Lời đồn thổi về loài cây mang tên "sâm"

Nhiều người tìm mua sâm xuyên đá ngâm rượu với niềm tin bồi bổ sức khỏe. Dân gian thường đồn thổi loại cây mọc leo trên vách đá này chứa saponin quý như nhân sâm.

Thực tế khoa học chứng minh hoàn toàn ngược lại. Cây sâm xuyên đá (tên khoa học Myxopyrum smilacifolium, thuộc họ Nhài - Oleaceae) không chứa saponin giống nhân sâm. Thành phần hóa học đặc trưng của nó là iridoid glycoside và hợp chất phenylpropanoid, không thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae).

Cây sâm xuyên đá thực chất là cây gì?

Sâm xuyên đá là tên gọi truyền miệng ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Về mặt thực vật học, loài này có danh pháp khoa học là Myxopyrum smilacifolium (Wall.) Blume [1].

Loài cây này thuộc tông Myxopyreae nằm trong họ Nhài (Oleaceae) [2]. Trong khi đó, các loại nhân sâm thật sự như nhân sâm Triều Tiên, sâm Ngọc Linh hay sâm Mỹ đều thuộc chi Panax, họ Cuồng cuồng (Araliaceae). Sự nhầm lẫn bắt nguồn từ chữ "sâm" do người buôn tự đặt dựa vào kinh nghiệm dân gian.

Hoạt chất thực tế: Không có saponin quý

Nhân sâm quý nhờ chứa hàm lượng lớn ginsenoside thuộc nhóm saponin triterpenoid. Ngược lại, các công trình phân tích hóa thực vật đối với rễ và lá của Myxopyrum smilacifolium không tìm thấy saponin kiểu nhân sâm [1, 4, 5].

Các nhà khoa học xác định nhóm hoạt chất chính trong loài cây này gồm:

  • Iridoid glucoside: Đặc trưng bởi myxopyroside và các dẫn xuất myxosmoside [1, 4, 8].
  • Phenylpropanoid glycoside: Điển hình là myxosmoside I, arenarioside và verbascoside [3].
  • Hợp chất khác: 3-formylindole, 5-hydroxymethyl furfural, D-mannitol và glycerol monooleate [3].

Về mặt hóa học phân loại học, tông Myxopyreae mang các iridoid đi theo con đường sinh tổng hợp myxopyroside đặc thù [2]. Đây là chỉ thị hóa học để nhận diện loài, khác xa hệ thống saponin phức tạp của nhân sâm thật.

Nghiên cứu nói gì về tác dụng sinh học?

Dù không mang hoạt chất của nhân sâm, Myxopyrum smilacifolium vẫn có những giá trị dược học riêng đang được tìm hiểu trong phòng thí nghiệm.

Năm 2001, nghiên cứu phân tích lá Myxopyrum smilacifolium từ mẫu tiêu bản thực vật đã cô lập được myxopyroside và các este 6-O-acetyl-7-O-(E/Z)-p-methoxycinnamoyl của dimethyl forsythide [4]. Kết quả này giúp khẳng định mối quan hệ phát sinh loài của chi Myxopyrum với chi Nyctanthes trong họ Nhài [4].

Năm 2022, nghiên cứu trên rễ cây Myxopyrum smilacifolium đã phân lập được 6 iridoid glucoside mới đặt tên là myxosmoside A-F [1]. Cấu trúc của 6 chất này được làm sáng tỏ bằng phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D-, 2D-NMR, khối phổ và hóa học [1].

Cùng năm 2022, một nghiên cứu khác trên rễ Myxopyrum smilacifolium phát hiện 1 phenylpropanoid glycoside mới (myxosmoside I) cùng 6 hợp chất đã biết [3]. Khi thử nghiệm tác dụng ức chế enzyme alpha-glucosidase (enzyme phân giải tinh bột liên quan đến kiểm soát đường huyết), các phenylpropanoid glycoside thể hiện hoạt tính mạnh [3]. Cụ thể:

  • Myxosmoside I ức chế enzyme với giá trị IC50 đạt 30,0 ± 0,9 microM [3].
  • Arenarioside có giá trị IC50 đạt 66,6 ± 2,3 microM [3].
  • Verbascoside có giá trị IC50 đạt 36,9 ± 2,0 microM [3].

Tiềm năng và giới hạn của nhóm chất iridoid

Tổng quan khoa học năm 2023 cho thấy iridoid là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có cấu trúc cyclopentan[c]-pyran sinh tổng hợp từ 8-oxogeranial [5]. Nhóm iridoid nói chung thể hiện hoạt tính sinh học đa mục tiêu trên các mô hình in vitro và in vivo, gồm chống viêm, chống oxy hóa, hạ đường huyết, bảo vệ gan, bảo vệ thần kinh và ức chế virus [5].

Dù vậy, các nghiên cứu trên Myxopyrum smilacifolium mới dừng lại ở việc chiết tách cấu trúc và thử nghiệm enzyme trong ống nghiệm [1, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người đối với loài cây này.

Ngoài ra, việc dùng bừa bãi hoạt chất nhóm iridoid cũng tiềm ẩn rủi ro. Điển hình như geniposide - một iridoid glycoside phổ biến trong tự nhiên - đã có những tài liệu ghi nhận độc tính khi nghiên cứu sâu [6]. Do đó, người dùng không nên đồng nhất khái niệm thảo dược tự nhiên với mức độ an toàn tuyệt đối.

Những hiểu lầm nguy hại cần tránh

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là xem sâm xuyên đá như vị thuốc đại bổ, trị bách bệnh, tăng sinh lực tương đương nhân sâm ngàn năm. Một số thương lái thổi phồng giá trị để bán rễ cây với giá đắt đỏ.

Nguy cơ ngộ độc rượu ngâm sâm tự phát rất cao. Người dân thường thu hái rễ cây rừng không rõ nguồn gốc, ngâm với nồng độ cồn cao và uống không kiểm soát. Dược chất từ rễ cây chưa được chuẩn hóa liều lượng có thể gây gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận.

Ai nên thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn của Myxopyrum smilacifolium trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Nhóm người này tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu chưa rõ liều chuẩn.

Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết cần cẩn trọng. Vì rễ cây chứa các chất ức chế alpha-glucosidase [3], việc phối hợp bừa bãi có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức. Người có bệnh lý suy gan, suy thận mạn hoặc đang dùng thuốc tây y dài ngày phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ dạng ngâm hay sắc nào.

Áp dụng thực tế đúng cách

Nếu muốn sử dụng sâm xuyên đá, người dân cần giữ tâm lý sáng suốt, coi đây là một loại cây cỏ thông thường chứ không phải nhân sâm bổ dưỡng [1, 4].

  • Tuyệt đối không dùng rễ cây này để thay thế đơn thuốc điều trị bệnh mạn tính.
  • Khi mua dược liệu, cần nguồn gốc kiểm định rõ ràng của cơ quan chuyên môn để tránh nhầm rễ cây có độc tính cao.
  • Không lạm dụng rượu ngâm rễ cây mỗi ngày. Cần tham khảo ý kiến thầy thuốc y học cổ truyền để được hướng dẫn cách sắc uống hoặc phối ngũ an toàn.

Sâm xuyên đá chứa nhóm iridoid và phenylpropanoid có tác dụng sinh học nhất định trong ống nghiệm [1, 5], nhưng hoàn toàn không chứa saponin quý của nhân sâm. Độc giả cần nhìn nhận đúng giá trị thực vật học để bảo vệ sức khỏe và ví tiền của bản thân.