Nhiều người có thói quen sao vàng thảo quyết minh (hạt muồng) hãm nước uống mỗi ngày như một loại trà dưỡng sinh giúp ngủ ngon, sáng mắt và nhuận tràng. Không ít người thậm chí thay thế hoàn toàn nước lọc bằng loại nước thảo mộc này quanh năm suốt tháng vì nghĩ rằng nguồn gốc thực vật luôn lành tính.
Tuy nhiên, việc uống thảo quyết minh liên tục và thay thế nước lọc hằng ngày tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe đường tiêu hóa. Các bằng chứng y học ghi nhận việc lạm dụng kéo dài các dược liệu chứa hợp chất nhuận tràng anthraquinone có thể gây tiêu chảy kéo dài, mất cân bằng điện giải và dẫn đến chứng nhiễm sắc tố niêm mạc đại tràng (melanosis coli).
Melanosis coli và cơ chế tác động lên ruột
Cây thảo quyết minh (thuộc chi Cassia) có chứa các hợp chất flavonoid và anthraquinone [1]. Nhóm chất anthraquinone và các dẫn xuất anthracene vốn là thành phần thường gặp trong các loại thảo dược nhuận tràng tự nhiên [1, 8]. Khi đi qua ruột, anthraquinone chuyển hóa thành các chất hoạt động và có độc tính trực tiếp đối với các tế bào biểu mô đại tràng [2].
Sự hiện diện thường xuyên của anthraquinone kích thích quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của các tế bào biểu mô ruột [4, 7]. Khi tế bào biểu mô ruột bị tổn thương và chết đi, các đại thực bào ở lớp đệm niêm mạc ruột (lamina propria) sẽ thực bào xác tế bào [2, 7].
Hậu quả của quá trình này là sự lắng đọng của sắc tố lipofuscin bên trong bào tương của đại thực bào [1, 7]. Sự tích lũy lipofuscin lan tỏa biến niêm mạc đại tràng từ màu hồng bình thường chuyển sang màu nâu sẫm hoặc đen, hình thành hội chứng được gọi là melanosis coli [1, 7]. Tình trạng này thường gặp nhiều hơn ở nửa đại tràng phải nhưng cũng có thể lan rộng ra toàn bộ khung ruột già [3, 7].
Bằng chứng từ các ca lâm sàng và nghiên cứu y học
Nghiên cứu công bố năm 2024 báo cáo trường hợp nam bệnh nhân 56 tuổi bị tiêu chảy kéo dài suốt 3 tháng sau khi thường xuyên uống trà thảo mộc California để trị táo bón [3]. Khi nội soi đại tràng, các bác sĩ phát hiện tình trạng nhiễm sắc tố sẫm màu dữ dội khắp niêm mạc đại tràng, kết quả sinh thiết xác nhận bệnh nhân mắc melanosis coli do sử dụng trà thảo mộc kéo dài [3].
Một báo cáo năm 2009 ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 74 tuổi bị melanosis coli mức độ nặng toàn bộ khung đại tràng do tự ý dùng thuốc nhuận tràng chứa dẫn xuất anthraquinone suốt nhiều thập kỷ để trị táo bón [4]. Nội soi cho thấy niêm mạc đại tràng chuyển màu đen sâu kèm theo các polyp u tuyến (adenoma) rải rác [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh anthraquinone gây ra các tác dụng phụ chuyển dịch điện giải, mất nước và khuyến cáo không dùng các dẫn xuất này để điều trị táo bón dài hạn [4].
Năm 2023, hai ca bệnh nam giới (31 và 38 tuổi) có tiền sử táo bón mạn tính và dùng thuốc nhuận tràng kích thích kéo dài được ghi nhận tổn thương niêm mạc đại tràng [2]. Dù biểu hiện nội soi ban đầu là các mảng trắng bất thường dễ nhầm với nấm Candida, kết quả mô bệnh học xác định bản chất tổn thương vẫn là melanosis coli do tích tụ lipofuscin [2].
Năm 2021, một báo cáo khác ghi nhận bệnh nhân suy thận mạn đang lọc màng bụng bị tiêu chảy đe dọa tính mạng do sử dụng thuốc nhuận tràng mạn tính [5]. Kết quả nội soi và sinh thiết phát hiện niêm mạc từ manh tràng đến trực tràng đổi màu nâu đen do đại thực bào chứa sắc tố thô giống lipofuscin [5]. Bệnh nhân chỉ hồi phục hoàn toàn sau khi được truyền bù dịch, ngừng toàn bộ thuốc nhuận tràng và bổ sung chất xơ hòa tan (PHGG) [5].
Trước đó, một báo cáo năm 1995 cũng mô tả bệnh nhân nữ 63 tuổi có lỗ mở đại tràng xích-ma chuyển màu đen do tiền sử 20 năm lạm dụng thuốc nhuận tràng anthraquinone trị táo bón [6]. Sinh thiết khẳng định đây là lắng đọng melanosis coli lành tính chứ không phải hoại tử ruột [6]. Một nghiên cứu năm 1998 trên 25 bệnh nhân viêm ruột mạn tính (IBD) bị melanosis coli cho thấy 20% có dùng thuốc nhuận tràng, nhưng cũng đặt ra giả thuyết viêm đại tràng mạn tính kéo dài trên 7 năm cũng có thể kích hoạt lắng đọng sắc tố này [7].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù có các rủi ro kể trên, các hợp chất trong chi thảo quyết minh vẫn có những giá trị sinh học nhất định trong điều kiện thích hợp. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột sơ sinh 8-10 ngày tuổi cho thấy phân đoạn chiết xuất ethyl acetate từ lá thảo quyết minh (Cassia tora) chứa flavonoids và anthraquinones có khả năng hỗ trợ giảm đục thủy tinh thể do sodium selenite nhờ hoạt tính chống oxy hóa [1].
Tuy nhiên, đây là thử nghiệm được tiến hành trên động vật sơ sinh (chuột con) với dạng chiết xuất phân đoạn, không thể suy diễn nguyên vẹn tác dụng này sang người uống hạt hãm trà [1]. Đối với cơ thể người, các dẫn xuất anthraquinone khi dùng liều cao hoặc dùng mạn tính đã được xác thực gây hại tế bào niêm mạc ruột và hình thành melanosis coli [3, 7].
Về mặt lành tính, melanosis coli bản thân nó không đòi hỏi can thiệp phẫu thuật và sắc tố có thể giảm dần nếu ngừng tác nhân kích thích [5, 6]. Vấn đề liệu melanosis coli có làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng hay không vẫn còn đang tranh cãi; một số ca ghi nhận xuất hiện đồng thời u tuyến hoặc ung thư, nhưng cơ chế thúc đẩy trực tiếp vẫn chưa được chứng minh rõ ràng [3, 4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo quyết minh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên uống càng nhiều càng bổ". Nhiều người xem hạt muồng như trà thanh nhiệt giải độc, uống cả lít mỗi ngày thay cho nước lọc suốt nhiều tháng. Thảo quyết minh thực chất là một vị thuốc nhuận tràng có hoạt chất tác động trực tiếp lên nhu động và biểu mô ruột [7, 8].
Hiểu lầm thứ hai là dùng thảo quyết minh để trị táo bón mạn tính lâu năm. Việc lạm dụng anthraquinone kéo dài gây tổn thương biểu mô và phụ thuộc nhu động ruột, biến táo bón thành tiêu chảy mạn tính, rối loạn nước và điện giải [1, 3, 6]. Khi xuất hiện triệu chứng tiêu chảy kéo dài, nhiều người lại lầm tưởng do nhiễm khuẩn ruột mà không nhận ra tác hại tích tụ từ thảo dược [1, 6].
Ai nên thận trọng khi dùng thảo quyết minh?
Người có bệnh lý tiêu hóa mạn tính như viêm loét đại tràng, bệnh Crohn hoặc táo bón vô căn kéo dài cần tuyệt đối tránh tự ý uống nước thảo quyết minh hằng ngày [2, 3]. Việc tiếp tục kích thích niêm mạc đang viêm bằng anthraquinone có thể làm nặng thêm các tổn thương ruột [2, 7].
Bệnh nhân suy thận, đặc biệt là nhóm đang lọc màng bụng hoặc chạy thận nhân tạo, phải thận trọng tối đa [5]. Nguy cơ tiêu chảy cấp và mất nước do anthraquinone có thể gây tụt huyết áp, mất cân bằng dịch và điện giải đe dọa tính mạng [3, 6].
Hiện tại, chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với việc uống thảo quyết minh hằng ngày; các nghiên cứu hiện có chỉ ghi nhận trên người trưởng thành lạm dụng chất nhuận tràng hoặc thử nghiệm trên chuột non [1, 7, 8]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để bảo vệ đường tiêu hóa, người dân không nên sử dụng thảo quyết minh để đun nước uống thay nước lọc hằng ngày. Nước lọc thông thường vẫn là nguồn cung cấp chất lỏng thiết yếu nhất cho cơ thể.
Nếu có nhu cầu sử dụng thảo quyết minh với mục đích hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và trong các đợt ngắn ngày. Do các tài liệu khoa học hiện tại chưa xác lập ngưỡng liều dùng hằng ngày an toàn tuyệt đối cho người uống trà thảo dược dài hạn, người dùng bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền để được chỉ định liều lượng cụ thể.
Khi dùng thảo mộc nếu xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng âm ỉ, phân lỏng hoặc tiêu chảy kéo dài trên vài tuần, cần lập tức ngừng sử dụng thảo dược và đến cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để thăm khám [1, 6]. Những người có thói quen dùng thảo dược nhuận tràng lâu năm nên thông báo rõ ràng cho bác sĩ khi thực hiện nội soi đại tràng để tránh nhầm lẫn chẩn đoán [5, 7].
Thảo quyết minh là dược liệu có hoạt tính sinh học rõ rệt chứ không đơn thuần là nước giải khát. Sử dụng đúng chỉ định, đúng thời gian và lắng nghe cơ thể là nguyên tắc quan trọng để tránh biến một thức uống thanh nhiệt thành nguồn cơn gây hại đường ruột.
