Sự thật về hạt Griffonia: Có thay thế được thuốc chống lo âu?

Nhiều người tìm đến các sản phẩm tự nhiên để giải tỏa cảm giác bồn chồn, lo âu sau chuỗi ngày làm việc căng thẳng. Trong số đó, các chế phẩm bổ sung chiết xuất từ hạt cây Griffonia simplicifolia thường được quảng bá như một giải pháp thảo dược giúp xoa dịu tâm trí, thậm chí có lời đồn đoán rằng chúng có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị chuyên khoa.

Thực tế y văn hiện nay cho thấy chiết xuất hạt Griffonia không thể thay thế thuốc điều trị rối loạn lo âu bệnh lý. Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm lo âu của loại thảo dược này trên người còn rất hạn chế, hầu như chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trên người khỏe mạnh gặp stress tâm lý tạm thời hoặc các thí nghiệm trên động vật gặm nhấm ^[1], ^[2]. Người bệnh lo âu không được tự ý bỏ phác đồ y khoa để sử dụng thảo dược này.

Nguồn gốc của hạt Griffonia và hoạt chất 5-HTP

Cây Griffonia simplicifolia là một loài cây bụi thân gỗ thuộc họ Caesalpiniaceae, mọc tự nhiên tại các khu rừng mưa nhiệt đới Tây Phi và Trung Phi, phổ biến tại Ghana, Bờ Biển Ngà và Togo ^[1], ^[3]. Trong y học dân gian, hạt của loài cây này đã được sử dụng từ lâu đời nhờ chứa hàm lượng dồi dào hợp chất 5-hydroxy-l-tryptophan (viết tắt là 5-HTP) ^[1], ^[3]. Hiện nay, chiết xuất hạt Griffonia là nguồn nguyên liệu thương mại chính để chiết xuất hoạt chất 5-HTP dùng trong thực phẩm bổ sung ^[4].

Bên cạnh 5-HTP là hoạt chất chiếm tỷ lệ tiêu biểu nhất, phân tích hóa học cho thấy hạt Griffonia còn chứa một lượng nhỏ dẫn xuất alkaloid beta-carboline như griffonine cùng các acid béo không bão hòa như linoleic acid, oleic acid và các acid béo bão hòa như stearic acid, palmitic acid ^[3].

Chiết xuất hạt thảo dược này thường được đưa vào các viên uống hỗ trợ cải thiện tâm trạng, kiểm soát lượng thức ăn tiêu thụ hoặc chăm sóc sức khỏe tinh thần ^[5], ^[6]. Hoạt chất 5-HTP tinh chế cũng được ghi nhận có hiệu quả lâm sàng đối với các triệu chứng như trầm cảm, mất ngủ, béo phì hoặc đau đầu mạn tính ^[4].

Vì sao hạt Griffonia được kỳ vọng giảm lo âu?

Cơ chế sinh học giúp hạt Griffonia thu hút sự chú ý trong điều biến tâm trạng nằm ở vai trò của 5-HTP trong hệ thần kinh. Trong não bộ, 5-HTP là một chất chuyển hóa trung gian trực tiếp từ l-tryptophan để tổng hợp nên serotonin (5-hydroxytryptamine hay 5-HT) ^[1], ^[7]. Serotonin là một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng, điều hòa tâm trạng, giấc ngủ và phản ứng cảm xúc của con người ^[3].

Hoạt chất 5-HTP kiểm soát nồng độ serotonin trong não, đóng vai trò bản lề trong con đường sinh tổng hợp chất này ^[7]. Khi được cơ thể hấp thu, 5-HTP nhanh chóng chuyển hóa thành serotonin, từ đó thúc đẩy hoạt động của hệ serotonergic ^[2], ^[3].

Một thử nghiệm vi thẩm tách trên não chuột cho thấy sau khi cho uống chiết xuất hạt Griffonia liều 100 mg/kg, nồng độ serotonin ngoại bào và chất chuyển hóa của nó là acid 5-hydroxyindoleacetic (5-HIAA) trong mô não tăng lên rõ rệt ^[8]. Chính việc làm tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh này giúp hạt Griffonia tạo ra những thay đổi về hành vi, mở ra triển vọng hỗ trợ điều chỉnh cảm xúc ^[1], ^[8].

Bằng chứng tiền lâm sàng: Hiệu ứng giảm lo âu trên động vật

Cho đến nay, các dữ liệu về tác dụng giảm lo âu trực tiếp của chiết xuất hạt Griffonia phần lớn đến từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành khảo sát tác dụng tương tự thuốc an thần (anxiolytic-like effect) của chiết xuất hạt Griffonia simplicifolia trên chuột cống ^[1]. Các nhà nghiên cứu chia động vật thành các nhóm uống chiết xuất hạt Griffonia với các mức liều 1 mg/kg, 5 mg/kg, 10 mg/kg và 25 mg/kg ^[1]. Sau 60 phút dùng chất chiết xuất, chuột được đưa vào hai bài kiểm tra hành vi chuẩn hóa là thử nghiệm sáng - tối (dark-light test) và thử nghiệm vùng mở (open field test) ^[1].

Kết quả thử nghiệm sáng - tối ghi nhận chuột dùng liều 10 mg/kg và 25 mg/kg có thời gian lưu lại trong khoang sáng tăng lên đáng kể so với nhóm đối chứng (chỉ số p < 0,05) ^[1]. Trong thử nghiệm vùng mở, các mức liều 5 mg/kg, 10 mg/kg và 25 mg/kg làm giảm phản xạ bám tường sợ hãi, thể hiện qua việc chuột tăng đáng kể thời gian di chuyển ở khu vực trung tâm vùng mở (chỉ số p < 0,01) ^[1].

Các nhà khoa học kết luận chiết xuất hạt Griffonia có tác dụng giảm biểu hiện sợ hãi, lo âu ở chuột và gợi mở tiềm năng ứng dụng trên người ^[1]. Tuy nhiên, kết quả từ chuột phản xạ trong lồng thí nghiệm không thể đồng nhất với các dạng rối loạn tâm thần phức tạp ở người.

Dữ liệu lâm sàng trên người: Giải tỏa stress tâm lý, không phải chữa bệnh

Bằng chứng thực nghiệm trên người đối với chiết xuất hạt Griffonia rất ít ỏi và không nhắm vào bệnh nhân rối loạn lo âu bệnh lý ^[2].

Một thử nghiệm nhãn mở công bố năm 2010 đã đánh giá hiệu quả của L-5-hydroxytryptophan trên 15 người trẻ tuổi khỏe mạnh (gồm 11 nữ và 4 nam, độ tuổi trung bình 23,3 ± 2,1 tuổi) không bị trầm cảm nhưng đang trải qua mức độ căng thẳng tâm lý cao do chia tay người yêu hoặc gặp trục trặc tình cảm ^[2]. Các đối tượng tham gia được cho sử dụng chiết xuất hạt Griffonia simplicifolia liên tục trong 6 tuần với liều 60 mg/lần (chứa 12,8 mg 5-HTP), uống 2 lần mỗi ngày ^[2].

Nhóm nghiên cứu đánh giá người tham gia vào các mốc ban đầu, sau 3 tuần và khi kết thúc 6 tuần bằng bảng câu hỏi thích ứng của Seiffge-Krenke ^[2]. Đồng thời, nồng độ yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) trong huyết thanh và hàm lượng serotonin trong tiểu cầu cũng được định lượng ^[2].

Kết quả cho thấy điểm số căng thẳng tâm lý giảm đáng kể từ tuần thứ 0 đến tuần thứ 3 (chỉ số p = 0,007) ^[2]. Tuy nhiên, từ tuần thứ 3 đến tuần thứ 6, mức độ cải thiện tâm lý không còn tăng thêm đáng kể (chỉ số p = 0,19) ^[2]. Tại thời điểm 6 tuần, các đối tượng có sự gia tăng nồng độ BDNF và serotonin trong tiểu cầu so với ban đầu ^[2].

Nghiên cứu gợi ý việc tác động trực tiếp lên hệ serotonergic có thể giúp giảm đau khổ tâm lý ngắn hạn ^[2]. Giới hạn lớn của nghiên cứu này là thiết kế nhãn mở (không có nhóm đối chứng giả dược) và quy mô cực nhỏ chỉ 15 người khỏe mạnh gặp stress tình huống, hoàn toàn không phản ánh hiệu quả trên bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa hay các bệnh lý tâm thần thực sự ^[2].

Hiểu lầm thường gặp: Nhầm lẫn giữa stress nhẹ và rối loạn lo âu

Rất nhiều người nhầm lẫn giữa tình trạng căng thẳng nhất thời trong cuộc sống với rối loạn lo âu bệnh lý. Căng thẳng nhẹ do áp lực công việc, học tập hoặc biến cố tình cảm là những phản ứng tâm lý bình thường có tính chất tạm thời ^[2]. Các biện pháp hỗ trợ như tập luyện, điều chỉnh lối sống hoặc bổ sung hoạt chất thúc đẩy serotonin từ thực vật có thể giúp làm dịu phần nào trạng thái này ^[2], ^[3].

Ngược lại, rối loạn lo âu bệnh lý là tình trạng rối loạn chức năng thần kinh kéo dài, gây cản trở nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày, đi kèm nhiều triệu chứng thực thể như tim đập nhanh, khó thở, hoảng loạn hoặc mất ngủ kéo dài. Bệnh lý này đòi hỏi phải có sự chẩn đoán chuyên sâu từ bác sĩ tâm thần và can thiệp bằng các phác đồ dùng thuốc chuẩn mực cùng liệu pháp tâm lý.

Việc tự ý thay thế thuốc kê đơn bằng thảo dược tự nhiên như hạt Griffonia dựa trên các lời quảng cáo truyền miệng là một sai lầm nguy hiểm, có thể khiến bệnh tình diễn tiến nặng hơn và bỏ lỡ thời cơ kiểm soát bệnh.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Dù có nguồn gốc thảo mộc, các hoạt chất tác động lên hệ dẫn truyền thần kinh trung ương luôn đi kèm các tác dụng phụ sinh học cần lưu tâm ^[6], ^[8].

Các nghiên cứu dược lý trên động vật cho thấy chiết xuất hạt Griffonia có thể tác động tiêu cực đến hành vi sinh dục ^[6], ^[8]. Một nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống cái bị cắt buồng trứng đã chỉ ra rằng việc cho chuột uống chiết xuất hạt Griffonia liều duy nhất 100 mg/kg làm giảm đáng kể phản xạ chịu đực (lordosis) và làm tăng hành vi xua đuổi ^[6]. Khi dùng lặp lại hàng ngày (dưới mạn tính), chiết xuất làm giảm khả năng sẵn sàng giao phối và làm tăng phản ứng xua đuổi ở chuột cái ^[6].

Trên chuột cống đực, nghiên cứu năm 2011 ghi nhận việc dùng một liều chiết xuất cấp tính làm kéo dài đáng kể thời gian trước khi bắt đầu giao phối ở mọi mức liều (25, 50 và 100 mg/kg), đồng thời liều cao 100 mg/kg làm kéo dài thời gian đưa dương vật vào âm đạo, thời gian xuất tinh và khoảng nghỉ sau xuất tinh ^[8].

Bên cạnh đó, các thí nghiệm đều ghi nhận việc sử dụng chiết xuất hạt Griffonia liên tục trong 9 ngày làm sụt giảm rõ rệt lượng thức ăn tiêu thụ hàng ngày và làm giảm trọng lượng cơ thể của động vật ^[6], ^[8].

Những người có tiền sử suy giảm chức năng tình dục, người gặp khó khăn trong việc duy trì cân nặng hoặc người có thể trạng suy nhược cần hết sức thận trọng khi tiếp cận thảo dược này ^[6], ^[8]. Đặc biệt, những người đang điều trị bằng các loại thuốc tâm thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ức chế tái hấp thu serotonin tuyệt đối phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa 5-HTP để phòng tránh nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người có bệnh lý nền chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn rõ ràng từ thảo dược này.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng đắn trong thực tế

Chiết xuất hạt Griffonia simplicifolia hiện diện chủ yếu dưới dạng thực phẩm bổ sung đường uống ^[6]. Trong y văn, liều lượng được nghiên cứu trên người gặp stress tình cảm là 60 mg chiết xuất hạt Griffonia (chứa 12,8 mg 5-HTP), uống 2 lần mỗi ngày trong một liệu trình ngắn hạn vài tuần ^[2]. Ngoài dạng uống, các nghiên cứu gần đây cũng đang thử nghiệm dạng viên đặt âm đạo dựa trên đặc tính điều biến miễn dịch và kháng viêm của 5-HTP trong mô hình viêm âm đạo do nấm ở chuột, cho thấy hoạt chất này còn nhiều ứng dụng sinh học khác đang được tìm hiểu ^[5].

Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm các loại chiết xuất trôi nổi hay tự tăng liều dùng. Việc bổ sung chỉ nên xem là một phương thức hỗ trợ tinh thần ngắn hạn cho các áp lực thông thường, phối hợp cùng lối sống cân bằng, dinh dưỡng đầy đủ và ngủ đủ giấc. Khi các cảm giác lo âu vượt quá ngưỡng chịu đựng hoặc kéo dài dai dẳng, việc đầu tiên cần làm là tìm đến cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ thăm khám và điều trị bài bản.

Tóm lại, hạt Griffonia là một nguồn cung cấp hoạt chất tự nhiên 5-HTP có giá trị sinh học, hỗ trợ phần nào cho việc cân bằng cảm xúc khi gặp căng thẳng tâm lý ngắn hạn ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, loại hạt này không phải là thuốc và không có giá trị thay thế phác đồ điều trị rối loạn lo âu bệnh lý đã được y khoa chứng minh ^[1], ^[2]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào tác động lên hệ thần kinh.