Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác ớn lạnh, đau mỏi mình mẩy và ngạt mũi thường xuất hiện khiến nhiều người tìm kiếm các biện pháp giảm nhẹ tức thì. Tại Hàn Quốc và cả Việt Nam, trà thảo dược Ssanghwa-tang từ lâu đã được xem như một lựa chọn quen thuộc mỗi khi cơ thể bắt đầu có dấu hiệu nhiễm lạnh. Tuy nhiên, sự tiện lợi cùng cảm giác ấm người sau khi uống đã dẫn đến một ngộ nhận phổ biến rằng thức uống này có thể diệt trừ virus và chữa dứt điểm bệnh cảm cúm.
Thực tế y học chứng minh Ssanghwa-tang không phải là thuốc đặc trị và hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt virus cúm. Công dụng thực sự của thức uống thảo dược này chỉ dừng lại ở mức hỗ trợ làm ấm cơ thể, cải thiện cảm giác ớn lạnh và xoa dịu tình trạng mệt mỏi thể chất tạm thời. Việc hiểu sai bản chất điều trị có thể khiến người bệnh chủ quan, bỏ lỡ thời điểm can thiệp y tế cần thiết khi bệnh tiến triển nặng.
Hiểu đúng về bản chất và cơ chế tác động của thảo dược
Ssanghwa-tang là một bài thuốc cổ truyền có nguồn gốc từ Hàn Quốc, thường gồm các vị thảo mộc như thục địa, hoàng kỳ, đương quy, khung khang, bạch thược, quế chi và cam thảo. Trong quan niệm y học cổ truyền, bài thuốc này chủ yếu được sử dụng nhằm mục đích bồi bổ khí huyết, phục hồi năng lượng sau khi làm việc kiệt sức hoặc hỗ trợ người bị suy nhược, nhiễm phong hàn. Nhờ các dược liệu có tính ấm như quế và gừng, thức uống này tạo cảm giác giãn mạch ngoại vi nhẹ, giúp cơ thể ấm lên và giảm bớt cảm giác gai rét.
Tuy nhiên, cảm cúm là bệnh lý truyền nhiễm cấp tính do các chủng virus đường hô hấp gây ra, phổ biến nhất là virus cúm A, B hoặc các virus cảm lạnh thông thường như Rhinovirus. Quá trình hồi phục của cơ thể phụ thuộc vào hoạt động của hệ thống miễn dịch tự nhiên nhằm nhận diện và đào thải mầm bệnh. Ssanghwa-tang không chứa các hợp chất có hoạt tính ức chế trực tiếp sự nhân lên của virus cúm, do đó thức uống này không thể loại bỏ căn nguyên gây bệnh ra khỏi cơ thể.
Về mặt sinh học, phản ứng viêm là nguyên nhân chính gây ra các triệu chứng sốt, đau họng, nghẹt mũi và đau nhức toàn thân. Một số bài thuốc cổ phương có thể tác động đến phản ứng viêm bằng cách điều hòa các chất trung gian hóa học trong cơ thể. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi, bài thuốc Gamcho-Sasim-Tang đã được ghi nhận có khả năng ức chế đáng kể việc sản xuất các cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) giảm 42,0 ± 6,6% và interleukin-1 beta (IL-1 beta) giảm 95,9 ± 5,7% ở nồng độ 1 mg/ml [1]. Dù vậy, việc điều hòa các chất trung gian gây viêm này chỉ giúp giảm bớt phản ứng khó chịu của cơ thể chứ không đồng nghĩa với việc tiêu diệt được tác nhân virus.
Nghiên cứu khoa học nói gì về các bài thuốc cảm cổ truyền?
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn nào chứng minh Ssanghwa-tang có khả năng diệt trừ virus cúm ở người. Các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào việc đánh giá hiệu quả giảm nhẹ triệu chứng của một số bài thuốc thảo dược truyền thống khác.
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện năm 2011 trên 480 người trưởng thành có triệu chứng cảm lạnh trong vòng 48 giờ đã kiểm chứng hai bài thuốc thảo dược gồm So-cheong-ryong-tang (SCRT) và Yeon-gyo-pae-dok-san (YPS) [2]. Các đối tượng tham gia được phân loại thể bệnh theo bảng câu hỏi chuyên biệt và dùng thuốc dạng viên nang 3 lần mỗi ngày [2]. Mức độ nghiêm trọng của bệnh được đánh giá định kỳ 7 ngày một lần bằng thang điểm Wisconsin Upper Respiratory Symptom Survey-21 bản tiếng Hàn (WURSS-21-K) [2]. Kết quả cho thấy bài thuốc SCRT giúp giảm đáng kể tổng điểm triệu chứng WURSS-21-K vào ngày thứ 6 và ngày thứ 7 so với nhóm dùng giả dược với mức ý nghĩa thống kê p < 0,05 [2]. Trong khi đó, bài thuốc YPS giúp giảm điểm triệu chứng vào ngày thứ 5 và thứ 6 (p < 0,05) [2].
Khi phân tích chi tiết theo phân nhóm triệu chứng phong hàn, bài thuốc SCRT giúp giảm triệu chứng rõ rệt từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 8 (p < 0,05), còn YPS giảm từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 6 [2]. Tuy nhiên, ở phân nhóm phong nhiệt, cả hai bài thuốc đều không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược [2]. Điều đáng chú ý nhất là nghiên cứu lâm sàng này kết luận rằng cả hai bài thuốc thảo dược đều không rút ngắn được thời gian để các triệu chứng cảm lạnh khỏi hoàn toàn [2]. Kết quả này củng cố thực tế rằng thảo dược cổ truyền chỉ mang lại lợi ích hỗ trợ triệu chứng ở mức độ hạn chế và không thể rút ngắn tiến trình nhiễm bệnh.
Ở khía cạnh miễn dịch và viêm đường hô hấp, các nghiên cứu trên động vật cũng cung cấp thêm góc nhìn về cơ chế điều hòa của thảo dược. Nghiên cứu năm 2016 trên mô hình chuột BALB/c bị hen mạn tính cho thấy dịch chiết bài thuốc Gumiganghwal-tang (GGTA) dùng đường uống liều 100 mg/kg hoặc 200 mg/kg mỗi ngày trong 4 tuần đã làm giảm sự thâm nhiễm của tế bào viêm vào mô phổi, hạ nồng độ IgE huyết tương và điều hòa con đường tín hiệu TGF-beta1/Smad-3 [3]. Mặc dù Gumiganghwal-tang vốn là bài thuốc thường được dùng cho cảm lạnh và viêm nhiễm tại Hàn Quốc, dữ liệu này chỉ phản ánh khả năng giảm viêm đường thở trên động vật thí nghiệm chứ không phải là bằng chứng điều trị dứt điểm cảm cúm [3].
Đối với virus cúm H1N1, một nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên mô hình chuột nhiễm virus A/PR/8/34 (H1N1) đã khảo sát tác dụng của bài thuốc Tam vật Hoàng cầm thang (San Wu Huangqin decoction - SWHD) [4]. Kết quả ghi nhận bài thuốc này giúp giảm tổn thương bệnh lý tại mô phổi, thúc đẩy tăng sinh tế bào lympho T và B, tăng cường hoạt tính của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) và giảm mức các cytokine tiền viêm như IL-6, TNF-alpha, IL-1beta trong huyết thanh và dịch rửa phế quản phế nang [4]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm trên loài gặm nhấm với một bài thuốc đặc thù khác, không thể suy diễn rằng người bệnh uống Ssanghwa-tang là có thể đạt được hiệu quả kháng virus tương tự trên cơ thể người.
3 hiểu lầm phổ biến về Ssanghwa-tang và bệnh cảm cúm
Hiểu lầm đầu tiên và phổ biến nhất là xem Ssanghwa-tang như một loại "kháng sinh thảo dược" hoặc "thuốc kháng virus". Nhiều người tin rằng chỉ cần uống một vài gói hoặc chai trà thảo dược này khi vừa chớm sốt là virus sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn. Khoa học đã xác định rõ thảo dược không có cơ chế phá hủy cấu trúc hay ngăn cản chu trình sao chép của virus cúm. Việc ngộ nhận này khiến nhiều bệnh nhân lơ là việc theo dõi thân nhiệt và bỏ qua các chỉ định điều trị kháng virus y khoa trong các trường hợp cúm nặng.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống càng nhiều, càng nóng thì bệnh càng nhanh khỏi. Một số người có thói quen đun Ssanghwa-tang thật nóng rồi uống liên tục nhiều lần trong ngày với hy vọng "toát mồ hôi giải cảm". Việc dung nạp quá mức các thành phần thảo dược có tính nhiệt có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây cảm giác bồn chồn hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước khi cơ thể đang sốt. Toát mồ hôi quá mức mà không bù nước điện giải kịp thời thậm chí còn khiến cơ thể suy kiệt hơn.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng Ssanghwa-tang có thể thay thế hoàn toàn việc nghỉ ngơi và chế độ điều trị y tế tiêu chuẩn. Khi cảm thấy đỡ mệt mỏi tạm thời sau một ngụm trà ấm, không ít người lập tức quay lại làm việc nặng hoặc sinh hoạt bình thường mà không cho hệ miễn dịch thời gian hồi phục. Cảm giác sảng khoái tức thì chỉ là phản ứng giãn mạch và cấp năng lượng tạm thời, không đồng nghĩa với việc cơ thể đã sạch mầm bệnh.
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Khi xem xét các nghiên cứu về thảo dược điều trị cảm mạo, cần nhìn nhận khách quan những hạn chế tồn tại trong y văn. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao trên đúng chế phẩm Ssanghwa-tang vẫn còn rất thiếu thốn. Đa phần các bài báo khoa học hiện nay tập trung vào các công thức thảo dược khác như SCRT, YPS hay GGTA [3], [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học tế bào như thử nghiệm trên bài thuốc Gamcho-Sasim-Tang chỉ được tiến hành trong điều kiện phòng thí nghiệm kín trên tế bào người bệnh Behcet, vốn phản ánh phản ứng miễn dịch đặc thù chứ không đại diện cho tình trạng nhiễm virus đường hô hấp thực tế [1]. Tương tự, nghiên cứu về bài thuốc Tam vật Hoàng cầm thang trên chuột nhiễm H1N1 dù ghi nhận việc điều hòa tín hiệu NF-kappaB và cải thiện hoạt tính miễn dịch nhưng vẫn chỉ dừng ở cấp độ động vật thí nghiệm [4].
Ngay cả thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên 480 người dùng bài thuốc cổ truyền SCRT và YPS cũng chỉ ra rằng thảo dược không thể rút ngắn thời gian khỏi bệnh [2]. Do đó, người tiêu dùng cần giữ góc nhìn thận trọng, xem các sản phẩm thảo dược như một biện pháp hỗ trợ nâng đỡ thể trạng chứ không phải là phương thức điều trị bệnh học thay thế.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Dù được bào chế từ thảo mộc thiên nhiên, Ssanghwa-tang không hoàn toàn vô hại với mọi đối tượng. Một số nhóm người sau đây cần hết sức lưu ý trước khi dùng:
Người có bệnh lý nền về huyết áp và tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Một số thành phần thảo dược trong các bài thuốc cổ phương có thể gây giữ nước nhẹ hoặc ảnh hưởng đến huyết áp nếu dùng không kiểm soát.
Người mắc bệnh đái tháo đường cần kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm. Rất nhiều chế phẩm Ssanghwa-tang đóng chai hoặc dạng nước thương mại trên thị trường được thêm đường tinh luyện hoặc siro ngô để giảm bớt vị đắng của dược liệu. Lượng đường này có thể gây tăng đột biến đường huyết ở người bệnh.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược phức hợp khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Dữ liệu an toàn về độc tính thai nhi và khả năng bài tiết qua sữa mẹ của nhiều dược liệu truyền thống vẫn chưa được xác lập đầy đủ.
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ tiêu chảy hoặc đang bị viêm loét dạ dày tá tràng cũng cần thận trọng. Các vị thuốc bồi bổ đậm đặc có thể gây cảm giác đầy bụng, khó tiêu hoặc kích thích đường tiêu hóa ở người có chức năng dạ dày suy giảm.
Cách tiếp cận khoa học khi chăm sóc người bị cảm cúm
Để chăm sóc cơ thể đúng cách trong giai đoạn nhiễm cảm cúm, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa nền tảng thay vì phụ thuộc vào một sản phẩm duy nhất.
Nghỉ ngơi tuyệt đối là yếu tố quyết định giúp hệ miễn dịch tập trung năng lượng sản sinh kháng thể chống lại virus. Người bệnh cần ngủ đủ giấc, hạn chế vận động gắng sức và giữ không gian sống thông thoáng, ấm áp nhưng không quá bí bách.
Bổ sung đầy đủ nước là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt khi cơ thể có sốt hoặc chảy nhiều dịch mũi. Nước ấm, nước canh thanh đạm hoặc dung dịch bù điện giải giúp duy trì lưu thông máu và giữ ẩm niêm mạc đường hô hấp. Nếu lựa chọn uống Ssanghwa-tang, người dùng chỉ nên xem đây như một loại trà thảo mộc uống ấm với lượng vừa phải, giúp làm dịu cảm giác ớn lạnh, không nên uống thay nước lọc cả ngày.
Chế độ dinh dưỡng cần ưu tiên các món ăn mềm, dễ tiêu, giàu vi chất như cháo gà, súp rau củ để cung cấp năng lượng mà không tạo gánh nặng cho hệ tiêu hóa. Quan trọng nhất, người bệnh cần theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, đau tức ngực hoặc lơ mơ để đến cơ sở y tế kịp thời.
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe mùa chuyển mùa
Ssanghwa-tang là một nét văn hóa ẩm thực thảo dược mang lại cảm giác dễ chịu, ấm áp và hỗ trợ giảm mệt mỏi thể chất tạm thời cho những ngày thời tiết lạnh giá. Tuy nhiên, sản phẩm này hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt virus cúm hay thay thế các phác đồ y khoa chính thống. Người tiêu dùng nên giữ thái độ tỉnh táo, kết hợp nghỉ ngơi hợp lý, dinh dưỡng đủ chất và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi các triệu chứng cúm diễn biến phức tạp.
