Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc ngâm rượu thảo mộc mè tré để uống mỗi khi xuất hiện cơn đau âm ỉ vùng thượng vị. Phương pháp này xuất phát từ thói quen chuộng các vị thuốc cay ấm trong dân gian với niềm tin rằng rượu thuốc giúp làm ấm tỳ vị và tiêu trừ vết loét dạ dày nhanh chóng.
Thực tế y khoa hoàn toàn trái ngược: uống rượu ngâm thảo mộc cay nóng khi đang tổn thương niêm mạc không chữa khỏi bệnh mà còn gia tăng nguy cơ bào mòn lớp màng bảo vệ của dạ dày. Hiện nay không có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh mè tré ngâm rượu giúp điều trị khỏi viêm loét dạ dày.
Cơ chế tác động: Cồn và vị cay kích ứng dạ dày ra sao?
Cồn (ethanol) có trong rượu ngâm vốn là một tác nhân gây độc tế bào và kích thích ăn mòn niêm mạc trực tiếp. Trong các mô hình thực nghiệm bệnh học, ethanol nồng độ cao thường xuyên được các nhà nghiên cứu sử dụng làm chất kích ứng để chủ động tạo ra các ổ loét dạ dày cấp tính [1], [2]. Khi đưa cồn vào lòng dạ dày, hàng rào chất nhầy bị phá vỡ, dẫn tới tình trạng hoại tử tế bào biểu mô và xuất huyết vi mạch [3], [2].
Bên cạnh đó, các loại thảo mộc thuộc họ gừng hoặc có hàm lượng tinh dầu cay nồng như mè tré mang đặc tính kích thích bề mặt. Khi kết hợp nồng độ cồn của rượu cùng hàm lượng tinh dầu chưa qua chuẩn hóa hay tinh chế, hỗn hợp này kích thích trực tiếp thụ thể cảm nhận đau và thụ thể nhiệt TRPV1 trên niêm mạc tiêu hóa [1]. Quá trình này không những không tạo màng bao bọc vết loét mà còn làm tăng tiết axit và khiến vết trợt loét trở nên sâu hơn.
Nghiên cứu tinh dầu thảo mộc: Dữ liệu thực nghiệm nói gì?
Một tổng quan công bố năm 2013 ghi nhận rằng tinh dầu từ thực vật y học chiếm một phần quan trọng trong kho dược liệu dân gian và thường được dùng cho mục đích bảo vệ dạ dày, hỗ trợ lành vết loét [4]. Tuy nhiên, bài báo nhấn mạnh đây mới chỉ là các hoạt tính thực nghiệm và mục tiêu chính là kích thích các nghiên cứu mới nhằm tìm kiếm thuốc mới, chứ không đồng nghĩa với việc rượu ngâm dân gian mang lại hiệu quả trị bệnh [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích cặp thảo dược có chứa các thành phần tinh dầu bảo vệ gồm riềng nếp (Alpinia officinarum) và củ gấu (Cyperus rotundus) [1]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) xác định được 74 hợp chất trong đơn thảo riềng nếp (GLJ), 56 hợp chất trong củ gấu (XF) và 85 hợp chất trong cặp bài thuốc kết hợp (HP G-X) [1]. Thành phần chính của GLJ gồm 1,8-cineol chiếm 22,0% và alpha-terpineol chiếm 11,8%; trong khi XF có cyperenone chiếm 22,4% và cyperene chiếm 12,3% [1]. Các hoạt chất này khi kết hợp giúp cặp bài thuốc có độc tính tế bào thấp nhất (TC50 > 800 microgam/mL) trên tế bào biểu mô niêm mạc người (GES-1) và bảo vệ tế bào này khỏi tổn hại do cồn gây ra tốt hơn từng loại thảo mộc đơn lẻ [1].
Thử nghiệm in vitro cho thấy cặp bài thuốc làm giảm đáng kể các chất trung gian gây viêm gồm IL-6, TNF-alpha và enzyme COX-2 [1]. Thử nghiệm in vivo trên chuột cho thấy cặp tinh dầu bảo vệ niêm mạc chuột khỏi tổn thương do ethanol nhờ ức chế phản ứng viêm, giảm đau, ức chế biểu hiện protein NF-kappaBp65, COX-2, TRPV1 và làm dịu phản ứng đau do nhiệt [1]. Giới hạn lớn nhất của công trình này là chỉ tiến hành trên tế bào nuôi cấy và động vật với tinh dầu chiết xuất riêng biệt, không dùng rượu ngâm thô và chưa thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh đau dạ dày [1].
Một công bố năm 2017 đánh giá tinh dầu nhựa cây chấn tử gai (Pistacia atlantica) chuẩn hóa bằng GC/MS, ghi nhận có 20 thành phần trong đó alpha-pinene chiếm chủ yếu [3]. Chuột cống thí nghiệm được cho uống tinh dầu liều 25, 50 và 100 mg/kg trọng lượng trước khi gây loét bằng ethanol 1 giờ [3]. Kết quả cho thấy chỉ số loét giảm đáng kể so với nhóm đối chứng với giá trị hiệu quả EC50 là 12,32 mg/kg, giảm hiện tượng hoại tử và phá hủy mô dạ dày dưới kính hiển vi [3]. Trên đĩa thạch in vitro, tinh dầu cho thấy hoạt tính ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori kháng metronidazole với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 275 đến 1100 microgam/mL [3]. Dẫu vậy, đây chỉ là thử nghiệm trên chuột và vi khuẩn phòng thí nghiệm, không thể ngoại suy sang việc dùng rượu ngâm thảo mộc trên bệnh nhân nhiễm khuẩn thực tế [3].
Hoạt chất alpha-pinene cũng được công bố năm 2015 qua nghiên cứu đánh giá cơ chế chống loét dạ dày trên chuột [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng uống alpha-pinene ở liều 10, 30 và 100 mg/kg ức chế khoảng 50% tổn thương niêm mạc dạ dày do ethanol, dù không có tác dụng đáng kể trên mô hình loét do indomethacin [5]. Ở liều 100 mg/kg, alpha-pinene giảm thiểu tình trạng cạn kiệt chất nhầy thành dạ dày, giảm thể tích dịch vị và độ axit toàn phần trên chuột bị thắt môn vị, đồng thời giảm phù nề mô [5]. Tác dụng này được thực hiện bằng hoạt chất tinh khiết đường uống, hoàn toàn tách biệt với dạng rượu ngâm chứa nồng độ cồn kích ứng [5].
Năm 2002, một nghiên cứu trên chuột cống và chuột nhắt xem xét tác dụng của tinh dầu vỏ cây Croton cajucara [6]. Khi cho chuột uống liều 100 mg/kg thể trọng, lượng prostaglandin E2 (PGE2) do tế bào tuyến tiết ra tăng 102% so với nhóm đối chứng và gia tăng lượng chất nhuộm Alcian blue gắn vào chất nhầy dạ dày [6]. Trên mô hình loét mạn tính do axit axetic, dùng tinh dầu này 1 lần mỗi ngày liên tục 14 ngày giúp đẩy nhanh tốc độ lành vết loét tương đương với liều hoạt chất đối chứng cimetidine [6]. Tuy nhiên, kết quả đạt được nhờ chiết xuất tinh dầu tinh khiết dạng dung dịch uống chuẩn hóa, không phải qua dung môi rượu cồn [6].
Năm 2009, nghiên cứu trên chuột cống về tinh dầu phần trên mặt đất của cây Baccharis dracunculifolia ở các liều 50, 250 và 500 mg/kg ghi nhận giảm rõ rệt diện tích và tỷ lệ tổn thương loét gây ra bởi thuốc giảm đau kháng viêm NSAID, ethanol và căng thẳng thể chất [7]. Tinh dầu này làm giảm thể tích dịch vị, giảm độ axit toàn phần và làm tăng độ pH dạ dày ở mô hình thắt môn vị [7]. Các nhà khoa học lưu ý đây là kết quả mở đường cho phát triển dược liệu tương lai chứ chưa phải phác đồ ứng dụng đại trà [7].
Năm 2022, nghiên cứu về tinh dầu cỏ thi (Achillea millefolium) trên chuột cống chia 5 nhóm (mỗi nhóm 6 con) [2]. Nhóm chứng uống Tween 20 trong 2 tuần, nhóm bệnh lý gây loét bằng ethanol nguyên chất 5 mL/kg, nhóm đối chứng dùng thuốc lansoprazole 20 mg/kg, và hai nhóm can thiệp được cho uống tinh dầu cỏ thi liều 100 hoặc 200 mg/kg trong 2 tuần trước khi gây loét bằng ethanol [2]. Tinh dầu cỏ thi giúp giảm diện tích loét, gia tăng khả năng bám của Alcian blue, tăng pH và khôi phục nồng độ PGE2, nitric oxide (NO) và hoạt tính các enzyme chống oxy hóa thông qua kích hoạt con đường Nrf2/HO-1 [2]. Thử nghiệm dùng ethanol làm chất phá hủy dạ dày, cho thấy rõ rệt việc uống cồn trực tiếp gây hủy hoại tế bào và làm teo giảm lượng chất bảo vệ tự nhiên [2].
Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu đánh giá tinh dầu xạ hương Thymus hirtus trên chuột đực và cái ở các mức liều 54, 117 và 180 mg/kg uống trước khi gây loét bằng dung dịch axit HCl phối hợp ethanol 1 giờ [8]. Ở liều 180 mg/kg, tỷ lệ ức chế vết loét đạt 88,00% ở chuột đực và đạt 96,25% đến 98,85% ở mức liều 117 và 180 mg/kg trên chuột cái, vượt mức bảo vệ của thuốc omeprazole đối chứng (65,95%) [8]. Tinh dầu giúp hạ độ axit dịch vị và gia tăng tiết chất nhầy ở chuột [8]. Một lần nữa, thử nghiệm sử dụng ethanol như một chất độc bào mòn niêm mạc chứ không chứng minh việc hòa tan tinh dầu vào rượu để uống sẽ đem lại giá trị chữa bệnh [8].
Bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế
Tất cả các tài liệu nghiên cứu hiện có về tinh dầu thảo mộc nhóm ấm chỉ mới dừng lại ở phạm vi nghiên cứu trên tế bào (in vitro) và mô hình gặm nhấm thực nghiệm (in vivo) [1], [7], [3], [6], [8], [5], [2]. Trong y học, các hoạt chất này được chiết tách cẩn thận, đo lường bằng sắc ký khí và phân liều chính xác tính theo miligam trên mỗi kilogam cân nặng [1], [3], [8], [2].
Điều này hoàn toàn khác biệt với thói quen ngâm rượu mè tré thủ công tại nhà. Việc ngâm thực vật trong cồn công nghiệp hoặc rượu nấu thủ công không kiểm soát được lượng tinh dầu hòa tan, đồng thời giữ nguyên nồng độ ethanol có hại. Chưa hề có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người khẳng định việc uống rượu ngâm mè tré có khả năng điều trị khỏi bệnh lý dạ dày hay tiêu diệt vi khuẩn Helicobacter pylori trong cơ thể người.
Những hiểu lầm thường gặp về bài thuốc rượu ngâm
Nhiều người lầm tưởng cảm giác nóng bừng và giảm đau tức thì sau khi uống một ngụm rượu thuốc đồng nghĩa với việc dạ dày đã được chữa khỏi. Trên thực tế, cồn kết hợp tinh dầu có thể làm ức chế dẫn truyền thần kinh tạm thời hoặc tạo cảm giác tê thoáng qua [1]. Tuy nhiên ngay sau đó, cồn làm tổn thương lớp màng bảo vệ, kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn và làm vết loét bùng phát đau rát dữ dội hơn [2].
Một hiểu lầm khác cho rằng thảo dược thiên nhiên ngâm rượu thì không có độc tính và hoàn toàn lành tính. Bản thân các hoạt chất trong thực vật cần một ngưỡng trị liệu an toàn nhất định [1], [3]. Việc tự ý pha chế và uống không kiểm soát có thể gây ngộ độc tế bào niêm mạc, gia tăng độc tính gan thận và làm trì hoãn thời gian vàng tiếp cận các phương pháp điều trị y khoa tiêu chuẩn.
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Người đang có chẩn đoán viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, xuất huyết tiêu hóa hoặc viêm trợt niêm mạc dạ dày cần tránh xa các loại rượu thuốc tự chế. Dung môi ethanol trong rượu trực tiếp phá vỡ hàng rào chất nhầy, gây xung huyết và làm trầm trọng thêm các tổn thương hiện hữu [2].
Người mắc bệnh gan mạn tính, xơ gan, người có tiền sử nghiện rượu hoặc phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng rượu ngâm. Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý dạ dày bằng các thuốc kháng tiết axit theo đơn của bác sĩ cũng không nên dùng song song vì cồn có thể gây tương tác bất lợi và vô hiệu hóa tác dụng bảo vệ niêm mạc.
Lời khuyên áp dụng và kết luận cân bằng
Bài thuốc mè tré ngâm rượu chữa đau dạ dày là phương pháp lưu truyền miệng thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ gây loét trợt niêm mạc do chính nồng độ cồn và tinh dầu thô [1], [2]. Nếu nhận thấy các dấu hiệu đau âm ỉ vùng thượng vị, ợ chua, đầy chướng bụng, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và nội soi chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự ý điều trị bằng rượu thuốc.
Mè tré hay các thảo mộc họ gừng nói chung chỉ nên được dùng với lượng vừa phải trong chế biến món ăn thường ngày để tăng hương vị ấm bụng cho hệ tiêu hóa của người khỏe mạnh bình thường. Đối với người có bệnh lý đường tiêu hóa, hãy tuân thủ hướng dẫn điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa và tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược thô nào vào chế độ sử dụng hàng ngày.
