Bối cảnh và lời đồn trong dân gian
Đau bụng âm ỉ hoặc quặn thắt vùng bụng dưới là triệu chứng rất phổ biến khiến nhiều người lo lắng tìm kiếm các bài thuốc dân gian để giảm đau nhanh. Trong nền y học cổ truyền, cây hồng đằng thường được nhắc đến như một vị thuốc chủ trị các chứng viêm nhiễm đường ruột, đau bụng kinh hay viêm phần phụ [1], [2].
Chính từ các bài thuốc cổ phương này, nhiều lời đồn lan truyền rằng chỉ cần sắc hồng đằng uống là có thể tiêu viêm, trị dứt điểm viêm ruột thừa cấp mà không cần mổ. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu để điều trị một bệnh lý cấp tính nguy hiểm như viêm ruột thừa là quan niệm sai lầm, tiềm ẩn nguy cơ đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Viêm ruột thừa cấp là tình trạng cấp cứu ngoại khoa nghiêm trọng, không thể điều trị khỏi chỉ bằng thuốc uống đơn thuần [3]. Thảo dược như hồng đằng chỉ có giá trị hỗ trợ trên lý thuyết hoặc hỗ trợ giảm viêm trong một số bệnh lý mãn tính, hoàn toàn không có khả năng thay thế phẫu thuật cắt bỏ ruột thừa viêm.
Hồng đằng có chữa được viêm ruột thừa cấp?
Câu trả lời dứt khoát từ y học hiện đại là không. Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy hồng đằng có thể thay thế phẫu thuật cấp cứu ngoại khoa trong điều trị viêm ruột thừa cấp tính [3].
Viêm ruột thừa là tình trạng lòng ruột thừa bị tắc nghẽn, dẫn đến ứ trệ, thiếu máu nuôi dưỡng, hoại tử và nhiễm khuẩn xâm lấn [4]. Khi quá trình này diễn ra, cách xử trí triệt để và an toàn nhất là phẫu thuật cắt bỏ ruột thừa bị viêm trước khi xảy ra vỡ mủ gây viêm phúc mạc nguy kịch [3].
Việc trì hoãn đến bệnh viện để tự sắc nước hồng đằng uống tại nhà không những không làm thông tắc được lòng ruột thừa mà còn khiến bệnh nhân đánh mất "thời gian vàng" cấp cứu. Khi ruột thừa bị vỡ, người bệnh phải đối mặt với nguy cơ sốc nhiễm trùng toàn thân và đe dọa tử vong [3].
Cơ chế sinh bệnh và vì sao thảo dược không thể đảo ngược
Để hiểu vì sao hồng đằng không thể chữa viêm ruột thừa, cần nắm rõ cơ chế phát sinh của bệnh lý này. Viêm ruột thừa cấp là một hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi cơn đau quanh rốn hoặc hạ vị rồi khu trú về hố chậu phải, kèm theo sốt, chán ăn, buồn nôn hoặc nôn mửa [3], [4]. Về mặt mô bệnh học, bệnh thể hiện qua sự xâm nhập ồ ạt của các tế bào bạch cầu trung tính vào toàn bộ thành ruột thừa, kết hợp với loét niêm mạc khu trú hoặc lan rộng [3].
Cơ chế bệnh sinh chủ yếu bắt nguồn từ sự tắc nghẽn cơ học bên trong lòng ruột thừa [4]. Tác nhân gây tắc có thể do quá sản mô lympho, sỏi phân, khối u, hoặc đôi khi do các loại ký sinh trùng đường ruột như giun đũa hay giun kim chui vào lòng ruột thừa [5], [4].
Khi lòng ruột thừa bị bít tắc, áp lực bên trong tăng cao làm giảm lưu lượng máu cung cấp cho lớp niêm mạc [4]. Tình trạng thiếu máu cục bộ này mở đường cho vi sinh vật xâm lấn thành ruột thừa, gây viêm mủ, hoại tử và cuối cùng là thủng vỡ [3], [4].
Các hoạt chất có trong dược liệu dù có tính kháng viêm nhẹ cũng không thể giải phóng được khối tắc nghẽn cơ học, không thể loại bỏ dị vật hay giun ký sinh trong lòng ruột thừa đã bị bít kín [4]. Uống thảo dược lúc này hoàn toàn vô hiệu đối với tình trạng tắc nghẽn vật lý đang tiến triển nhanh.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hồng đằng?
Dưới góc nhìn khoa học, hồng đằng (tên khoa học là Sargentodoxa cuneata) là loài thực vật duy nhất thuộc chi Sargentodoxa, phân bố chủ yếu ở vùng cận nhiệt đới của Trung Quốc [1]. Trong y học cổ truyền Trung Hoa, vị thuốc này có lịch sử lâu đời dùng trong các chứng viêm khớp, đau khớp, bế kinh, đau bụng, đau bụng kinh, tắc ruột do viêm và hỗ trợ viêm ruột thừa cấp [1], [2].
Một tổng quan khoa học toàn diện công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu lớn như PubMed, Web of Science, Google Scholar để tìm hiểu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của loài cây này [1]. Kết quả cho thấy các nhà khoa học đã phân lập và xác định hơn 110 hợp chất hóa học từ thân cây hồng đằng [1].
Các hợp chất chính được tìm thấy bao gồm axit phenolic, glycoside phenolic, lignan, flavonoid, triterpenoid cùng nhiều hoạt chất khác [1]. Nghiên cứu dược lý học chỉ ra rằng chiết xuất và các hợp chất từ hồng đằng thể hiện phổ tác dụng dược lý rộng, bao gồm đặc tính chống viêm, chống oxy hóa, kháng khối u, kháng khuẩn, chống nhiễm trùng huyết, chống viêm khớp và bảo vệ chống lại các bệnh lý mạch máu não [1].
Tiếp tục nghiên cứu sâu về thành phần cây thuốc, một công trình công bố năm 2022 đã phân lập và xác định 23 chất chuyển hóa thứ cấp từ loài thảo dược này [2]. Trong đó, có 2 hợp chất mới được đặt tên là sargentodoxoside A và sargentodoxoside B, cùng 21 hợp chất đã biết khác [2].
Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm hoạt tính kích hoạt thụ thể farnesoid X (FXR) của các hợp chất này [2]. Kết quả ghi nhận 9 hợp chất thể hiện tác dụng chủ vận rõ rệt đối với thụ thể FXR ở nồng độ 0,1 microM, mở ra tiềm năng phát triển các hoạt chất chủ vận FXR trong tương lai [2].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu não khu trú năm 2018 cũng ghi nhận tác dụng của tổng axit phenolic chiết xuất từ hồng đằng [6]. Quan sát mô bệnh học vùng hải mã ở nhóm dùng axit phenolic liều cao cho thấy tình trạng phù nề tế bào thần kinh cải thiện rõ rệt, hoại tử nơron giảm và diện tích ổ nhồi máu chiếm dưới 1/3 mô hải mã, so với diện tích nhồi máu trên 2/3 ở nhóm bệnh [6].
Tuy nhiên, các dữ liệu trên chỉ là nghiên cứu hóa học, thử nghiệm trên thụ thể hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm [2], [6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hồng đằng có thể thay thế phẫu thuật hoặc đảo ngược tổn thương viêm ruột thừa cấp tính ở người.
Tính cấp thiết của chẩn đoán và xử trí ngoại khoa
Viêm ruột thừa cấp tính không thể chẩn đoán hay điều trị bừa bãi tại nhà vì bệnh có diễn biến phức tạp và dễ nhầm lẫn [7]. Khi có triệu chứng nghi ngờ, việc đưa người bệnh đến cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị là bắt buộc [3], [7].
Một nghiên cứu tiền cứu năm 2008 tiến hành trên 157 bệnh nhân nghi ngờ viêm ruột thừa cấp tại hai khoa cấp cứu đô thị đã cho thấy vai trò sống còn của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại [7]. Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của chụp cắt lớp vi tính đa dãy (MDCT) so với khám lâm sàng đơn thuần và thang điểm Alvarado [7].
Kết quả cho thấy, trong số 71 bệnh nhân được bác sĩ nhận định lâm sàng là có viêm ruột thừa rõ rệt trước khi chụp chiếu, có tới 19 trường hợp thực tế không bị viêm ruột thừa [7]. Tương tự, 14 trên tổng số 52 bệnh nhân có điểm Alvarado từ 8 trở lên cũng không mắc bệnh [7].
Độ đặc hiệu của đánh giá lâm sàng chỉ đạt 71,6% và của thang điểm Alvarado đạt 79,1%, thấp hơn đáng kể so với độ đặc hiệu 95,5% của kỹ thuật chụp MDCT [7]. Việc chụp cắt lớp giúp giảm tối đa tỷ lệ chẩn đoán dương tính giả và hạn chế các cuộc mổ cắt ruột thừa không cần thiết [7].
Bên cạnh việc chẩn đoán xác định, nguyên nhân gây viêm ruột thừa cũng rất đa dạng. Phân tích hồi cứu năm 2019 trên 2.400 bệnh nhân được phẫu thuật cắt ruột thừa tại Đại học Erzincan cho thấy bệnh cảnh mô bệnh học rất nguy hiểm: 438 ca viêm xuất tiết, 300 ca viêm mủ, 1.082 ca viêm hoại thư và tới 544 ca đã thủng ruột thừa [5].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận ký sinh trùng là thủ phạm gây viêm ở 32 trường hợp (tỷ lệ 1,3%), chủ yếu là giun kim (22 ca) và sán dây (10 ca) [5]. Một báo cáo ca bệnh năm 2025 cũng mô tả một bé trai 10 tuổi tại Ethiopia bị viêm ruột thừa cấp do giun đũa trưởng thành chui vào gây tắc nghẽn, ổ viêm đã tạo thành khoảng 100 mL mủ lỏng và bắt buộc phải mổ cấp cứu hút mủ, lấy giun [4]. Thậm chí, triệu chứng viêm ruột thừa cấp đôi khi còn là dấu hiệu biểu hiện ban đầu của bệnh ung thư biểu mô tuyến ruột thừa [8].
Những số liệu trên khẳng định viêm ruột thừa cấp là diễn tiến bệnh học rất nhanh từ tụ mủ đến hoại tử và thủng vỡ [5]. Bất kỳ sự chậm trễ nào do dùng thuốc thảo dược đều có thể dẫn đến thủng tạng rỗng nguy hiểm [3], [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc nam trị ruột thừa
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là cho rằng uống nước thuốc sắc từ thảo dược như hồng đằng có thể giúp "tiêu mủ", làm "xẹp" ruột thừa đang sưng viêm [1], [4]. Trong thực tế, khi lòng ruột thừa đã bị bít kín bởi sỏi phân hoặc ký sinh trùng, thuốc uống vào dạ dày không thể đi vào lòng ruột thừa để giải phóng bít tắc [4].
Nhiều người thấy sau khi uống một số vị thuốc thì bớt đau bụng nên lầm tưởng bệnh đã khỏi. Đây thực chất là hiện tượng nguy hiểm khi ruột thừa bị hoại tử, các đầu mút dây thần kinh cảm giác bị phá hủy làm người bệnh tạm thời mất cảm giác đau dữ dội, trước khi bùng phát thành viêm phúc mạc toàn thể [3], [5].
Một số người còn nhầm lẫn giữa tình trạng viêm nhiễm phụ khoa, viêm ruột mãn tính với viêm ruột thừa cấp [1], [3]. Dù hồng đằng có lịch sử hỗ trợ các bệnh phụ khoa như bế kinh hay đau bụng kinh, việc đánh đồng tác dụng này với khả năng chữa khỏi viêm ruột thừa cấp là hoàn toàn sai lệch [1], [2].
Ai nên thận trọng và cảnh giác với các cơn đau bụng?
Mọi đối tượng khi xuất hiện các triệu chứng đau bụng cấp tính, đặc biệt là đau tăng dần chuyển về vùng bụng dưới bên phải, sốt, buồn nôn, chán ăn cần đến bệnh viện ngay lập tức [3], [4].
Trẻ em là đối tượng cần đặc biệt lưu tâm vì trẻ có nguy cơ cao mắc viêm ruột thừa cấp và diễn tiến bệnh thường rất nhanh [3]. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống thuốc nam, thảo dược hay thuốc giảm đau khi chưa có chẩn đoán của bác sĩ.
Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ cũng cần thận trọng vì các cơn đau bụng dưới có thể dễ nhầm lẫn giữa viêm ruột thừa với các bệnh lý phụ khoa, viêm phần phụ hoặc thai ngoài tử cung [1], [3]. Việc tự điều trị bằng hồng đằng có thể làm lu mờ triệu chứng thật sự, dẫn đến chẩn đoán sai và xử trí chậm trễ [7].
Người cao tuổi hoặc người có bệnh nền mạn tính cũng không nên sử dụng thảo dược trôi nổi khi bị đau bụng, do sức đề kháng yếu khiến tình trạng hoại tử ruột thừa tiến triển âm thầm nhưng rất nhanh [5].
Lời khuyên áp dụng và kết luận
Cây hồng đằng là một dược liệu có giá trị trong y học cổ truyền và đang được nghiên cứu về các hoạt tính sinh học như chống oxy hóa, kháng viêm [1], [2]. Tuy nhiên, các giá trị này không đồng nghĩa với việc nó có thể chữa khỏi bệnh viêm ruột thừa cấp ở người [3].
Người dân không được tự ý thu hái, sắc uống hồng đằng với mục đích điều trị các cơn đau bụng cấp tính nghi viêm ruột thừa. Việc dùng dược liệu chỉ nên được cân nhắc dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền có chuyên môn cho các chứng bệnh mãn tính phù hợp, và tuyệt đối không dùng thay thế y lệnh ngoại khoa [1], [3].
Viêm ruột thừa cấp tính là bệnh lý khẩn cấp đòi hỏi sự can thiệp y tế hiện đại thông qua chẩn đoán chính xác và phẫu thuật kịp thời [3], [7]. Giữ thái độ tỉnh táo trước các bài thuốc truyền miệng, hiểu đúng giá trị của thảo dược và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời là cách duy nhất để bảo vệ an toàn tính mạng.