống đủ nước oresol, duy trì dinh dưỡng nhẹ nhàng và đến gặp bác sĩ thăm khám nếu triệu chứng tiêu chảy kéo dài hoặc diễn tiến trầm trọng.
