Khi thời tiết chuyển lạnh, các bệnh đường hô hấp do virus như cúm hay cảm lạnh thường bùng phát mạnh mẽ, khiến nhiều người tìm kiếm các giải pháp tăng sức đề kháng. Trong số các vi chất dinh dưỡng, selen nổi lên như một khoáng chất vi lượng được quảng cáo nhiều với công dụng chống oxy hóa và hỗ trợ miễn dịch. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung selen dạng viên uống có thực sự cần thiết và mang lại hiệu quả bảo vệ sức khỏe cho tất cả mọi người hay không?

Câu trả lời ngắn gọn từ các bằng chứng y khoa hiện tại: selen thực sự đóng vai trò then chốt trong hoạt động của hệ miễn dịch, đặc biệt là hoạt hóa tế bào T và phản ứng chống virus. Dẫu vậy, việc bổ sung bằng chế phẩm uống chỉ đem lại lợi ích rõ rệt cho những người bị thiếu hụt hoặc có mức selen dưới ngưỡng tối ưu [1], [2]. Đối với người vốn đã có chế độ ăn uống đầy đủ dưỡng chất, việc nạp thêm selen liều cao không giúp tăng cường miễn dịch vượt trội mà ngược lại còn tiềm ẩn nguy cơ mất cân bằng tế bào và gây độc cho cơ thể [2].

Cơ chế tác động: Selen bảo vệ cơ thể trước virus như thế nào?

Selen phát huy tác dụng sinh học chủ yếu thông qua việc tích hợp dưới dạng axit amin selenocysteine vào một nhóm protein chuyên biệt gọi là selenoprotein [2]. Các selenoprotein này hoạt động như những chất chống oxy hóa mạnh mẽ, điển hình là enzyme glutathione peroxidase, giúp dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS) sinh ra trong quá trình cơ thể chống lại tình trạng viêm nhiễm [3], [2].

Khi cơ thể thiếu hụt selen, mức độ căng thẳng oxy hóa tăng cao, dẫn đến tổn thương oxy hóa trực tiếp lên các tế bào miễn dịch và làm suy giảm khả năng đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào [2]. Sự thiếu hụt này cũng khiến tình trạng viêm phổi trở nên dai dẳng và nghiêm trọng hơn, như từng được ghi nhận trong các đợt nhiễm virus cúm A [2]. Bên cạnh đó, các selenoprotein tại phổi giúp giảm bớt tác động tiêu cực từ sự xâm nhập của virus và tổn thương mô bằng cách điều chỉnh nhiều con đường đáp ứng miễn dịch [3].

Ở mức độ phân tử, một số hợp chất selen như selenite được giả thuyết là có khả năng phản ứng với nhóm sulphhydryl của enzyme protein disulphide isomerase trên virus, chuyển chúng thành dạng disulphide bất hoạt và ngăn chặn virus xâm nhập vào tế bào vật chủ [3]. Một hợp chất selen hữu cơ khác là ebselen cũng được chú ý nhờ khả năng ức chế protease chính của virus SARS-CoV-2 và hoạt động tương tự như enzyme chống oxy hóa glutathione peroxidase [3].

Vai trò sống còn trong hoạt hóa tế bào T

Tế bào T là lực lượng nòng cốt của hệ miễn dịch thích ứng, chịu trách nhiệm nhận diện và tiêu diệt các tế bào nhiễm virus. Việc thiếu hụt toàn bộ selenoprotein đặc hiệu ở tế bào T đã được chứng minh là làm giảm số lượng tế bào T trưởng thành thoát ra từ các mô lympho [1].

Bổ sung selen đã được chứng minh là có tác dụng kích thích miễn dịch, thúc đẩy sự tăng sinh của tế bào T và kích hoạt chức năng của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) [1]. Khi nồng độ selen được cung cấp đầy đủ hoặc ở mức hỗ trợ, vi chất này thúc đẩy sự tăng sinh và định hướng phân hóa của các tế bào lympho T CD4+ non thành tế bào hỗ trợ Th1, từ đó củng cố phản ứng miễn dịch tế bào cấp tính [4]. Ngược lại, tình trạng thiếu selen làm mất cân bằng tỷ lệ tế bào T hỗ trợ (Th1/Th2) [2]. Nghiên cứu trên chuột nhiễm cúm cho thấy phản ứng miễn dịch tại phổi của những cá thể thiếu selen bị lệch sang dạng Th2 thay vì phản ứng Th1 cần thiết để chống lại tác nhân gây bệnh nội bào [5].

Đồng thời, để tránh phản ứng viêm quá mức gây tổn hại mô vật chủ, selen còn hỗ trợ chuyển hướng các đại thực bào sang kiểu hình M2 giúp giảm viêm [4]. Nhờ cơ chế này, selen hỗ trợ điều hòa phản ứng viêm trong hội chứng suy hô hấp cấp bằng cách khôi phục khả năng chống oxy hóa của phổi, từ đó kiểm soát nồng độ các chất trung gian gây viêm như interleukin-1 beta (IL-1beta) và IL-6 [1].

Nghiên cứu nói gì về selen và các bệnh nhiễm virus?

Hàng loạt nghiên cứu từ lâm sàng đến thực nghiệm đã làm sáng tỏ tác động của selen đối với các bệnh nhiễm trùng do virus:

Một nghiên cứu can thiệp mù đôi tại Anh năm 2004 trên 22 người trưởng thành khỏe mạnh nhưng có nồng độ selen huyết tương thấp (dưới 1,2 micromol/L, chiếm khoảng 60% số người được sàng lọc) đã kiểm tra tác động của việc bổ sung selen [6]. Các đối tượng được chia nhóm dùng 50 microgam hoặc 100 microgam selen (dưới dạng sodium selenite) hoặc giả dược mỗi ngày trong 15 tuần, và được uống vaccine bại liệt sống giảm độc lực ở tuần thứ 6 [6]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung selen tăng nồng độ selen huyết tương, tăng hoạt tính enzyme glutathione peroxidase, đồng thời tăng cường đáp ứng miễn dịch tế bào thông qua việc sản sinh interferon gamma và các cytokine khác [6]. Tế bào T ở nhóm dùng selen đạt đỉnh tăng sinh sớm hơn và số lượng tế bào T hỗ trợ cũng gia tăng [6]. Đáng chú ý, những người này đào thải virus bại liệt nhanh hơn và virus phân lập từ phân của họ ghi nhận ít đột biến gen hơn so với nhóm giả dược [6].

Năm 2011, một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột nhiễm virus cúm H1N1 qua đường mũi đã so sánh chuột thiếu selen và chuột được bổ sung selen (0,5 mg Se/kg thức ăn dưới dạng sodium selenite) [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tử vong ở nhóm chuột thiếu hụt selen lên tới 75%, đi kèm sụt cân rõ rệt, nồng độ TNF-alpha, IFN-gamma và selen huyết thanh thấp [7]. Ngược lại, nhóm chuột được bổ sung selen giảm tỷ lệ tử vong xuống chỉ còn 25% [7]. Mặc dù vậy, lượng virus trong phổi giữa nhóm đủ selen và nhóm được bổ sung thêm selen không có sự khác biệt đáng kể [7].

Năm 2023, một nghiên cứu thực nghiệm trên 18 con chuột BALB/c tiêm vaccine COVID-19 Janssen kết hợp bổ sung sodium selenite hoặc chế phẩm selen thương mại bằng đường uống cho thấy việc kết hợp này làm tăng đáng kể kháng thể IgG kháng gai (p <= 0,001) [8]. Xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase định lượng phiên mã ngược cũng ghi nhận mức biểu hiện mRNA của IL-6 và IL-10 tăng lên, trong khi các chỉ số men gan (ALT, AST) và chức năng thận (ure, creatinine) không có sự biến đổi tiêu cực đáng kể (p < 0,465) [8].

Trước đó, nhiều dữ liệu tổng hợp cũng chỉ ra rằng ở những bệnh nhân nặng mắc COVID-19, mức độ thiếu hụt selen có thể liên quan chặt chẽ đến nguy cơ tử vong [3]. Tại các thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân sốc nhiễm trùng, selen liều cao từng được ghi nhận là giúp làm giảm tỷ lệ tử vong [3]. Tuy vậy, đối với kết quả điều trị viêm phổi ở bệnh nhân thở máy, các nghiên cứu vẫn cho kết quả trái chiều giữa việc có cải thiện hay không đem lại lợi ích [3].

Nguy cơ đột biến virus từ vùng đất nghèo selen

Một phát hiện y học quan trọng là tình trạng thiếu hụt selen ở vật chủ có thể thúc đẩy virus đột biến thành các biến thể nguy hiểm hơn [4], [5], [2]. Khi ở trong cơ thể thiếu selen, các chủng virus Coxsackie và cúm vốn lành tính có thể nhanh chóng biến đổi bộ gen để trở thành các chủng có độc lực cao [4], [5]. Điều này xảy ra do stress oxy hóa tăng cao làm tăng tần số đột biến của các virus RNA, mở rộng quần thể giả loài và cho phép các chủng độc lực chiếm ưu thế [2].

Các dữ liệu dịch tễ học ghi nhận nhiều đại dịch như SARS và cúm A từng bắt nguồn từ những khu vực địa hóa nghèo selen tại Trung Quốc [5], bao gồm cả dịch SARS năm 2002 [2]. Ngược lại, việc bổ sung selen để bù đắp tình trạng thiếu hụt đã được chứng minh là làm giảm tỷ lệ đột biến của virus và nâng cao năng lực miễn dịch của bệnh nhân [5].

Lợi ích có giới hạn và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng cứ uống càng nhiều selen thì hệ miễn dịch càng khỏe để phòng bệnh mùa lạnh. Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng tác dụng kích thích miễn dịch của selen phụ thuộc hoàn toàn vào mức selen nền tảng của từng người [1]. Tác động tích cực chỉ bộc lộ rõ rệt nhất khi việc bổ sung giúp đưa mức selen từ "thiếu hụt" trở về mức "đầy đủ" [1]. Ngược lại, việc tiếp tục nạp selen vượt ngưỡng nhu cầu sinh lý mang lại lợi ích rất mờ nhạt [1].

Thậm chí, việc lạm dụng selen liều cao còn gây phản tác dụng đối với sức khỏe. Các nghiên cứu đã cảnh báo rằng việc bổ sung selen vượt mức tối ưu có thể gây mất cân bằng trong sự tăng sinh của các phân nhóm tế bào T, từ đó làm suy giảm chính phản ứng miễn dịch mà người dùng đang cố gắng củng cố [2]. Do đó, quan niệm xem viên uống selen như một tấm lá chắn tuyệt đối chống lại cảm cúm hay virus đường hô hấp là hoàn toàn sai lầm.

Ai nên thận trọng khi bổ sung selen?

Người dân tuyệt đối không tự ý mua các sản phẩm chứa selen liều cao để uống dự phòng mùa lạnh mà không có chỉ định chuyên môn. Bổ sung selen dư thừa có hại cho sức khỏe và làm rối loạn chức năng tế bào miễn dịch [2].

Các nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

  • Người khỏe mạnh bình thường có chế độ ăn uống đa dạng: Nhóm này phần lớn đã nhận đủ selen thông qua thực phẩm hàng ngày, việc uống thêm viên bổ sung có nguy cơ đẩy nồng độ selen lên ngưỡng dư thừa [1], [2].
  • Người mắc các bệnh tự miễn: Mặc dù thiếu hụt selen tại các vùng đất nghèo vi chất có liên quan đến việc gia tăng tỷ lệ viêm tuyến giáp tự miễn [1], việc can thiệp các chất kích thích miễn dịch mạnh có thể làm thay đổi phức tạp phản ứng viêm và hệ miễn dịch vốn đang rối loạn.
  • Bệnh nhân có bệnh lý mạn tính hoặc đang điều trị thuốc chuyên khoa: Bất kỳ sự thay đổi nào về vi chất dinh dưỡng cũng cần được bác sĩ đánh giá để tránh tương tác bất lợi.

Cách tối ưu selen trong mùa lạnh qua chế độ ăn

Thay vì phụ thuộc vào các viên uống bổ sung có nguy cơ quá liều, giải pháp an toàn và khoa học nhất để duy trì hệ miễn dịch mùa lạnh là thông qua dinh dưỡng tự nhiên. Việc kích hoạt các bạch cầu trong máu người đã được chứng minh là gia tăng khi sử dụng các loại thực phẩm giàu selen [1].

Chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng là cách tốt nhất để đáp ứng nhu cầu selen của cơ thể:

  • Nguồn thực phẩm: Selen có mặt tự nhiên trong nhiều loại thực phẩm như hải sản (cá ngừ, tôm, cua), thịt nạc, thịt gia cầm, trứng, nấm và các loại ngũ cốc nguyên hạt.
  • Kết hợp dưỡng chất: Hệ thống phòng thủ của cơ thể hoạt động dựa trên sự phối hợp của nhiều yếu tố. Thay vì chỉ chú trọng vào một khoáng chất đơn lẻ, việc kết hợp selen với chế độ ăn đủ protein, vitamin và các vi chất khác sẽ giúp duy trì khả năng chống oxy hóa tối ưu của các mô đường hô hấp [3], [4].
  • Lối sống mùa lạnh: Bên cạnh dinh dưỡng, việc giữ ấm cơ thể, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và tiêm phòng cúm hàng năm là những biện pháp nền tảng đã được chứng minh giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp.

Tóm lại, selen là vi chất thiết yếu giúp tế bào T hoạt động hiệu quả và hạn chế tác hại của các phản ứng viêm do virus. Tuy nhiên, dưỡng chất này chỉ phát huy tối đa lợi ích khi cơ thể bị thiếu hụt, và việc lạm dụng viên uống bổ sung có thể gây hại cho hệ miễn dịch. Duy trì một thực đơn ăn uống phong phú các thực phẩm tự nhiên giàu selen là lựa chọn an toàn và thông minh nhất để bảo vệ sức khỏe khi mùa đông tới.