Nhiều người cao tuổi thường truyền tai nhau cách dùng vỏ hoặc các bộ phận của cây sổ ngâm rượu uống, bóp ngoài da để chữa đau nhức xương khớp. Thói quen sử dụng dược liệu vườn nhà này xuất phát từ kinh nghiệm dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ. Liệu kinh nghiệm trị đau khớp từ cây sổ có thực sự dựa trên cơ sở khoa học?
Dữ liệu tiền lâm sàng xác nhận chiết xuất từ cây sổ (chi Dillenia) chứa nhiều hoạt chất sinh học mang đặc tính kháng viêm, giảm đau [1, 3, 6]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào và mô hình động vật, tập trung nhiều ở quả và lá chứ chưa đủ dữ liệu lâm sàng trên người chứng minh việc ngâm rượu vỏ sổ chữa khỏi bệnh viêm khớp.
Cơ chế sinh học tạo nên tác dụng giảm đau của cây sổ
Cây sổ (tên khoa học phổ biến là Dillenia indica) thuộc nhóm thực vật thường xanh được ghi nhận chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học [1]. Trong các thử nghiệm sinh hóa, các phân đoạn chiết xuất từ cây sổ bộc lộ khả năng tác động trực tiếp đến các con đường truyền tín hiệu gây viêm [2].
Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện hợp chất axit betulinic trong cây sổ giúp ức chế con đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB [2]. Khi con đường này bị chặn lại, sự sản sinh các cytokine thúc đẩy viêm như IL-1beta, TNF-alpha và IL-6 cũng như các enzyme gây viêm như COX-2 và iNOS sẽ giảm sút rõ rệt theo mức độ liều dùng [2]. Cơ chế điều hòa này giúp bảo vệ mô trước sự tấn công của phản ứng viêm quá mức [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật cũng ghi nhận sự hiện diện của hàng loạt chất chống oxy hóa mạnh thuộc nhóm flavonoid trong quả như quercetin, kaempferol, naringenin [3]. Những chất này giúp giảm bớt stress oxy hóa – yếu tố vốn làm tổn thương tế bào và kéo dài tình trạng đau nhức tại các khớp [3, 6].
Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng nói gì?
Khoa học hiện đại đã triển khai một số nghiên cứu nhằm kiểm tra tiềm năng giảm đau, kháng viêm của các loài thuộc chi Dillenia.
Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá tác dụng giảm đau bằng đường uống của chiết xuất thô và các phân đoạn từ quả cây Dillenia indica [3]. Thử nghiệm thực hiện trên mô hình chuột bị gây cảm giác đau bằng hóa chất formalin [3]. Kết quả ghi nhận chiết xuất quả sổ thể hiện hoạt tính giảm đau thông qua sự tham gia của hệ thống opioid và thụ thể cannabinoid [3]. Phân tích bằng phương pháp LC-MS/MS cho thấy các flavonoid như quercetin, naringenin và kaempferol đóng vai trò chủ chốt tạo nên hiệu quả ức chế thụ thể đau này [3]. Dù vậy, nghiên cứu chỉ dùng dịch chiết quả chuẩn hóa trên động vật, chưa thử nghiệm trên người hay khảo sát chiết xuất vỏ ngâm rượu [3].
Nghiên cứu thứ hai công bố năm 2016 trên chuột Wistar đực (n = 12) nhằm đánh giá tác dụng kháng viêm và làm lành vết thương tương tự vảy nến do tia cực tím của chiết xuất quả Dillenia indica chuẩn hóa nồng độ axit betulinic [4]. Động vật được bôi ngoài da dịch chiết cồn-nước (AEE có 4,6 mg/g axit betulinic) hoặc chiết xuất ethyl axetat (EAE có 107,6 mg/g axit betulinic) với nồng độ 5 mg/mL hoặc 50 mg/mL, dùng 1 lần/ngày trong 7 ngày, theo dõi trong 20 ngày [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất nồng độ 50 mg/mL giúp đẩy nhanh tốc độ phục hồi vết thương, giảm thâm nhiễm tế bào miễn dịch và giảm hiện tượng cận sừng [3, 7]. Dịch chiết EAE làm lành vết thương sau 14 ngày, gần tương đương mức 12 ngày của thuốc đối chứng clobetasol (0,5 mg/mL) [4]. Hạn chế của nghiên cứu là tập trung vào vết thương viêm da thay vì thoái hóa khớp hay viêm bao hoạt dịch [4].
Nghiên cứu thứ ba vào năm 2021 khảo sát hoạt chất oleamide trong 5 loài thuộc chi Dillenia (D. indica, D. obovata, D. ovata, D. parviflora, D. pentagyna) [5]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy lá của loài D. ovata chứa 5,17 mg/g oleamide [5]. Khi thử nghiệm chế phẩm bột kết hợp D. ovata và D. parviflora theo tỷ lệ 30:70 trên mô hình ex vivo, hỗn hợp thể hiện khả năng kháng viêm thông qua việc ức chế 8,0 - 20,0% kênh natri cổng điện thế và 6,2 - 14,2% kênh kali cổng điện thế, đồng thời không gây ức chế (0,0%) kênh ion tim hERG [5]. Nghiên cứu này chứng minh tác động kháng viêm của thực vật chi sổ trên kênh ion không gây độc cho tim, nhưng đối tượng khảo sát là lá và công thức bột phối hợp của các loài sổ khác, không phải rượu ngâm vỏ sổ đơn thuần [5].
Giữa phòng thí nghiệm và bài thuốc ngâm rượu dân gian
Kết quả từ các phòng thí nghiệm bước đầu giải thích được vì sao dân gian lại dùng cây sổ để giảm đau [1, 6]. Các phân tử thực vật có khả năng làm dịu cảm giác đau thông qua hệ thần kinh và làm giảm các chất trung gian gây viêm [3, 6].
Tuy nhiên, có một khoảng cách rất lớn giữa chiết xuất phòng thí nghiệm và bình rượu ngâm tại nhà. Các nhà khoa học sử dụng dung môi tiêu chuẩn, máy móc tinh chế để thu hoạt chất với nồng độ xác định [5, 7]. Ngược lại, rượu thuốc tự ngâm có hàm lượng hoạt chất bấp bênh, chịu ảnh hưởng bởi độ tuổi của cây, thời điểm thu hái và chất lượng cồn. Uống rượu ngâm không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc hoặc ảnh hưởng xấu tới gan, thận.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị đau khớp
Nhiều người tin rằng thảo dược từ thiên nhiên luôn lành tính và uống rượu vỏ sổ có thể chữa dứt điểm thoái hóa khớp. Đây là quan niệm sai lầm. Các nghiên cứu hiện tại chỉ ghi nhận tác dụng hỗ trợ kháng viêm, giảm đau triệu chứng chứ không thể phục hồi phần sụn khớp đã bị thoái hóa [3, 6].
Ngoài ra, việc tự ý thay thế thuốc điều trị viêm khớp đặc hiệu bằng rượu thuốc có thể làm lỡ thời gian vàng can thiệp, khiến khớp tổn thương nghiêm trọng hơn. Uống nhiều rượu còn gây tương tác bất lợi với các thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAIDs) thường dùng trong điều trị khớp.
Những ai cần thận trọng?
Người mắc bệnh gan, viêm gan, xơ gan tuyệt đối không dùng rượu ngâm vỏ sổ theo đường uống. Chất cồn trong rượu sẽ làm gia tăng tổn thương nhu mô gan.
Bệnh nhân đau dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa cần tránh xa các loại rượu thuốc tự chế vì cồn và các hợp chất chát dễ gây kích ứng niêm mạc.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con con bú và người có bệnh lý tim mạch, đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo mộc nào [1, 8]. Chiết xuất cây sổ từng được ghi nhận có tác động lên chỉ số đường huyết và enzyme chuyển hóa đường, nếu tự ý dùng chung có thể gây hạ đường huyết quá mức [1, 8].
Áp dụng thực tế an toàn và đúng cách
Nếu gia đình có sẵn vỏ sổ hoặc muốn tận dụng kinh nghiệm dân gian, phương pháp dùng ngoài da sẽ an toàn hơn nhiều so với việc uống trực tiếp. Bạn có thể dùng rượu ngâm vỏ sổ để xoa bóp nhẹ nhàng bên ngoài các khớp bị sưng đau, giúp kích thích tuần hoàn máu cục bộ. Trước khi thoa diện rộng, hãy thử một lượng nhỏ lên vùng da cổ tay để theo dõi xem có xuất hiện mẩn đỏ hay dị ứng không.
Không bôi rượu thuốc lên các vết thương hở, vùng da trầy xước hoặc khớp đang có hiện tượng viêm nhiễm trùng mưng mủ. Tuyệt đối không tự ý uống rượu thuốc không rõ nguồn gốc hoặc tự pha chế với liều lượng cao.
Khoa học hiện đại đã tìm thấy những cơ sở kháng viêm ban đầu từ các hoạt chất của cây sổ [1, 3, 6]. Song, để bảo vệ sức khỏe xương khớp lâu dài, bạn cần dựa trên chế độ vận động hợp lý, dinh dưỡng cân đối và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào những bài thuốc truyền miệng.
