Bối cảnh và tin đồn chữa bệnh từ lá cây lát hoa
Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin truyền tai nhau về việc dùng lá lát hoa để chữa ung thư. Không ít người tìm mua thân, cành và lá của loài cây này về sắc nước uống hàng ngày nhằm triệt tiêu khối u.
Tuy nhiên, đây là sự hiểu lầm tai hại từ việc đọc sai các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Cây lát hoa (tên khoa học là Chukrasia tabularis) có chứa một số hợp chất được thử nghiệm sinh học, nhưng hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy uống lá cây này chữa được bệnh ung thư trên cơ thể người.
Bản chất khoa học: Thử nghiệm trong ống nghiệm là gì?
Thử nghiệm độc tế bào trong ống nghiệm (in vitro) là việc đặt tế bào ung thư nuôi cấy trong đĩa thí nghiệm rồi nhỏ trực tiếp các hoạt chất chiết xuất nồng độ cao vào để quan sát. Nếu tế bào ung thư bị ức chế hoặc chết đi, hợp chất đó được ghi nhận là có tính gây độc tế bào.
Từ một phản ứng trong ống nghiệm đến một viên thuốc điều trị cho con người là khoảng cách rất xa. Rất nhiều chất có thể tiêu diệt tế bào ung thư khi tiếp xúc trực tiếp trong đĩa petri, nhưng khi đưa vào cơ thể sống qua đường tiêu hóa, chúng sẽ bị phân hủy, chuyển hóa, không thể hấp thu vào máu hoặc gây độc tính nguy hiểm cho các cơ quan nội tạng.
Hơn nữa, các nghiên cứu khoa học thực tế không dùng dịch hãm thô từ lá cây, mà dùng dung môi hóa học chuyên biệt để tách chiết từng hoạt chất tinh khiết từ vỏ thân hoặc hạt của cây lát hoa.
Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận điều gì về cây lát hoa?
Dữ liệu khoa học về cây lát hoa (Chukrasia tabularis) hiện chỉ dừng lại ở mức sàng lọc các hợp chất tinh khiết trên mô hình nuôi cấy nhân tạo hoặc tế bào miễn dịch thực nghiệm.
Năm 2011, một nghiên cứu hóa thực vật được thực hiện để phân lập các hợp chất limonoid orthoester dạng phragmalin từ vỏ thân của loài Chukrasia tabularis var. velutina [1]. Các nhà khoa học đã tách được 9 hợp chất mới đặt tên là tabulalide F-N cùng 3 hợp chất đã biết [1]. Trong thử nghiệm gây độc tế bào in vitro trên 5 dòng tế bào ung thư ở người, chỉ có duy nhất hoạt chất tabulalide G thể hiện hoạt tính độc tế bào ở mức độ trung bình đối với dòng tế bào ung thư vú MCF-7 với giá trị IC50 là 20,4 micromol/l [1]. Tất cả các hợp chất còn lại đều chỉ có tác dụng ức chế yếu đối với sự phát triển của các tế bào ung thư được thử nghiệm [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu này thực hiện trên vỏ thân cây, không phải từ lá cây như lời đồn [1].
Đến năm 2015, một nghiên cứu khác tiến hành phân lập 16 dẫn xuất phragmalin từ dịch chiết ethanol của hạt cây lát hoa (Chukrasia tabularis A. Juss.) [2]. Các hợp chất này được đưa vào thử nghiệm nhằm đánh giá khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên đại thực bào RAW264.7 do LPS kích thích, đồng thời kiểm tra độc tính tế bào trên các dòng tế bào ung thư SMMC-7721, MCF-7 và U2OS [2]. Nghiên cứu chỉ dừng lại ở bước ghi nhận cấu trúc hóa học và thử nghiệm sơ bộ trong phòng thí nghiệm, không đưa ra kết luận điều trị bệnh [2].
Năm 2022, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá tác dụng chống viêm in vitro của 14 hợp chất limonin chiết từ cây Chukrasia tabularis trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi độc tố vi khuẩn lipopolysaccharide (LPS) [3]. Khi bị viêm nhiễm, các đại thực bào sản sinh quá mức oxit nitric (NO) và các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-6 và IL-1beta gây tổn thương mô [3]. Kết quả cho thấy các chất phragmalin limonoid orthoester mạch D mở có hoạt tính ức chế sinh NO mạnh, còn các hợp chất limonin khác thể hiện hoạt tính từ mạnh đến trung bình [3]. Riêng hợp chất limonin 1 đã ức chế đáng kể sự biểu hiện của NF-kappaB, IL-6 và TNF-alpha trong đại thực bào [3].
Năm 2023, nghiên cứu về cơ chế chống viêm của limonoid từ Chukrasia tabularis trên mô hình đại thực bào RAW264.7 chỉ ra rằng hợp chất limonoid 2 có hoạt tính chống viêm đáng kể với chỉ số IC50 đạt 4,58 muM [4]. Hoạt chất này ngăn chặn hiệu quả tín hiệu truyền dẫn của các con đường JAK2/STAT3, iNOS/eNOS và NF-kappaB, từ đó giảm sản sinh NO, interleukin-6 và TNF-alpha [4]. Cả hai công trình năm 2022 và 2023 đều là nghiên cứu về phản ứng chống viêm trên tế bào miễn dịch, hoàn toàn không phải thử nghiệm điều trị ung thư trên bệnh nhân [2, 3].
Hiểu lầm tai hại giữa ức chế ống nghiệm và chữa khỏi bệnh
Nhiều người thường đánh đồng khái niệm "hoạt chất có tính gây độc tế bào in vitro" với việc "cây thuốc này chữa khỏi ung thư". Đây là ngụy biện khoa học rất nguy hiểm.
Trong phòng thí nghiệm, cồn sát khuẩn, xà phòng hay nước sôi đều có thể tiêu diệt hoặc ức chế tế bào ung thư trên đĩa thí nghiệm. Tuy nhiên, không ai có thể dùng những chất này để uống chữa bệnh. Khi sắc lá cây uống, hàm lượng hoạt chất có lợi (nếu có) là cực kỳ nhỏ, trong khi dịch sắc thô chứa hàng trăm tạp chất khác chưa được kiểm chứng độ an toàn.
Việc tự ý thu hái lá lát hoa đun uống để mong tiêu diệt khối u là hoàn toàn không có cơ sở khoa học, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc gan, suy thận cấp do tích tụ độc chất không rõ nguồn gốc.
Bằng chứng hiện tại: Tiềm năng hóa dược, không phải bài thuốc dân gian
Các kết quả nghiên cứu hiện có cho thấy cây lát hoa chứa nguồn hóa chất tự nhiên phong phú, đặc biệt là nhóm chất limonoid có tiềm năng trong nghiên cứu kháng viêm và phát triển tiền dược chất sinh học [1, 2, 3].
Mặc dù vậy, giới hạn của toàn bộ dữ liệu hiện tại là:
- Mới chỉ thử nghiệm trên các dòng tế bào biệt lập trong đĩa thí nghiệm (in vitro) [1, 2, 3, 7].
- Hợp chất có tác dụng là các phân tử đơn lẻ được chiết xuất tinh khiết qua nhiều bước dung môi phức tạp, không tồn tại ở dạng nước sắc dân gian [1, 2, 3].
- Chưa từng có thử nghiệm dược động học, thử nghiệm an toàn trên động vật sống hay thử nghiệm lâm sàng trên người đối với bệnh ung thư.
- Bộ phận nghiên cứu gây độc tế bào chủ yếu là vỏ thân hoặc hạt, chưa có bằng chứng xác thực về công dụng chống ung thư từ lá cây lát hoa [1, 7].
Ai tuyệt đối không được tự ý sử dụng lá lát hoa?
Người bệnh ung thư đang trong phác đồ điều trị của bệnh viện (phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị đích) tuyệt đối không tự ý uống nước lá lát hoa. Nước sắc thô có thể gây tương tác thuốc nghiêm trọng, làm giảm tác dụng của thuốc điều trị chính hoặc tăng độc tính lên tủy xương, gan và thận.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng vì chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn của loài cây này đối với các nhóm đối tượng nhạy cảm.
Người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận cần tránh xa các loại nước lá cây không rõ liều lượng và độc tính để phòng ngừa nguy cơ suy tạng cấp.
Lời khuyên thực tế cho người bệnh
Để bảo vệ sức khỏe và không tiền mất tật mang trước các tin đồn vô căn cứ:
Tuân thủ phác đồ y khoa: Ung thư là bệnh lý phức tạp, việc phát hiện sớm và điều trị theo y học chứng cứ là yếu tố quyết định cơ hội sống. Không bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị chỉ vì tin vào các bài thuốc truyền miệng.
Cảnh giác với quảng cáo thảo dược: Bất kỳ lời khẳng định nào cho rằng một loại lá cây có thể "chữa khỏi hẳn khối u" đều là lừa dối hoặc thiếu hiểu biết khoa học.
Tham khảo ý kiến bác sĩ: Nếu muốn dùng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung, trà thảo mộc nào để nâng cao thể trạng, người bệnh phải hỏi ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa đang điều trị.
Các nghiên cứu quốc tế mới chỉ bước đầu tìm thấy một số hợp chất limonoid trong vỏ thân và hạt cây lát hoa có hoạt tính sinh học in vitro [1, 7]. Mọi thông tin cho rằng lá lát hoa chữa được ung thư ở người đều sai sự thật. Hãy giữ cái đầu lạnh trước các trào lưu chữa bệnh dân gian để bảo vệ tính mạng của bản thân và gia đình.
