Cây hoang dại và thói quen hạ sốt dân gian
Trong đời sống thường ngày, nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà như cỏ mần trầu hay sơn cúc hai hoa để nấu nước uống giải nhiệt hoặc hạ sốt. Kinh nghiệm truyền miệng coi đây là những vị thuốc nam lành tính, dễ kiếm và mang lại tác dụng làm mát cơ thể nhanh chóng. Tuy nhiên, việc đánh đồng công dụng giữa các loài cây mọc hoang này mà không dựa trên kiểm chứng khoa học có thể tiềm ẩn những nhầm lẫn về mặt sức khỏe.
Về bản chất, dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện nay cho thấy sơn cúc hai hoa và cỏ mần trầu là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt về nhóm hoạt chất và chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận khả năng hỗ trợ hạ sốt trực tiếp của sơn cúc hai hoa trên cơ thể người. Trong tài liệu nghiên cứu hiện có, các thử nghiệm về sơn cúc hai hoa chủ yếu tập trung vào việc phân lập hoạt chất hóa thực vật và khảo sát độc tính tế bào trong ống nghiệm chứ không kiểm chứng tác dụng hạ sốt [1, 6]. Riêng về cỏ mần trầu, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu nào được cung cấp trong các tài liệu khảo sát này để so sánh trực tiếp với sơn cúc hai hoa.
Việc hiểu đúng bản chất hóa thực vật và giới hạn của các nghiên cứu hiện hành là bước quan trọng giúp người dân tránh việc lạm dụng hoặc dùng sai các loài cây cỏ mọc hoang.
Sơn cúc hai hoa qua định danh khoa học
Sơn cúc hai hoa là loại thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) với tên khoa học thường dùng trong các tài liệu y học cổ truyền là Wedelia biflora [1, 3]. Theo các nghiên cứu về hệ thống phân loại thực vật, loài này còn có tên danh pháp được chấp nhận là Wollastonia biflora, thuộc nhóm các loài cúc thường bị nhầm lẫn về mặt hình thái học [3, 6].
Cây được ghi nhận phân bố tại nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam và Ấn Độ, thường được dùng trong các bài thuốc dân gian để hỗ trợ điều trị nhiều triệu chứng khác nhau [1]. Tại các thị trường thảo dược châu Á, các loài thuộc chi Wedelia thường được bày bán làm nguyên liệu cho trà thảo mộc hoặc các bài thuốc cổ truyền, khiến người tiêu dùng bình thường rất khó phân biệt giữa các loài do đặc điểm nhận dạng bên ngoài tương đồng [2].
Tình trạng nhập nhằng tên gọi và phân loại này đòi hỏi người sử dụng phải hết sức cẩn trọng, bởi các loài cúc khác nhau sẽ mang những cấu trúc hóa học và đặc tính sinh học riêng biệt.
Thành phần hóa thực vật trong sơn cúc hai hoa
Khác với những kinh nghiệm dân gian cho rằng thảo dược chỉ chứa các chất thanh nhiệt thông thường, nghiên cứu phân tích sâu về sơn cúc hai hoa đã chỉ ra những hợp chất rất phức tạp. Vào năm 2013, một nghiên cứu đã tiến hành phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất từ hoa của cây Wedelia biflora [1].
Bằng phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) 1 chiều, 2 chiều kết hợp với phân tích khối phổ ESI-MS độ phân giải cao, nhóm nghiên cứu đã tìm thấy sáu hợp chất phenolic glycoside mới được đặt tên từ wedebicoside A đến F, cùng một hợp chất ceramide mới là wedebiceramide [1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng xác định được sáu hợp chất đã biết khác bao gồm 1-O-(2',4'-diangeloyloxy-beta-D-fucopyranosyl)-6-hydroxythymol, 1-O-[2',4'-diangeloyloxy-3'-(3"-angeloyloxy-beta-D-fucopyranosyl)-beta-D-fucopyransyl]-6-hydroxythymol, anhydrosecoisolariciresinol, friedeline, epifriedelanol và stigmasterol [1].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 2007 trên toàn cây Wollastonia biflora cũng đã cô lập thành công ba hợp chất sesquiterpene loại germacrane mới, hai hợp chất diterpene loại pimarane mới và một dẫn xuất naphthalene glycoside mới, cùng 11 hợp chất đã biết khác thông qua các phương pháp phân tích quang phổ [3]. Những kết quả này cho thấy sơn cúc hai hoa có hệ thống chuyển hóa thứ cấp rất đa dạng với các khung phân tử glycoside, terpene và steroid [1, 6].
Bằng chứng sinh học: Thử nghiệm độc tính tế bào
Dù được dùng theo kinh nghiệm dân gian, nhưng trên phương diện dược lý thực nghiệm hiện đại, sơn cúc hai hoa chủ yếu được khảo sát về tác động gây độc tế bào ung thư trong điều kiện ống nghiệm chứ không phải tác dụng hạ sốt.
Trong công bố năm 2013, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá hoạt tính độc tế bào của một số hợp chất tinh khiết phân lập từ hoa Wedelia biflora ở nồng độ 100 microg/mL [1]. Thử nghiệm được thực hiện trên ba dòng tế bào ung thư gồm tế bào HeLa, tế bào MCF-7 và tế bào NCI-H460 [1]. Kết quả cho thấy các hợp chất ký hiệu 1, 2, 3 và 5 (tương ứng với các hợp chất wedebicoside) thể hiện hoạt tính độc tế bào mạnh mẽ đối với cả ba dòng tế bào ung thư được khảo sát [1].
Tương tự, nghiên cứu năm 2007 khi đánh giá các hợp chất phân lập từ Wollastonia biflora cũng ghi nhận ba hợp chất sesquiterpene loại germacrane mới (ký hiệu 1, 2 và 3) có hoạt tính gây độc tế bào đáng kể đối với sự phát triển của dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan BEL-7402 trong điều kiện in vitro [3].
Như vậy, toàn bộ các nghiên cứu thực chứng hiện có về thành phần của sơn cúc hai hoa chỉ dừng lại ở thử nghiệm độc tính tế bào trên mô hình nhân tạo trong ống nghiệm, hoàn toàn không có thử nghiệm nào đo lường nhiệt độ cơ thể hay chứng minh cơ chế hạ sốt.
Khoảng cách giữa kinh nghiệm dân gian và khoa học
Có một sự chênh lệch rất lớn giữa việc truyền miệng thảo dược có thể "hạ sốt, giải cảm" và những gì khoa học đã kiểm chứng. Sốt là một phản ứng miễn dịch phức tạp của cơ thể trước các tác nhân gây viêm hoặc nhiễm trùng. Trong tài liệu trích dẫn, các khảo sát về cây thuốc chỉ ra rằng một loài cùng chi là Wedelia chinensis khi chiết xuất bằng nước nóng có thể làm giảm các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IFN-gamma và IL-17 trên mô hình viêm đại tràng ở chuột [2]. Tuy nhiên, dữ liệu này chỉ ghi nhận trên Wedelia chinensis, không phải trên sơn cúc hai hoa (Wedelia biflora), và cũng không đo lường phản ứng hạ sốt [2].
Ngoài ra, đối với cỏ mần trầu, toàn bộ các tài liệu nghiên cứu được cung cấp hoàn toàn không có dữ liệu nào về thành phần hay thử nghiệm dược lý của loại cây này. Việc so sánh hiệu quả hạ nhiệt giữa sơn cúc hai hoa và cỏ mần trầu hiện nay chỉ dựa trên thói quen dân gian chứ chưa hề có dữ liệu đối đầu khoa học.
Việc ngộ nhận rằng một loài cây có hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm đồng nghĩa với việc an toàn để hạ sốt tại nhà là một sai lầm phổ biến. Các hoạt chất có tính độc tế bào trong ống nghiệm cần được kiểm soát chặt chẽ vì chúng có thể mang lại độc tính cho cả tế bào lành nếu sử dụng tùy tiện.
Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược mọc hoang?
Do thiếu các dữ liệu an toàn trên người và sự xuất hiện của các hợp chất có hoạt tính độc tế bào [1, 6], việc tùy tiện thu hái và sử dụng sơn cúc hai hoa đòi hỏi sự cảnh giác cao độ:
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về tính an toàn, khả năng gây độc thai nhi hay sự bài tiết qua sữa mẹ của các hợp chất trong sơn cúc hai hoa. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc từ cây mọc hoang.
Trẻ nhỏ: Trẻ em là đối tượng rất nhạy cảm với tình trạng sốt cao và các cơ quan chuyển hóa gan, thận chưa hoàn thiện. Việc cho trẻ uống các loại nước lá không rõ liều lượng có thể gây nguy hiểm hoặc làm chậm trễ thời gian đưa trẻ đến cơ sở y tế.
Người có bệnh lý nền về gan, thận: Các hợp chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp như sesquiterpene hay phenolic glycoside cần được cơ thể chuyển hóa và đào thải [1, 6]. Người suy giảm chức năng gan, thận có nguy cơ gặp phản ứng bất lợi khi dung nạp các chất này.
Người đang dùng thuốc điều trị: Các chất hóa thực vật tự nhiên có thể tương tác với thuốc tây y, làm thay đổi hiệu lực hoặc gia tăng tác dụng phụ của thuốc.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để đảm bảo an toàn cho bản thân và gia đình khi đối mặt với các cơn sốt hay các vấn đề sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học:
Không tự ý phối hợp hay thay thế thuốc: Khi bị sốt, ưu tiên hàng đầu là theo dõi thân nhiệt, uống đủ nước, nghỉ ngơi ở nơi thoáng khí và sử dụng thuốc hạ sốt theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế. Không dùng nước sắc sơn cúc hai hoa để thay thế thuốc hạ sốt đã được kiểm định.
Thận trọng với nhận dạng thảo mộc: Do các loài cúc dại có hình thái rất giống nhau và dễ bị phân loại nhầm lẫn trên thị trường thảo dược [2], việc tự thu hái ngoài tự nhiên rất dễ dẫn đến ngộ độc do hái nhầm cây chứa độc tố hoặc bị nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật, kim loại nặng từ môi trường.
Liều lượng vừa phải và tham vấn chuyên môn: Nghiên cứu khoa học chưa đưa ra bất kỳ liều dùng an toàn hay tỷ lệ pha chế cụ thể nào cho người sử dụng đối với sơn cúc hai hoa. Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc nào từ các loài cây này, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y học cổ truyền.
Tóm lại, dù sơn cúc hai hoa là một nguồn thực vật giàu các hoạt chất tiềm năng đang được giới khoa học phân lập và nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, công dụng hạ sốt của cây vẫn chỉ là lời truyền miệng chưa có căn cứ lâm sàng. Người dân cần tiếp cận các bài thuốc dân gian bằng thái độ thận trọng, ưu tiên các biện pháp y tế chuẩn mực để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.
